چهره متفاوتِ قاسم هاشمینژاد
دلت میتپد؛ آفتاب میدرخشد، و تو هم خوشی
چه پیوندی است میان هرآنچه قاسم هاشمینژاد در طول عمرش منتشر کرد؟ این پرسشی است که در نگاه اول به کارنامه هاشمینژاد پیش میآید و اگر کارهای مختلف او را جدا از هم در نظر آوریم، در آغاز کارهای او آنقدر پراکنده و دور از هم به نظر میرسند که بهسختی میتوان پیوندی میان آنها برقرار کرد. اما اگر آثار هاشمینژاد را در کنار هم و با نگاهی کلیبین ببینیم، میتوانیم نقاطی را در کارنامه او تشخیص دهیم که با خطوطی نامرئی بههم وصل شدهاند. با همین نگاه است که میتوانیم از تصویر کلیشهشده آدمی که سر در لاک خود دارد فاصله بگیریم و چهرهای را تشخیص دهیم که از قضا به دقت نسبت به آنچه در اطرافش میگذشته حساس بوده است. هاشمینژاد در نقطهای به قصههای عرفانی و ادبیات قدیم ایران پرداخته که گزارشی از «کارنامه اردشیر بابکان» و «کتاب ایوب» و «قصههای عرفانی» و «سیبی و دو آینه» از آن جملهاند. در نقطهای دیگر او بهسراغ ترجمه رمانی پلیسی از ریموند چندلر رفته و ترجمهای با زبانی متفاوت از «خواب گران» بهدست داده است. نقدهای او بر داستانهای نویسندگان معاصر ایرانی وجه دیگری از کارهای اوست و در این بین مقالات پراکنده او هم هست که در هریک موضوعی را پی گرفته است. نیز داستانها و شعرهای هاشمینژاد هم وجه دیگری از چهره چندوجهی اوست. ازاینرو آثار هاشمینژاد را که کنار هم در نظر آوریم، شمایل آدمی ظاهر میشود که به هرجا که خواسته سرک کشیده و در هرجا هم نگاه خاص خود را داشته است. هاشمینژاد را آدمی گوشهگیر دانستهاند و بر این ویژگی او تاکید کردهاند و این وجه شخصیت او کمکم غالب شده اما گوشهگیری او به معنای بیتفاوتی به آنچه در اطرافش میگذشته نبوده است. تنها نگاهی به مقدمههایی که او در ابتدای مجموعه مقالاتش نوشته نشان میدهد که هاشمینژاد گوشهگیر تا چه حد نگاهی نقادانه نسبت به وضعیت اطرافش داشته است. همچنین با خواندن برخی مقالات و متنهای او مثل «چهار خاطره بادآورد به روایت شاه پریان» یا «اندر آداب چاینوشی»، با هاشمینژادی متفاوتتر از آنچه غالبا در نظرها هست مواجه میشویم و آدمی را میبینیم که طنزی درخشان در کارش هست و شیطنت میکند و شوخوشنگ و سرخوش است. طنز و هجو به عنوان شیوهای از نقد به خوبی در این قبیل کارهای هاشمینژاد دیده میشود و این ویژگی ظرافتی خاص به نگاه او بخشیده است. او در «چهار خاطره بادآورد...» روایتی نوآورانه از برخی چهرههای ادبی و هنری آن دوره و نیز تصویری از آن دوران بهدست میدهد و روایت طنزآمیز او شروعی درخشان دارد: «همینطور اللهبختکی پیش آمد، واقع عرض میکنم. من ظهر این روز سرد بهمن 1362 هیچ در بند شکار نبودم وقتی با شاهپریان روبرو شدم. شاهپریان شاید. ماکسیم گورکی عادت داشت دزدانه و پنهانی آشناها را تعقیب بکند تا بعدها بتواند رفتارشان را دستمایه داستانهایش قرار بدهد. اسم این کار را میگذاشت شکار. یک روز در جنگل یاسناپولیانا دورادور تولستوی را دنبال کرد. تولستوی جای باز بیدرختی ایستاد و مشغول تماشای مارمولکی شد که روی تخته سنگی زیر آفتاب لمیده بود. به مارمولک گفت: دلت میتپد؛ آفتاب میدرخشد و تو هم خوشی...». شیوه روایت و زبان هاشمینژاد در اینجا نشان میدهد که او چقدر نسبت به قدرت طنز آگاهی داشته و طنزنویسی چیرهدست بوده است. نقدهای هاشمینژاد وقتی که کنار هم قرار گیرند، شکل گزارشی دستاول از مسیر پرپیچ وخم تحول ادبیات در ایران به خود میگیرند. وفاداری نسبت به نقد و سنت نقادی یکی از آن خطوطی است که نقطههای گوناگون کارهای هاشمینژاد را به هم وصل میکند و در اینجاست که چهرهای مدرن از او دیده میشود. او در بخشی از مقدمه کتاب «بوته بر بوته» که نقدی است بر آثار معاصران، نوشته: «چند قرنی بود که صدای نقد، نهفقط در آثار ادبی، در جامعه ایران خاموش بود. ناقدان اصلی و شاخص در جامعه ایران همواره عارفان بودهاند. آنها، به طور شفاهی در مجلس تذکر و تذکیر، و در متون مکتوب به صورت شعر و نثر، اخلاق جامعه را به نقد میکشیدند. صدای آنها صدای معیار بود. فارغ بودند از دلبستگیهای دنیوی. در سخنشان بویی از منفعتجویی نمیشنیدی. چیزی برای از دستدادن نداشتند تا میل و محابا دراندازند. بیباکانه با سران و سردمداران درمیافتادند. نه تطمیع میشدند، نه تهدید در آنها کارگر بود. طمع آنها در پیوند با خرسندی خداوند بود؛ مرگ را چنان میجستند که زندانی آزادی را و بچه مکتبی روز آدینه را. راز روایی سخنشان از همین خو و منششان میآمد. تنگ شدن عرصه بر مصلحان معرفت جامعه را به کلی از کیفیت «نقد» تهی کرد. در فقر اخلاقی و عقبماندگی دوران قاجار، رو کردن ایرانیان تحصیلکرده و منورالفکر به ارزشهای مغرب زمین که چنان جوامع مرفه و مقتدری را پدید آورده بودند از سر ناچاری بود...». هاشمینژاد در مقالات انتقادیاش تنها به خود نقد وفادار است و بیتعارفها و ملاحظات مرسوم تنها به متن آثار مورد نقد میپردازد. نقدها و مقالات او، بهجز ویژگیهای محتواییاش از حیثی دیگر هم حائز اهمیت است و آن «زبان» مقالات اوست. مقالههای هاشمینژاد، به لحاظ زبانی تشخص دارند و فارسی دقیق و درست و درعینحال قابلدرکی در مقالههای او وجود دارد. این ویژگی مقالههای هاشمینژاد اهمیتی مضاعف مییابد وقتی به اغلب مقالهها و نقدهای امروز توجه کنیم. در اکثر مقالههای امروزی، خود «زبان» بدل به معضلی شده است که بیش از هرچیز خواننده را از موضوع مقاله دور میکند. برای مقالههایی با زبانی مغشوش و بیریشه، مقالههای هاشمینژاد میتواند الگویی درست به لحاظ فارسینویسی باشد. زبان هاشمینژاد در مقالاتش زبانی زنده است که بیش از هرچیز بر شانههای ادبیات قدیم فارسی ایستاده و ریشه در قلههای کلاسیک زبان فارسی دارد. در پژوهشها و ترجمههای هاشمینژاد از ادبیات قدیم هم خطی مشترک دیده میشود. هاشمینژاد در این قبیل کارهایش، هم به دنبال کشف ایدههایی جدید برای داستاننویسی و روایت است و هم در پی نشان دادن امکاناتی که در زبان فارسی وجود دارد. مشخصه بارز هاشمینژاد در مقالات انتقادیاش، از سویی تسلط او بر ادبیات قدیم فارسی و سنت ادبی است و از سویی دیگر شناخت دقیق او از جریانهای ادبی و هنری غربی. این ویژگی، بارزه نسلی از نویسندگان و شاعران ایرانی بود که بهسختی میتوان چهرههایی مشابه را در نسلهای بعدیشان پیدا کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.