|

قاب دهم: علی‌اکبر شیروانی

دیریافته

بعضی از چیزهایی را که درباره‌ی قاسم هاشمی‌نژاد می‌گویند بعدها شنیدم. اینکه با هر کسی نشست‌‌ و ‌برخاست نمی‌کند، اینکه سرد و سنگین با دیگران برخورد می‌کند، اینکه حلقه‌ی کوچکی از دوستان را می‌پذیرد، اینکه کسی جرأت کلام در مقابل او ندارد. یادم هست که گرم و صمیمی مرا پذیرفت و تا پشت در همراهی‌ام کرد ـــــ رسمی که تا وقتی توان راه رفتن داشت ترک نکرد. به موقع لبخند می‌زد و گاهی شوخی می‌کرد و عموماً در صحبت شروع‌کننده نبود. سال 90 بود؛ خیابان بهار. بنابر اتفاق و برای تجدید چاپ یکی از کتاب‌هایش به دیدارش رفتم. از همان جلسه اول، دقایقی را درباره‌ی کارم صحبت کردم و ساعتی درباره‌ی کتاب‌های خودش و دیگران. دیدارها از همان موقع برقرار شد؛ هر هفته یا دو هفته یکبار. تماس می‌گرفتم و یکی‌ ـ دو ساعت می‌نشستیم به گپ‌ و گفت درباره‌ی هرچه پیش می‌آمد. علاقه‌ام بیشتر داستان و کتاب بود و طبعاً بیشتر صحبت‌ها حول این موضوعات بود. گاهی از نقاشی، فیلم و سینما، موسیقی، معماری و هنرهای دیگر هم صحبت می‌کردیم. نظراتش همیشه برایم بوی تازه‌یی داشت. از کتابی که خوانده‌ بودم می‌گفتم و او با آرامش و طمأنینه گوش می‌کرد و ــ انگار که کلامم را مزه‌مزه کند ــ چیزهایی می‌گفت که به هیجانم می‌آورد. هم داستان ایرانی را خوب می‌شناخت و هم داستان‌نویسان غربی را. از ریشه‌های اثر غافل نبود؛ گرچه در نقد نگاه به ساختمان و ساختار داستان را مهم می‌دانست. کم‌کم شروع کردم به خواندن دیگر آثار آقای هاشمی‌نژاد که در بازار پیدا نمی‌کردم و از خودش می‌گرفتم. کم‌کم هم گفته‌های ایشان به سمت کتاب‌های خودش می‌رفت. آن روز را یادم هست که تازه «کتاب ایوب» را تمام کرده بودم. روز بعدش ــ به گمانم سه‌شنبه حدود ساعت 5 بعدازظهر بود‌ ــ زانو به زانوی مؤلف نشسته بودم. گفتم دیروز «کتاب ایوب» را خواندم و چیزهایی را که به ذهنم می‌رسید در میان گذاشتم. بحثی درگرفت که آن قدر طول کشید که همسرش، فرشته‌خانم، ما را به میز شام دعوت کرد. گفتم حیف است این حرف‌ها را با همه در میان نمی‌گذارید، همین گفته‌ها را بنویسید خودش یک کتاب مستقل است. خندید و گفت ما کارهایمان را کرده‌ایم. کسی بخواهد بخواند و بفهمد همان‌ها را می‌خواند. گفتم لااقل مصاحبه کنید. به تندی گفت اهل مصاحبه نیست و اگر می‌خواست مصاحبه کند در همه‌ی این سالها مصاحبه می‌کرد. البته همیشه نگران و گله‌مند بود از اینکه بیشتر کتاب‌هایش در دسترس نبود و یا تجدید چاپ نمی‌شد و یا توزیع مناسب نداشت. در نشست‌های بعد، باز گفتم کاش این خاطرات را دیگران هم می‌شنیدند؛ اینها هم تاریخ است و هم ادبیات. گفتم این روزها تاریخ شفاهی مد شده است، شما هم به خیل خاطره‌گویان شفاهی بپیوندید. باز چهره در هم کشید و گفت هیچ‌وقت دنباله‌رو مد روز نبوده‌ام. یک بار دیگر که به وجد آمده بودم از بعضی گفته‌ها، باز درخواست کردم که مصاحبه کند. این بار سکوت کرد. مثل قبل به تندی رد نکرد. فرشته‌خانم گفت، فکر کنم دارد قبول می‌کند که سکوت کرد. دلم روشن بود. اما حساب و کتابی نداشت. حدود یک سال از اولین بار که پیشنهادم را مطرح کرده بودم می‌گذشت و سکوت این بار متفاوت و معنادار بود. مبارک‌روزی بود که قاسم هاشمی‌نژاد گفت حاضر به مصاحبه است، اما مشروط. مشروط به اینکه فقط درباره‌ی کتاب‌ها صحبت کنیم و دنبال حاشیه نباشم. دیده بودم از اینکه بعضی از کسانی که به دیدنش می‌آمدند و مدام درباره‌ی آدم‌های دیگر سؤال می‌کنند، برمی‌آشوبد. در گپ‌های خودمانی اگر حرفی از دیگران به میان می‌آمد، وقتی بود که درباره‌ی اثر و کار آن آدم حرف می‌زد. اگر کسی را مدح می‌کرد به خاطر کارش بود و اگر رو ترش می‌کرد به خاطر سستی و کجی کار آن آدم بود. از حاشیه به دور بود همیشه. دو دوست نقاش داشت که کار یکی را می‌پسندید و دیگری را نه. هر وقت از آن دو حرف می‌زد، از نقاش بودن یکی و نقاش‌نمایی دیگری می‌گفت و حرفی که بوی مسائل شخصی بدهد نمی‌زد. اولین جلسه هفتم آذرماه 92 بود؛ کتاب «فیل در تاریکی». آقاقاسم مریض‌احوال است و صدای آرامی دارد. قبل از جواب سکوت می‌کند، فکر می‌کند و شمرده‌شمرده پاسخ می‌دهد. صدای خیابان و بوق ماشین‌ها پس‌زمینه‌ی صدای ناتوان است. صدا را که می‌خواهم پیاده کنم، بعضی جاها را باید بارها و بارها تکرار کنم که بفهمم آن صدای نحیف چه می‌گوید ــــ مخصوصاً در اسم‌ها و مکان‌های خاص. می‌دانم که بعضی فکر می‌کنند متن پیاده‌شده به نوشتار می‌ماند و رنگ‌وبوی ادبی دارد. ولی حقیقتش آن است که قاسم هاشمی‌نژاد وقتی درباره‌ی ادبیات صحبت می‌کرد، ادبی حرف می‌زد. آن قدر ادبیات در تاروپودش پیچیده بود که انگار از روی متن مکتوب دارد می‌خواند. جائی می‌گوید کتاب «طبقات‌الصوفیه» گفته‌های خواجه‌عبدالله انصاری است که مکتوب شده و امروز چنان شیرینی و حلاوتی برای ما دارد که باور نمی‌کنیم که اینها گفته‌های خواجه است. دنباله‌رو خواجه بود در شیرین‌گوئی و وزین‌بیانی. اما حد نگه می‌داشت. از تصنعی حرف‌زدن هم گریزان بود. پرینت اوّلین مصاحبه را که به او دادم، در همان چند سطر اول، غلط‌های زیادی گرفت ـــ از نحوه‌ی پیاده‌سازی و رسم‌الخط تا غلط‌های املایی. بعد گفت چند روز دیگر بیا متن را بگیر. چند روز بعد که رفتم با کاغذ سیاهی مواجه شدم که عمدتاً تصحیحات شیوه‌ی پیاده‌سازی متن از صوت بود. فارغ از شیوه و رسم‌الخط که بعد از چند جلسه به توافق رسیدیم ــ و در این بخش با تعاملی دو طرفه بود ــ اگر متن یک یا دو غلط املایی هم داشت، من می‌بایست پرینت جدیدی می‌گرفتم و می‌بردم و ایشان از اول تا آخر متن را دوباره می‌خواند. هیچ‌وقت پرخاش یا تندی نکرد، ولی گاهی نهیب می‌زد از معدود غلط‌های املایی. در کار بسیار جدی بود و خطا برایش بی‌معنا بود. از سرسری شمردن کار بیزار بود. بارها می‌گفت مشکل این است که هر کسی در هرجا که هست و هر کاری که می‌کند کارش را جدی نمی‌گیرد. او این طور نبود. هر جلسه بیش از 7 ـ 8 بار بازخوانی می‌شد. مبنای دوستی‌هایش ــ تا جایی که من فهمیدم ــ جدیت و صداقت در کار بود. وقتی به متن بی‌اشکال می‌رسیدیم قرار جلسه بعدی و کتاب بعدی را می‌گذاشتیم. در این مدت کتاب را می‌خواندم و سعی می‌کردم کتاب، متن یا مطالب مرتبط با آن را پیدا کنم و بخوانم. به نظر کار ساده‌ئی می‌رسید؛ چه خیال خامی. قاسم هاشمی‌نژاد طی حدود 50 سال کار و تلاش و جدیت در حوزه‌های مختلف مجموعه‌ئی کم‌نظیر گرد آورده بود و من نمی‌توانستم در این مدت کوتاه ــ با مشغله‌های روزمره ــ پای به پای او بروم. او داستان‌نویس، شاعر، مترجم و در سالهای آخر، عرفان‌پژوه بود و در هر یک از این حوزه‌ها اثری ماندگار داشت و من در آغاز دهه‌ی چهارم زندگی بودم. مصافی نابرابر بود. دوستی پرسید چه‌قدر از متن مکتوب است و چه‌قدر مصاحبه‌شونده در آن دست برده است. باید بگویم خیلی کم. فقط جاهایی که افتادگی داشت، اسمی را فراموش کرده بود و واقعه‌یی مرتبط را به یاد می‌آورد اضافه شده. اگر کوتاه بود روی تکه‌کاغذی می‌نوشت و لای پرینت‌های قبلی می‌گذاشت و اگر کمی طولانی‌تر بود، اول یا آخر جلسه‌ی بعد را به آن موضوع اختصاص می‌دادیم. و همه‌ی اضافات سهم ناچیزی در کتاب «راه ننوشته» دارد. به هیچ یک از سوالات دست نزد. گاهی هم که پیشنهادی در گفته‌ی خودش می‌دادم، گوش می‌کرد و تأمل می‌کرد. چند روز بعد اگر آن نکته را اعمال کرده بود می‌فهمیدم که حرفم را پذیرفته، ولی اگر نظر دیگری داشت، به بهانه‌ئی سر صحبت را باز می‌کرد و نظرش را با دلیل و منطقی می‌گفت؛ چه من قانع می‌شدم و چه نه. راه گفتگو باز بود. بعد از 4 ـ 5 مصاحبه، آقاقاسم پیشنهاد کرد کار را متوقف کنیم و هم خودمان نگاهی به مجموعه‌ی آنها بکنیم و به قول معروف خودارزیابی کنیم و هم کار را به آقای مدرس‌صادقی بدهیم که نظر بدهد. آن چند جلسه را جداگانه پرینت گرفتم و جلد و فنر زدم. نظر آقای مدرس‌صادقی را که گرفتیم مصاحبه‌ها را سر گرفتیم. اما هرچه پیش می‌رفتیم بار برای من سنگین و سنگین‌تر می‌شد. سه‌گانه‌ی عرفانی ایشان و «کتاب ایوب» سخت‌ترین کتاب‌ها بود. همان موقع بود که یک بار تلفنی و به طور غیرمستقیم اعلام انصراف کرد و من مستأصل به آقای مدرس‌صادقی زنگ زدم برای پادرمیانی و فردایش همدیگر را دیدیم. آقای مدرس‌صادقی گفت شما الان تماس بگیر با آقاقاسم و ببین چه می‌گوید. من فکر کردم با هم صحبت کرده‌اند. تماس گرفتم و قرار جلسه‌ی بعد را گذاشتیم ــــ به گمانم قرار مصاحبه‌ی کتاب «رساله در تعریف، تبیین و طبقه‌بندی قصه‌های عرفانی» را. مدت‌ها بعد آقای مدرس‌صادقی گفت آن روز صحبتی با آقاقاسم نکرده بوده و در لحظه این فکر به ذهنش خطور کرده بود. به هر جهت که راهگشا بود. مصاحبه‌ها که تمام شد، متن نهایی را هم چندبار نمونه‌خوانی کردیم ـــ من جدا و آقاقاسم جدا. متن مرتب بین من و ایشان در رفت و آمد بود که نکند غلطی داشته باشد. اما فهمیده بودیم که چشم‌های ما به متن عادت کرده و بعضی از غلط‌ها را نمی‌بینیم. آقای حسن عالی‌زاده هم زحمت کشید و یک دور تمام متن را خواند و چند غلط پیدا کرد؛ به تعداد انگشتان دست. بعد که متن را به ناشر دادیم و پرینت اول را گرفتیم باز کارمان درآمد. ناشر از نرم‌افزاری متفاوت استفاده می‌کرد و خیلی از جاها به هم ریخته بود و این یعنی بارها و بارها نمونه‌خوانی متن. یکی ــ دو پرینت آخر را من نمونه‌خوانی کردم. بدن قاسم هاشمی‌نژاد دیگر ضعیف‌تر از آن بود که بتواند نمونه‌خوانی کند. اما دائم پی‌جوی کتاب بود؛ اینکه در چه مرحله‌یی است و نکند آن چند غلط هنوز در متن باشد و نکند کار، خوب از آب در نیاید. می‌گفت به مخاطب باید احترام گذاشت و کاری که می‌خواهیم تحویل مخاطب بدهیم باید بی‌غلط باشد. می‌گفت مخاطب چه گناهی کرده که ما بی‌دقت‌ایم و کم‌حوصله. می‌گفت همیشه باید احترام مخاطب را نگه داشت. روزی که کتاب را از نشر هرمس فرستادند و برایش بردم، ضعیف‌تر از آن بود که کتاب را در دستش بگیرد. اسیر تخت شده بود و حتی نمی‌توانست بنشیند. میله‌ی گردان تخت را چرخاندم تا به حالت نیم‌نشسته درآمد. عینک را به سختی و طوری که با زخم‌هایش برخورد نکند، روی صورتش جاسازی کردم. کتاب را باز کردم و نگه داشتم. از صفحه‌ی عنوان تا حدود 10 صفحه را به دقت دید و خواند تا خسته شد. کتاب را بستم. لبخند زد؛ از همان جنس لبخندهائی که وقتی از او می‌خواستم مصاحبه کند می‌زد. گفت بالاخره کار خودت را کردی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.