|

قاب هفتم: یونس تراکمه

طی این چهل‌سال کسی از ما نپرسید ابولی، خرت به‏‌چند؟

در سه ماه گذشته دو نفر از شخصیت‌‏های مهم و تأثیرگذار ادبیات معاصر، یا دقیق‏‌تر گفته باشم داستان‏‌نویسی معاصر، را از دست دادیم. در دوم بهمن‌ماه 1394 ابوالحسن نجفی را و در سیزدهم فروردین 1395 قاسم هاشمی‌‏نژاد را. آن‌چه در این دو زنده‏‌یاد مشترک است گستردگی فعالیت‏‌ها و آثاری است که در عرصه‌‏های متنوع ادبی از خود به‏‌جا گذاشته‏‌اند؛ به‏‌قسمی که برای بخش اعظمی از مخاطبان‌‏شان آثاری از آنان اهمیت دارد که شاید هیچ ربطی به داستان و داستان‌‏نویسی نداشته باشد. شاید اصلاً هویت فرهنگی این دو نفر را در این نوع آثار می‏‌دانند. ابوالحسن نجفی را در عرصۀ فرهنگی مهم می‏‌دانند به‏‌دلیل تحقیقات و دستاوردهای بی‏‌بدیلش در وزن و عروض شعر فارسی و نیز در فرهنگ‏‌نویسی و تحقیق و تتبعاتش در زبان‏‌شناسی، و اهمیت قاسم هاشمی‌‏نژاد را در تحقیقات عرفانی‏‌اش می‏‌دانند و در این‏که اولین و تنها رمان پلیسی زبان فارسی را نوشته و در ترجمه‏‌ها و نیز در شعرها و داستان‏هایش. اما این هر دو برای من مهم بودند، و مهم هستند هنوز، به‏‌دلیل نقشی که در رشد و تعالی داستان‏‌نویسی ایران داشتند؛ و اگر حال و روز داستان‏‌نویسی امروزمان به‏‌سامان بود می‏‌توانستند همچنان مؤثر باشند. دربارۀ اهمیت و نقش ابوالحسن نجفی در جهت‏‌گیری و رشد داستان‌‏نویسی در‏ ایران، در دهه‌‏های سی و چهل، قبلاً نظر و دلایلم را به‏‌اختصار نوشته‏‌ام. اما اگر کتاب «بوته بر بوته1» چاپ و منتشر نمی‌‏شد سخت بود توضیح و تشریح نقش قاسم هاشمی‏‌نژاد در رشد داستان و داستان‏‌نویسی و نقد داستان در ایران. هاشمی‏‌نژاد در زمینۀ عرفان و تصوف چندین کتاب منتشر کرده است که گویا کتاب‏‌های مهمی هم هستند، اما من همان‏‌طور که مخاطب آثار و تحقیقات ابوالحسن نجفی در زمینۀ وزن و عروض شعر فارسی و مسائل تخصصی زبان‏‌شناسی نبوده‌‏ام، هیچ‌گاه مخاطب تحقیقات و آثار فراوانی که قاسم هاشمی‌‏نژاد در عرفانیات و تصوف انجام داده است نبوده‏‌ام، منبعد را نمی‌دانم اما تا کنون که نبوده‏‌ام، چون هنوز درگیر مسائل و مصائب زمینی‏‌ام و چارچنگولی چسبیده‏‌ام یا چسبانده شده‏‌ام به این یک وجب خاک و فرصت نکرده‏‌ام سر بالا بگیرم و بالا و بالاتر را نگاه کنم. خوشا به‌‏حال آنان‌‏که فارغ شده‌‏اند از زمین و به آسمان و به بالا و بالاها نگاه می‏‌کنند و یا حتی خیره می‌‏شوند، کسانی‏‌که مخاطبان این نوع از آثار قاسم هاشمی‏‌نژاد هستند و بهره‏‌مند از دست‏‌آوردهای او در این مقوله. هاشمی‌‏نژاد شعر و داستان هم نوشته است و اهمیت او در ادبیات معاصر از این‏جاست که آغاز می‏‌شود. بررسی دقیق این نوع از آثار او می‌‏تواند دستاوردی داشته باشد و توشه‌‏ای باشد برای داستان‏‌نویسان در ادامه این راه. رمان «فیل در تاریکی2» را اولین رمان پلیسی درست و حسابی در زبان فارسی می‏‌دانند. بررسی و تشریح ساختاری این رمان حاصلش احتمالاً همان دستاوردی را خواهد داشت برای داستان‏‌نویسی معاصر ما که به آن اشاره شد. بررسی و تشریح این‏‌که چرا این اثر رمان است و چرا رمان پلیسی است و چرا رمان پلیسی خوبی است حاصلش همان خواهد بود که به‏‌عنوان بخشی از میراث و ارزش‏های او به‌‏جا مانده است؛ و واضح است که اشراف به این نوع دستاوردها چه غنایی می‏بخشد به داستان‏نویسی معاصر ما در ادامۀ راه؛ امری که از آن غفلت شده و داستان‏‌نویسی امروزمان را، بدون اتکاء و شناخت دقیق این پیشینه‌‏ها، به این حال و روز انداخته است. اما اهمیت قاسم هاشمی‏نژاد از نظر من در نقدهایی است که در دهه‏‌های چهل و پنجاه از او در مطبوعات ایران، و عمدتاً در صفحات «عیارسنجی کتاب» روزنامه آیندگان، چاپ شده است و تعدادی از این نقدها در همین کتاب «بوته بر بوته» آمده است. در بررسی داستان‏‌نویسی امروزمان و ریشه‏‌یابی این اوضاع و احوال حاکم بر آن، ناچاریم تاریخ نه چندان طولانی داستان فارسی را از جنبه‏‌ها و زوایای مختلف بررسی و واکاوی کنیم، که مجالی می‏‌طلبد و حتماً هم دستاوردی خواهد داشت. اما من غیر از تجربۀ شخصی‏‌ام در همراهی و هم‏‌نفسی با یاران حلقۀ «جُنگ اصفهان»، همیشه حضور و تجربۀ ارزشمند دیگرانی در همان سال‏های دهه‏‌های چهل و پنجاه برایم با اعجاب همراه بوده است. اعجاب‏‌انگیز به‏‌نظر می‏‌رسد کارهایی که شمیم بهار و آیدین آغداشلو و قاسم هاشمی‌‏نژاد و جوانان زیر سی سالۀ دیگری در آن سال‏ها کردند؛ کارهایی که پُربارتر کرد میراث ادبیات معاصر ما را در دهه‏‌های چهل و پنجاه. شمیم بهار و آیدین آغداشلو سی ساله نشده بودند هنوز وقتی که دکتر ناصر وثوقی را راضی کردند تا به آن‏ها اعتماد کند و مجله‌‏اش، «اندیشه و هنر»، را به آن‏ها ‏بسپارد و آن‏ها در طی چهار سال ده شمارۀ این مجله را مطابق ایده‏‌ها و سلایق خودشان منتشر کنند؛ ده شمارۀ ماندگار در عرصۀ مطبوعات و تأثیرگذار در عرصۀ هنر امروز ایران3. و قاسم هاشمی‏‌نژاد هم هنوز سی ساله نشده بود که با «عیارسنجی کتاب»ش در روزنامۀ آیندگان (و فردوسی خرسند و...) شاید بشود گفت سهم عمده و بسیار مهمی داشت در نقد و بررسی درست و اصولی داستان‏‌نویسی ایران. اگر داستان‏‌نویسی در ایران به حرکت خود در مسیری که با جمال‌زاده و هدایت پایه‌‏گذاری شده بود ادامه می‏‌داد، طبیعی بود که کارها و آثار شمیم بهار و قاسم هاشمی‏‌نژاد و هوشنگ گلشیری و بسیاری دیگر از نویسندگان و منتقدین آن سال‏ها، حالا و در این زمانه صرفاً ارزش تاریخی داشته باشند؛ و البته اصلاً طبیعی نیست که آثار و کارهای اینان در امروزه روز همچنان تروتازه و لازم و به‌‏روز به‌نظر برسند. بررسی چرایی این امر شاید کمکی باشد برای گشودن گره‏ای از گره‏‌هایی که در سال‏های اخیر سازوکار داستان‏‌نویسی‏‌مان را این‏‌چنین در هم پیچیده است. هاشمی‌‏نژاد در گفتگوی مکتوبی که من با او داشتم (گفتگویی که به پیشنهاد و همت دوستانم در روزنامه «شرق» انجام شد و در شمارۀ 2008 دوشنبه 15 اردیبهشت 1393 این روزنامه چاپ شد) وقتی از مشکلات داستان‏‌نویسی ایران در آن سال‏‌ها یاد می‏‌کند می‏گوید: «... این تلاش دوسویه بوده. از یک‌سو حزبی‌ها می‌خواسته‌اند فرضیه‌های برآمده از ایده‌های خود را تحمیل کنند و از سوی دیگر افراد اولترا مُدرن (بیشتر برای خودنمایی) سعی می‌کرده‌اند جدیدترین فرضیه‌های ادبی را به ادبیات داستانی وصله بزنند. این تلاش دوسویه هیچ‌وقت توی کت من نرفت. در نتیجه، بهترین شیوه آن بود که معیار شما برای سنجش همان چیزی باشد که از دل اثر به شما داده می‌شود.) و حالا می‏‌بینیم که سال‏هاست هر دو سوی این تلاش به‌‏بار نشسته است. از یک سو داستان‌‏نویسی رسمی ما مجری فرضیه‏ها و نظریه‏‌های حکومتی هستند و از سوی دیگر چه فراوان‌‏اند افراد اولترا مُدرنی که جدیدترین فرضیه‏‌های ادبی را گُر و گُر به ادبیات داستانی وصله می‌‏زنند، و چه وصله‏‌های ناجوری هم از آب درآمده همه‌‏شان! قاسم هاشمی‏‌نژاد آدم مهمی بود، و هست همچنان، به‌‏دلیل همۀ کارهایی که در داستان‏‌نویسی و نقد داستان در زبان فارسی انجام داده است. 1. بوته بر بوته، قاسم هاشمی‌‏نژاد، انتشارات هرمس، چاپ اول، سال 1392 2. فیل در تاریکی، کتاب زمان، چاپ اول، سال 1358 3. اولین شمارۀ دورۀ جدید «اندیشه و هنر» در بهمن‌ماه 1342 منتشر شد و دهمین شمارۀ آن در مردادماه 1346

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.