|

کاوه میرعباسی

سنت‌شکنی‌های قاسم هاشمی‌نژاد

در ایران رمان پلیسی مفهوم بسیار کلی و گنگی است. در ادبیات امروز غرب اما این شاخه از ادبیات به چند ژانر مختلف و مستقل تقسیم‌ شده است که رمان جنایی-معمایی، رمان پلیسی-حادثه‌ای و رمان کارآگاهی از آن جمله‌اند. در این تقسیم‌بندی رمان پلیسی-حادثه‌ای را تریلر می‌نامند. در این ژانر، معمایی در کار نیست و رازی در رمان وجود ندارد و این حادثه است که ماجرای داستان را پیش می‌برد. تریلر به تدریج بدل به ژانر مستقلی شده و به نظر من «فیل در تاریکی» قاسم هاشمی‌نژاد در ژانر تریلر می‌گنجد. به این‌معنا که این رمان، جنایی-معمایی نیست و به‌عبارتی در ادبیات پلیسی ارتدکس جای نمی‌گیرد. تفاوت‌های میان این ژانرها امروز در ادبیات پلیسی غرب به خوبی جا افتاده اما از آنجا که ما سنت پلیسی‌نویسی در ادبیات‌مان نداشته‌ایم این تفاوت‌ها این‌جا چندان شناخته‌شده نیست. «فیل در تاریکی» را سال‌ها پیش خود هاشمی‌نژاد به من داد و من تا پیش از خواندنش، با توجه عنوان آن، تصور دیگری درباره‌اش داشتم. عنوان کتاب اشاره مستقیمی است به داستان مشهور مثنوی و تصور من این بود که هاشمی‌نژاد در این رمان یکی از قوی‌ترین شکل‌های معما را به کار گرفته اما وقتی خواندمش دیدم این‌طور نیست. در داستان فیل در تاریکی مثنوی، چهار نفر در تاریکی فیلی را لمس می‌کنند و هرکدام بر پایه تصور و روایت خودشان یک تصویری از فیل می‌سازند. اگرچه فیل هر چهار تصور را در خود دارد اما در واقعیت هیچ یک از آنها نیست. من هم با توجه این حکایت مثنوی و نامی که هاشمی‌نژاد برای رمانش انتخاب کرده بود تا پیش از خواندنش داستان پلیسی دیگری را مجسم می‌کردم. هاشمی‌نژاد اما روی لایه سطحی این عنوان و حقیقتی که پنهان است کار کرده و به چهار تصور مختلف از واقعیت کاری نداشته. ولی فارغ از این، «فیل در تاریکی» رمان خیلی خوبی است. امروز که تریلر به عنوان ژانری مستقل شناخته شده، یعنی رمانی که حادثه دارد و البته مجرم و پلیس شخصیت مثبت هم دارد، می‌توانیم دقیق‌تر درباره آن نظر بدهیم. از این حیث «فیل در تاریکی» با مقیاس‌هایی که امروز در ادبیات پلیسی غربی وجود دارد تریلر است و البته تریلر خوبی هم هست. اما با اغماض می‌توانیم «فیل در تاریکی» را اولین رمان پلیسی ایرانی بدانیم پیش از آن هرچه بود پاورقی‌هایی بود که در آن سال‌ها منتشر می‌شد و ارزش ادبی چندانی نداشتند. از این‌رو اگر بی‌توجه به تقسیم‌بندی‌های امروز تریلر را همچنان جزو ادبیات پلیسی بدانیم، می‌توانیم بگوییم «فیل در تاریکی» راهگشای ادبیات پلیسی ایران است‌. هاشمی‌نژاد ویژگی‌های خاصی داشت. همیشه در هر جریانی که قدم می‌گذاشت سازی مخالف می‌زد و برخلاف اصول رایج آن ژانر حرکت می‌کرد. زمانی هم که به سراغ ترجمه رمان پلیسی رفت و «خواب گران» ریموند چندلر را به فارسی برگرداند کاری متفاوت ارایه داد. من در شهریور سال 79 هاشمی‌نژاد را دیدم و او در آن دوره مشغول ترجمه «خواب گران» بود. البته من با این عنوان موافق نیستم و به نظرم «خواب ابدی» درست‌تر است چون «خواب گران» برای رمان پلیسی زیادی فاخر است. هاشمی‌نژاد در آن دیدار ترجمه‌اش را به من داد و گفت فصلی از آن را بخوان و نظر بده. وقتی آن را خواندم گفتم ترجمه بدیعی است و هنوز هم سر حرفم هستم. چون این ترجمه سنت‌شکن است و ازاین حیث جذاب هم هست. زبان نویسنده در ترجمه رعایت نشده و بدیهی است که این زبان چندلر نیست. اما ترجمه هاشمی‌نژاد کار بدیعی است. اگر یکی از وظایف ترجمه انتقال سبک نویسنده به خواننده باشد این اتفاق در ترجمه هاشمی‌نژاد نیافتاده اما با این حال کار او کار خلاقی است. در آثار هاشمی‌نژاد چند ویژگی جالب دیده می‌شود و یکی از آنها همین زبانی است که او در نوشتن و ترجمه آثار داستانی انتخاب می‌کرد. در ادبیات غرب نه این‌که هیچ رمان پلیسی به زبان شاعرانه وجود نداشته باشد اما کمتر این اتفاق افتاده و از این‌رو زبان هاشمی‌نژاد یک نوع تشخص دارد و تجربه‌ای تازه است. اگر بخواهیم از خود چندلر نقل کنیم، او معتقد است رمان پلیسی باید در وهله اول اثر ادبی باشد و بعد پلیسی و کار هاشمی‌نژاد این ویژگی را دارد. نثر یکدست و شسته‌رفته‌ای دارد و احساس را خوب بیان می‌کند. همچنین حضور شاعرانه شهر در رمان هم ویژگی قابل توجه دیگری در کار اوست. هاشمی‌نژاد با ادبیات پلیسی غرب خیلی خوب آشنا بود و آثار زیادی خوانده بود و نویسندگان مختلف را می‌شناخت. در دیداری که با او داشتم و چند ساعتی که با هم حرف زدیم، او هم آدم دوست‌داشتنی به نظر آمد و هم آدمی که عاشق ادبیات است. او بی‌توجه به قضاوت‌های بیرون کار خود را می‌کرد و ترجمه او از «خواب گران» هم یک‌جور شیطنت آگاهانه بود. او می‌دانست که این زبان چندلر نیست اما نخواسته بود نثر چندلر را در ترجمه بیافریند. او دغدغه فروش و بازار نداشت. هاشمی‌نژاد در عرصه‌های مختلفی کار کرد. با وجود این‌که آدم کم‌کاری بود اما از این شاخ به آن شاخ می‌پرید و یک نوع بازیگوشی در کارهایش وجود داشت و انگار طفلی در بطن وجودش بود که می‌خواست شیطنت کند. «فیل در تاریکی» رگه‌هایی از رمان اجتماعی هم دارد اما این ویژگی در حاشیه کار او قرار می‌گیرد. در حقیقت «فیل در تاریکی» رگه‌هایی از رمان نوآر را در خود داشت، یعنی رمان پلیسی و اجتماعی آمریکا که در تقابل با رمان کلاسیک پلیسی انگلیسی قرار می‌گیرد. رمان نوآر هیچ‌وقت از دغدغه‌های اجتماعی خالی نبوده و کار هاشمی‌نژاد هم این‌گونه است. او با نوشتن «فیل در تاریکی» در عرصه‌ای دست به تجربه زد که تا قبل از آن هیچ کار ارزشمندی در آن سبک وجود نداشت. تصور اولیه‌ای که من از رمان «فیل در تاریکی» داشتم با آن‌چه بعد از خواندن رمان دریافتم متفاوت بود. اما سال‌ها در فکر این بودم که ساختاری معمایی پیدا کنم که با استفاده از حکایت فیل در تاریکی مثنوی رمانی پلیسی بنویسم و چندی پیش این ساختار را پیدا کردم و اگر فرصت کنم این رمان را بنويسم، نامش «ققنوس در تاریکی» خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.