کامبیز نوروزی: افشاگری پاناما باید کار هرروزه رسانهها باشد
انتشار بیش از 11 میلیون سند درباره مفاسد مالی بسیاری از چهرهها و ستارههای دنیا پس از بررسیهای تحقیقی روزنامهنگاری، بحثهایی درباره قدرت رسانهها و روزنامهنگاری تحقیقی را بر سر زبانها انداخته است؛ اما «کامبیز نوروزی»، حقوقدان و فعال رسانهای معتقد است آنچه تحت عنوان افشاگری پاناما مشهور شده، نه روزنامهنگاری تحقیقی که بخشی از کار هرروزه رسانههاست، اگر محدودیتها بگذارد.
از افشاگری پاناما تحت عنوان واترگیت عصر ما نام برده میشود. چقدر با این نظر موافق هستید؟ به نظر من آنچه را به افشاگری پاناما شهرت پیدا کرده است نباید روزنامهنگاری تحقیقی دانست. در این اتفاق مجموعه بزرگ و بیسابقهای از اطلاعات خام منتشر شده است؛ حال آنکه در روزنامهنگاری تحقیقی تنها افشای سند مهم نیست؛ بلکه شاخصهایی مانند میزان صحت سند و مناسباتی که در داخل آنها اتفاقهای فسادانگیز افتاده، مهم است. بهعلاوه روزنامهنگاری تحقیقی با تحلیل همراه است. معتقدم در این اتفاق واژه روزنامهنگاری تحقیقی مصداق ندارد. این تنها یک افشاگری است. میشود گفت این افشاگری بخشی از کار حرفهای روزنامهنگاری و مورد انتظار مردم است؟ بله، افشاگری را میتوان همان انتشار اطلاعات دانست؛ البته اطلاعاتی که تلاش میشود پنهان بماند. با این تعریف روزنامهنگار باید به اطلاعات دسترسی داشته باشد و آنها را منتشر کند؛ اما این اتفاق برای من از یک منظر دیگر مهم است. نکته بسیار جذاب این افشاگری مربوط به استعفای نخستوزیر ایسلند است که همواره بهعنوان پاکترین کشور جهان معرفی میشود. اسنادی منتشر شده و ظاهرا هم این اسناد دقیق است و استعفای این شخص را به دنبال داشته که میتواند دلیلی بر دقیقبودن آن باشد. این نکته نشان میدهد جهانی که رسانه ساخته، جهان حقیقی است؛ چون این جهان رسانهای است که برای ما از ایسلند کشوری پاک ساخته است. این رسانه است که خود دنیایی میسازد و خود آن را خراب میکند. باوجوداین در برخی از کشورها حتی روزنامهنگاری افشاگرانه به معنی حق دسترسی به اطلاعات و انتشار آنها نیز چندان رونق ندارد. درست است و رسیدن به چنین سطحی از روزنامهنگاری که در آن انتشار اسناد با امنیت حرفهای روزنامهنگار توأم باشد، نه فقط در ایران که در همه کشورهای جهان دچار موانع بسیار است. درباره همین افشاگری منبع اصلیای که این اطلاعات را در اختیار روزنامه زوددویچه قرار داده از افشای نامش خودداری کرده است؛ زیرا این افشاگری را مخاطرهآمیز میدانسته. درباره جولیان آسانژ هم تجربه مشابهی اتفاق افتاد. اما بههرحال این امکان برای برخی بنگاههای خبری و روزنامهها وجود داشت که دست به انتشار این اسناد مخاطرهآمیز بزنند؛ اما وجود روزنامهنگاری تحقیقی، چه در سطح افشاگری، چه در سطح تحلیل اطلاعات در بسیاری از کشورها ممکن نیست. بله، بهطورکلی در کار روزنامهنگاری تحقیقی سه رکن مهم وجود دارد. اول امکان دسترسی به اطلاعات، دوم امکان انتشار اطلاعات و سوم امنیت روزنامهنگار برای انتشار اطلاعات. درحالحاضر در ایران امکان دسترسی آزاد به اطلاعات بسیار بسیار ناچیز است. علاوه بر اینکه قوانین و مقررات موجود تنگناها و محدودیتهای زیادی برای دسترسی آزاد به اطلاعات ایجاد میکنند؛ همچنین ساختار تکنوکراتیک و بوروکراتیک دولت و سازمانهای عمومی هم خارج از محدودههای متعارف قانونی مانع از بیرونآمدن اطلاعات از سازمانهای خود میشوند. درواقع ساختار تکنوکراتیک و بوروکراتیک کشور یکی از موانع بزرگ افشاگری است. درباره مورد دوم هم همین مشکل وجود دارد و رسانهها نمیتوانند اطلاعاتی را که به دست میآورند، بهراحتی منتشر کنند. بهطور خلاصه در کشور ما هم محدودیتهای قانونی و هم موانع فراتر از قانون وجود دارد. در همین چارچوب موضوع امنیت روزنامهنگار هم مطرح است. فراموش نکنیم که افشای اطلاعات ممکن است منافع صاحبان قدرت را مختل کند یا با منافع اقتصادی گروههای ذینفوذ اقتصادی مغایرت داشته باشد. اینها عواملی است که بهسادگی مانع توسعه روزنامهنگاری تحقیقی است و در همه جوامع وجود دارد؛ اگرچه شاید بتوان گفت در کشور ما وضعیت متفاوتتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.