دشواریهای زاها حدید بودن
علی اعطا
یک - زاها حدید، یکی از مظاهر جریان معماری «ستارهمحور» یا استارسیستم است. او را بارها به دلیل طراحیهایی جسورانه که از نوعی ذهنیت متفاوت ناشی میشد، ستایش کردهاند؛ طرحهایی با ویژگیهای فرمی و فضایی شگفتآور و برگرفته از نگاهی متفاوت به هندسه، فرم و فضا. زاها حدید بیتردید، یکی از فاتحان رقابت سنگین ورود به جریان ستارهمحوری در جریان معماری دنیای امروز است. از این زاویه، میتوان او را بارها و بارها تحسین کرد، میتوان به او جایزه مؤسسه سلطنتی معماری بریتانیا را اهدا کرد و میتوان به اتکای جریانهای متمرکز سرمایه، ثروت و شهرت، این معمار متفاوت و دارای استعدادهای ویژه در جهت خلق آثار معماری تندیسوار را به ستارهای روشنتر در آسمان جریان ستارهمحور معماری امروز، مبدل کرد؛ چنانکه همه این رویدادها بارها و بارها به مدد استعدادهای ویژه زاها حدید، به مدد شخصیت متنفذ او و به مدد جریانهایی اقتصادی یا اجتماعی -فرهنگی، که این نوع معماری را با مطالباتشان همسو میبینند، مشاهده کرد. زاها حدید، بیتردید یکی از ستارگان درخشان آسمان جریان ستارهمحور معماری است. دو - همه ماجرا این نیست. پارادایمهای دیگری در معماری امروز، مطرح شدهاند که معیارهای تازهای به دست دادهاند تا براساس این معیارها، کسانی بتوانند آثار معماری را ارزیابی کنند. پروژه کهکشان «سوهو» که مجموعهای است از بناهای تجاری و اداری، بهعنوان اثری از این معمار، در پکن افتتاح میشود. این پروژه، جایزه مؤسسه سلطنتی معماری بریتانیا را دریافت میکند. مرکز حفاظت از میراث فرهنگی پکن، گویا در نامهای سرگشاده، اهدای این جایزه به این پروژه زاها حدید را حیرتآور اعلام و آن را به دلیل تخریب بخشی از بافت قدیم شهر پکن نکوهش میکند. مضمون این نکوهش، روی دیگری از جریان ستارهمحوری در معماری است. معماری منتج از جریان ستارهمحوری، نوعی معماری است که اگرچه میتواند واجد بسیاری از ویژگیهای زیباییشناختی و هنری در سطحی بالا باشد، اما در عین حال متکی به نمایاندن تفاوتهای غیرمنتظره و بیانکننده ویژگیهای بسیار فردی و شخصی است. به همین اعتبار، این نوع معماری میتواند و خود را مجاز میداند بافت تاریخی، پارامترهای زیستمحیطی و فرهنگ و اجتماع را نادیده بگیرد و موجودی قائمبهفرد باشد. سه- حضور زاها حدید در ایران، دو شیوه حضور است. در شیوه اول حضور، زاها حدید در سالهای گذشته، حال و به احتمال بسیار در سالهای آینده، در ایران حضوری ژورنالی، دیجیتالی و تصویری داشته، دارد و خواهد داشت. این حضور، برگرفته از نوعی آرزوی دورودراز است؛ آرزوی متعلقشدن و متعلقبودن به جریان ستارهمحوری در میان طیفی از جوانان معمار ایرانی. این شیوهای از حضور زاها حدید در ایران است که سالهاست بر ذهن و عمل طیفی از معماران جوان حاکمیت داشته است. تعلق به جریان ستارهمحوری، را مترادف بگیریم با حضور در کانونهای توجه، در رسانهها و درنهایت در رأس بخشی از جریان حرفهای معماری؛ در رأس بخشی از جریان مسابقات معماری و در فضاهایی از ایندست. این تمنا و آرزو، بیتردید تضمینکننده ورود به جریان ستارهمحوری نیست. اگرچه بیتردید آغاز، تمناست و خواستن است. چهار- شیوه دیگر حضور حدید در ایران؛ حضور در قالب پروژههایی است که سرنوشتی مبهم پیدا کردهاند. در مسابقه طراحی معماری فاز دوم برج میلاد، طرح دفتر معماری زاها حدید است که مقام اول را کسب میکند و بهعنوان طراح منتخب این پروژه معرفی میشود. پروژه بیسرانجام میماند، چراکه به استناد بحث و جدلهای فراوان، در این طرح مسائل بستر و زمینه اثر دیده نشده است. پرسشهایی از قبیل اینکه آیا اساسا میتوان چنین برجهایی با این ارتفاع در آن نقطه خاص ساخت؟ آیا اساسا طرح موضوع از سوی برگزارکننده این رقابت درست صورت گرفته است؟ آیا اساسا طرح جامع برج میلاد، میتوانست این طرح را با این کاربری و این ارتفاع بپذیرد؟ به نظر میرسید مجموعهای از پارامترها که سهم اصلی آنها به راهبرد نامناسب برگزارکننده و سیستم مدیریت شهری مربوط بود، این امکان را از حضور فیزیکی و واقعی پروژه زاها حدید در ایران سلب کرد. پروژه دیگر، پروژه هتلی در تهران بود که با فرازونشیبهای فراوان، در حال ساخت است. گرچه اگر از ابتدا در رابطه با جانمایی این پروژه، تدابیر کارشناسی بهتری اندیشیده میشد، شاید این اثر میتوانست یادگار بهتری از این معمار برجسته باشد. پنج- در دنیای نسبتا مردانه معماری، زاها حدید و تلاشهایش و حضور جسورانهاش بهعنوان یک زن، تحسینبرانگیز است. از شخصیت قوی و متنفذ او که حرکت در مسیر دشوار معماری در این سطح را برای او فراهم میکرد، بسیار گفتهاند. زیباییشناختی خاصی که آثار او را متمایز میکرد، تحسینبرانگیز است؛ حتی اگر با نگاه او به شهر، به پیرامون، به میراث و به محیطزیست موافق نباشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.