کشاورزان خردهپا و لزوم حمایت از آنان
فاطمه پاسبان- کارشناس کشاورزی
تعریف کشاورز خردهپا یا مزرعه کوچکمقیاس در کشورهای مختلف براساس معیارهای متفاوتی صورت میگیرد و تعاریف متعددی از آن ارائه شده است. آدامز و بزدل (1972) کشاورز خردهپا را افرادی تعریف میکنند که دسترسی بسیار کمی به قدرت سیاسی و داراییهای مولد یا جریان درآمدی جامعه دارند. واپنهام (1979) مزرعه کوچکمقیاس را یک تولیدکننده کشاورز میداند که هیچ کنترلی بر زمین نداشته و با نیروی کار غیردائم خانوادگی میتواند کشت و زرع نماید. استین وینکل (1979) تعریف کشاورز خردهپا را شامل تمام افرادی میداند که در مناطق روستایی در کشورهای درحالتوسعه ساکن بوده و ابزارهایی برای فراهمسازی نیازهای اولیه خود نداشته و در شرایط «ترس مداوم ازدستدادن و زیان» به سر میبرند. عناصر کلیدی این تعاریف بر امرار معاش، کمدرآمدی و کمسوادی استوار است. مزارع کوچکمقیاس بهعنوان واحدهای خانگی شناخته شده که بسیاری از تصمیمگیریهای مدیریتی آن از قبیل نیروی کار و سرمایه توسط خانواده صورت میگیرد. از آنجا که خانواده و واحد مزرعه یکسان هستند، تخصیص نیروی کار و سرمایه به زندگی خQانوادگی و مزرعه توأمان با هم صورت میگیرد. با اینکه برآورد میشود حدود 450 میلیون مزرعه کوچک در جهان وجود دارد که دارای دو هکتار و کمتر زمین هستند (IFAD، 2008) که این 450 میلیون مزرعه در حدود 2.2میلیارد نفر از جمعیت جهان را شامل میشوند و حدود 85 درصد مزارع جهان را به خود اختصاص داده (سینگ، 2009)، اما هیچ تعریف جهانی پذیرفتهشده برای مزارع کوچکمقیاس وجود ندارد. تعریف مزرعه کوچکمقیاس و کشاورز خردهپا باید براساس معیارهایی همانند اندازه زمین، تعداد کارگران، سرمایه و سرمایهگذاری باشد. معمولترین معیار برای تعریف کشاورز خردهپا و مزرعه کوچکمقیاس، اندازه زمین است اما این معیار هم به دلیل تفاوت در کیفیت خاک و بارش نمیتواند معیار کاملی باشد.
براساس این معیار مشاهده میشود که در جهان اندازه زمین برای تعریف کشاورز و مزرعه کوچکمقیاس متفاوت میشود. بهعنوان نمونه در آسیا مزارع کوچکمقیاس با اندازه متوسط مزرعه 1.6 هکتاری تعریف شده است. در چین، 93 درصد از مزارع کمتر از یک هکتار بوده که 193میلیون مزارع مقیاسکوچک بوده و چین بهتنهایی تقریبا نیمی (50 درصد) از مزارع کوچک جهان را شامل شده و هند 23 درصد آن را دارد (Nagayets، 2005). در آفریقا در حدود 33 میلیون مزرعه کوچکمقیاس وجود دارد که عمدتا زیر دو هکتار بوده و در حدود 80 درصد از کل مزارع در آفریقا را شامل میشود. در کشورهای جنوب صحرای آفریقا هفت نفر از 10 کشاورز، خردهپا هستند (Spencer 2002 in Nagayets 2005 and Pimbert 2008). در آمریکای لاتین و کارائیب حدود 117میلیون مزرعه کوچکمقیاس با اندازه متوسط 1.8 هکتار وجود دارد (von Braun 2005). در اروپا اندازه متوسط مزرعه 27 هکتار است که 30 درصد از مزارع کمتر از پنج هکتار بوده است. در اسپانیا و پرتغال، 60 درصد از مزارع کوچکمقیاس هستند. در مرکز و شرق اروپا که بیشترین مزارع در این مناطق وجود دارند، 41میلیون کشاورز با کمتر از دو هکتار هستند (von Braun 2005). در آمریکای جنوبی مزارع کوچکمقیاس کمتر از دو هکتار در نظر گرفته میشود (FAO 1997). کشاورزان کوچکمقیاس میتوانند نقش مهمی در امنیت غذایی و کاهش فقر داشته باشند که این نقش بستگی زیادی به این دارد که چه خدماتی برای آنها در زمینه اینکه بتوانند عملکرد مناسب اکوسیستمی داشته باشند تدوین و ارائه میشود، ازجمله درخصوص موضوعاتی همچون حاصلخیزی خاک، مصرف آب، گردهافشانی و کنترل آفات. به عبارت دیگر دولت و سازمانهای غیردولتی برای اینکه کشاورزان خردهپا عموما فقیر هستند و دسترسی به خدمات مالی و تأمین مالی ندارند، نیازمند حمایت مالی و غیر مالی (از قبیل تأمین مالی، آموزش، سازماندهی و ترویج یافتههای تحقیقاتی) آنان هستند. کشاورزان خردهپا به دلیل فقر و برآوردن نیازهای فوری زندگی به اکوسیستم زیان وارد میکنند. اتخاذ شیوههای کشاورزی مخرب محیط زیست توسط کشاورزان کوچکمقیاس، فرسایش خاک، کاهش مواد مغذی خاک، شوری خاک، کمبود آب و آلودگی محیط زیست را به همراه دارد. بنابراین ضروری است به منظور تأمین امنیت غذایی، کاهش فقر و حفظ محیطزیست و منابع برای نسل فعلی و نسلهای آینده، خدمات و حمایتهای مناسب به کشاورزان کوچکمقیاس ارائه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.