مشارکت حداکثری زنان، سیره حضرت فاطمه(س)
مریم صانعپور*
برخی معتقدند رفتار پیشوایان دینی ما زمانمند و مکانمند است و در تاریخ و جغرافیای خاصی انجام گرفته؛ بنابراین قابل پیروی در زمانه کنونی نیست. در پاسخ به این شبهه باید گفت؛ الگوهای انسانیت اصولا شأنی فرازمانی و فرامکانی دارند و در قید تاریخ و جغرافیای خاصی نیستند. به عنوان مثال امروز پس از حدود دوهزارو 400 سال که از زمان سقراط گذشته از جام شوکران سخن میگوییم و پایبندی سقراط به عهد و پیمان را الگویی اخلاقی معرفی میکنیم درحالیکه سقراط از جهت تاریخی، جغرافیایی و دینی هیچ سنخیتی با یک ایرانی مسلمان امروزی ندارد. اما جفاهای زیادی نسبت به نقش الگویی حضرت زهرا(س) کردهایم که از آن جملهاند:
1) رویکرد جنسیتی به این اسوه بشریت؛ که مخالف آیه یازدهم سوره تحریم است؛ در این آیه آسیه و حضرت مریم الگوی همه مومنان اعم از زن و مرد معرفی شدهاند. 2) معرفی حضرت زهرا به عنوان یک زن منزوی و جامعهگریز؛ زن شیعه را زنی معرفی کردهایم که حضور اجتماعیاش منافی عملکردهای فاطمی است؛ درحالیکه چنین رویکردی با ادله قرآنی و ادله تاریخی زیر نقض میشود: الف) طبق ادله قرآنی هرگز زنان به پستو رانده نشدهاند و اگر زنان پیامبر از تبرج جاهلی نهی شدهاند به معنای منع حضور و مشارکت اجتماعی نیست بلکه به معنای نهی خودنماییهای جاهلانه است که نهتنها با شأن زنان پیامبر، بلکه با شأن انسانی همه زنان در تقابل است. باید توجه داشت برخلاف نگرش جامعهگریز نسبت به حضرت زهرا(س)، حضور اجتماعی و سیاسی زنان در قرآن بهگونهای «حداکثری» ترسیم شده است؛ ب) طبق ادله تاریخی هیچ شواهدی در مورد انزوا و خانهنشینی زهرا(س) وجود ندارد، بلکه حضور اجتماعی ایشان در برهههای مختلف تاریخساز و حتی در جنگهای پیامبر ثبت شده است. بنابراین نمیتوان به بهانه الگوگیری از حضرت فاطمه(س)، زنان را از مشارکت تعیینکننده اجتماعی، اقتصادی و تصمیمگیریهای کلان سیاسی نهی کرد و تواناییهای وسیع ایشان را به خانهداری تقلیل داد، زیرا زن و مرد هر دو از نفس واحدی خلق شدهاند و از روح خداوند در هر دو دمیده شده بنابراین هر دو شایستگی جانشینی خداوند بر روی زمین را در همه ابعاد دارند. 3) بعد عقلانی حضرت فاطمه(س) در معرفی نقش الگویی ایشان مغفول مانده، همانگونه که همواره در تاریخ، حیات عقلی زنان نادیده گرفته شده است درحالیکه همین امروز میتوانیم زنان موفق بسیاری را در عرصه علمی و عقلی نام ببریم که در بالاترین درجات قرار دارند. با این وصف معمولا زنان در علوم عقلی و حصولی ضعیف معرفی شدهاند، اما حتی در علوم شهودی نیز که تواناییهای زنان انکار نشده در این زمینه نیز به زنان جفا شده و زنان عارف تاریخ نادیده گرفته شدهاند، اما خوب است بدانید که فردی مانند ابنعربی که واضع عرفان نظری است 15 استاد و مرشد داشته که 14تای آن زن بودهاند اما ما این توانایی زنان را نیز مانند سایر تواناییهایشان نادیده گرفتهایم و زنان را به جنسیت و غرایز تقلیل دادهایم. 4) حضور اقتصادی الگوپذیر در حیات اجتماعی حضرت زهرا(س) نیز مورد غفلت قرار گرفته؛ زیرا حضرت زهرا(س) از دامان زنی چون حضرت خدیجه برآمده که نقش مبنایی و منحصربهفردش در اقتصاد دین نوپای اسلام قابل انکار نیست. شکوفایی جامعه اسلامی علاوه بر حمایتهای عاطفی مادر زهرا (س)، مدیون حمایت اقتصادی او از پیامبر اسلام بود اما هرگز به این نقش اجتماعی ـ اقتصادی زنان در الگوی اسلامی زنان توجهی نشده است؛ این نقش الگویی ریشه و «ام» حضرت زهرا(س) یعنی حضرت خدیجه که پس از حضرت رسول دومین فرد مسلمان بودند افتخار بزرگی برای حیات حقطلبانه زنان میآفریند، یعنی اولین کسی که پیام اسلام را دریافت کرد و تسلیمش شد یک زن بود، اما ما این نقش الگویی را نادیده گرفتهایم و همیشه حضرت علی (ع) را دومین مسلمان پس از پیامبر معرفی کردهایم یعنی حتی کلام حضرت علی(ع) را در نهجالبلاغه که خود را سومین مسلمان معرفی میکند، تحریف کردهایم. 5) ما همواره چهرهای افسرده و غمگین از حضرت فاطمه (س) ارائه کردهایم که با روح امید و نشاط اسلامی مغایرت دارد؛ حضرت زهرا «مظهر نور و سرور الهی»، مظهر اسماء الحسنای خداوند و مصداق «ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لا هم یحزنون» است که با یأس، غصه و اندوه بیگانه است و اگر در یک مقطع تاریخی فریاد و فغان ظلمستیزانه و عدالتگسترانه داشت این امر نباید باعث شود ما حضرت فاطمه(س) را به عنوان «اسطوره غم و اندوه» معرفی کنیم و انتظار داشته باشیم الگوی دختران جوان قرار گیرد. *مدیر گروه مطالعات زنان پژوهشگاه مطالعات فرهنگی و علوم انسانی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.