|

امیراحمدیان در گفت‌وگو با «شرق» از تنش ميان باكو و ايروان مي‌گويد:

مخاطرات میانجیگری در معادله چندمجهولی

بعد از سال 1994 و با وجود آتش‌بسی که از سوی سازمان امنیت و همکاری اروپا اعلام شد، به صورت گاه‌به‌گاه شاهد افزایش تنش و درگیری میان آذربایجان و ارمنستان بوده‌ایم. آنها در این مدت بارها در سطح رؤسای‌ جمهور و وزرای خارجه مذاکره کردند. کشورها و سازمان‌های بین‌المللی نیز اقداماتی در راستای میانجیگری داشته‌‌اند اما هیچ‌یک از این روش‌ها موجب نشده دو کشور در مورد قره‌باغ به یک راه‌حل مرضی‌الطرفین برسند. یکی از کشورهایی که پیش از این در راستای میانجیگری میان آنها اقداماتی- اگرچه بی‌ثمر- انجام داده، ایران است. با تشدید تنش‌های اخیر در آستانه سفر محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان براي حضور در اجلاس سه‌جانبه با آذربایجان و روسیه به باکو درحالی‌که یک روز پیش از آن با همتای ترک خود در اجلاس سه‌جانبه دیگری ملاقات مي‌كند؛ این پرسش قابل‌طرح است که آیا جمهوری اسلامی ایران بعد از موفقیت در مذاکرات هسته‌ای با غرب به دنبال یک نقش‌آفريني جديد در عرصه دیپلماسی است و نسبت به میانجیگری در این زمینه ابراز تمایل می‌کند؟ این پرسش محور گفت‌وگوی ما با بهرام امیراحمدیان، کارشناس مسائل آسیای مرکزی و قفقاز است. ‌درگیری‌های آذربایجان و ارمنستان بار دیگر تشدید شده است، تصور می‌کنید با ادامه ماجرا، ایران چه موضعی خواهد داشت؟ جایگاه ایران به عنوان یک همسایه که با هر دو کشور روابط نزدیکی دارد، بسیار حائز اهمیت است. البته روسیه نیز برخلاف ترکیه که تنها با آذربایجان روابط نزدیکی دارد، نقشی مشابه ایران و با هر دو کشور روابط نزدیکی دارد. به هر حال به نظر می‌رسد ایران علاقه‌مند است نقش میانجی را بازی و دو کشور را به یکدیگر نزدیک کند. موضع ایران در سال‌های مختلف این بوده است که دو کشور آذربایجان و ارمنستان را به مذاکره و حل مسئله از طرق مسالمت‌آمیز دعوت کند. هیچ‌وقت ایران دراین‌باره موضع‌گیری مبنی بر محکوم‌کردن یکی از طرفین نداشته است و همچون برخی از قطع‌نامه‌ها که ارمنستان را اشغالگر می‌داند، این موضوع را به‌صراحت اعلام نمی‌کند؛ حتی در مورد اینکه قره‌باغ یک منطقه اشغالی است نیز سکوت می‌کند. ‌چرا روابط نزدیک با هر دو کشور و موضع‌گیری‌هایی که ذکر شد، تاکنون موجب نشده است ایران به عنوان میانجی در این مسئله نقش مؤثری ایفا کند؟ ایران اعلام کرده است که می‌تواند این نقش را ایفا کند و زمانی هم که صحبت از میانجیگری می‌شود، از موفقیت خود در تاجیکستان- آشتی ملی در 1997- صحبت می‌کند. علاوه بر این در آغاز درگیری‌های آذربایجان و ارمنستان نیز یک بار به این کار اقدام کرد، اما از آنجا که طرفین به تعهدات خود عمل نکردند و حتی ارمنستان در همان دوره تصرف بیشتری در قره‌باغ داشت؛ تلاش‌های میانجیگرانه ایران به نتیجه نرسید. ‌یعنی آذربایجان و ارمنستان به میانجیگری ایران در این زمینه توجهی ندارند؟ به نظر من دو کشور با پذیرفتن ایران به عنوان میانجی موافق نخواهند بود؛ زیرا آذربايجان مدعي است ایران با ارمنستان روابط نزدیک‌تری دارد. روابط ایران و آذربایجان نزدیک و دوستانه است اما نگاه باكو نسبت به موضع ایران در مورد بحران قره‌باغ مثبت نیست. آنها ایران را متهم می‌کنند که به ارامنه قره‌باغ کمک کرده است، درحالی‌که اخیرا بر اساس مدارک منتشره‌شده، مشخص می‌شود که نه‌تنها ایران در جنگ قره‌باغ به ارمنستان کمک نکرده بلکه به آذربایجان کمک کرده است. حتی آقای محسن‌ رضایی همین چند روز قبل اعلام کرد نیروهای ایرانی که به جنگ قره‌باغ کمک کرده و شهید شده بودند، اکنون در باکو دفن هستند. با این شرایط روشن است که اگر ایران بخواهد باز هم به عنوان میانجی به این درگیری‌ها ورود کند، یکی از دو کشور موافق و دیگری مخالف خواهد بود مگر اینکه میانجیگری به نحوی باشد که هر دو کشور را راضی کند. تنها در صورتی که هر دو کشور در یک بازی برد- برد شرکت کنند، به یک صلح پایدار خواهند رسید و موفقیت در این زمینه برای ایران به معنی افزایش و توسعه روابط دوجانبه با آذربایجان و ارمنستان است اما به محض اینکه یکی از این کشورها مخالفت کند، روابط ایران با یکی از این دو کشور مخدوش و تیره می‌شود. ‌دستاورد این میانجیگری برای ایران چه خواهد بود و به‌نتیجه‌رسیدن آن چقدر امکان دارد؟ اگر ایران بتواند نقشی که موردقبول طرفین باشد؛ یعنی آذربایجان و ارمنستان و از سوی دیگر روسیه و ترکیه به عنوان بازیگران منطقه‌ای و سازمان‌های بین‌المللی دیپلماسی ایران را در این زمینه بپذیرند، حتما موقعیت سیاسی ایران در منطقه و جهان بسیار برجسته‌تر خواهد شد اما توجه داشته باشید که ریسک این اقدام برای ایران بسیار بالاست. به نظر من به خاطر پیچیدگی روابط آذربایجان و ارمنستان و بازیگرانی مثل روسیه، ترکیه و اتحادیه اروپا و آمریکا که هر یک به دنبال منافع خود هستند، میانجیگری ایران چندان مقدور نیست. روسیه، آمریکا، فرانسه و ترکیه علاقه‌مند نیستند که ایران به جایگاهی که ذکر شد برسد زیرا آن‌وقت باید پرسید که چرا آنها سال‌ها در گروه مینسک نتوانستند مسئله را حل‌وفصل کنند و ایران که در این گروه نبوده است، موفق شد. ‌فکر می‌کنید بهترین موضعی که ایران می‌تواند در این زمینه اتخاد کند، چیست؟ توصیه من این است که ایران به دنبال میانجیگری در این موضوع نباشد. چند سال قبل نیز در یک مقاله توضیح دادم که بهتر است ایران موضوع را به سازمان‌های بین‌المللی واگذار کند و به جای ابتکار عمل ‌داشتن به عنوان یک کشور در قالب گروه‌هایی که ابتکار سازمان ملل و سازمان‌های بین‌المللی دیگر است، وارد عمل شود. به اعتقاد من اگر ایران بار دیگر برای میانجیگری اعلام آمادگی کند و پذیرفته نشود، به نحوی از جایگاه ما کاسته می‌شود. همچنین اگر این میانجیگری را بپذیرند اما به نتیجه نرسد نیز به نحو دیگری از جایگاه ایران کاسته می‌شود. علاوه بر این حتی اگر دو کشور آذربایجان و ارمنستان میانجیگری ایران را بپذیرند و به نتیجه هم برسند نیز باید منتظر کارشکنی‌های روسیه، ترکیه و آمریکا باشیم. بنابراین موضوع، یک معادله چندمجهولی پیچیده است و بهتر آن است که اصلا وارد این موضوع نشویم. ‌یعنی به درخواست خویشتن‌داری از طرفین که تاکنون از سوی سخنگوی وزارت خارجه و وزیر دفاع مطرح شده است، اکتفا کنیم؟ بله، همین‌طور است. ‌اجلاس سه‌جانبه‌ای که میان ایران، آذربایجان و روسیه برگزار خواهد شد، نقشی در حل‌وفصل مسائل قره‌باغ خواهد داشت؟ به نظر من حاضران در اجلاس به این موضوع نخواهند پرداخت زیرا در دستور کار نیست و آمادگی زیادی برای مذاکره دراین‌باره ندارند. بااین‌حال ممکن است که در حاشیه به این موضوع نیز گریزی زده شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.