نمایشهای برگزیده سال ۹۴ به انتخاب منتقدان «شرق»
کابوسهایی که در خاطر ماند
رضا آشفته: سال 94 سالی عجیبوغریب بود. در تئاتر این سال هم با رشد کمی مواجه بودیم و هم بهلحاظ کیفی در نیمه اول سال میدیدیم اکثر آثار از تکنیک و زیباییشناسی درخوری برخوردار نیستند، اما در نیمه دوم سال شاهد اتفاقاتی بودیم که درواقع میشود از تئاتر حرفهای انتظار داشت. ما برای برگزیدهشدن نمایش مهم در سال 94 سعی کردیم به سراغ افرادی از طیفهای مختلف برویم که استحقاق چنین گزینشی را داشته باشند. اول اینکه سعی کردیم علاوه بر منتقدان تئاتر، از دو طیف روزنامهنگار و هنرمند نیز بهرهمند شویم که رنگ گزینشها با تنوع نگاه مواجه شود. دوم اینکه در انتخاب افراد به سه طیف پرداختیم؛ یعنی منتقدان کانون ملی منتقدان تئاتر، انجمن نویسندگان و منتقدان تئاتر خانه تئاتر و طیف مستقل و آزاد سه طیف عمده شرکتکنندگان در این انتخاب هستند. باز به دلیل ایجاد تنوع فکریای که بشود از دل این تنوع به اشتراکی غیرقابل پیشبینی نزدیکتر شد، از افراد متنوع خواستهایم در این گزینش نهایی با ما همکاری کنند. همچنین به لحاظ سنی هم در این گزینش از افراد 30 سال تا شصتوچند سال حضور دارند که این نکته هم گستره زمانی مواجهه با آثار درخور تأمل را در اختیارمان خواهد گذاشت. درادامه این گزینشگران نسبت به اثر برگزیده، نظر خویش را در موجزترین حالت ممکن ارائه کردهاند.
رسول نظرزاده: «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزاتقیخان فراهانی» (نوشته و کار دکتر علی رفیعی) نگاه و تحلیل سیاسی و اجتماعی معاصر کارگردان از روزگاری که در آن زیسته؛ اجرائی امروزی که ماجرای تاریخی در آن بر آب بنا شده و چشماندازی که یکسره به ماه تیره پشت ابرها ختم میشود. تاریخی گشوده که همواره در آن مصالح قبیلهای بر مصالح کلی، چربیده و صداها و ذهنهای هوشیار و دلسوز، حذف شدهاند... . عباس غفاری: اسم (کار لیلی رشیدی) و «خاطرات و کابوسهای یک جامه دار...» کار (علی رفیعی) اسم را به دلیل نمایشنامه خوب، کارگردانی حسابشده، بازیهای کنترلشده و پرانرژی، طراحیشده و خوب انتخاب میکنم. همچنین کار دکتر علی رفیعی که جایگاه ویژهای در میان همه کارهای به نمایش درآمده در سال 94 را دارد انتخاب میکنم؛ چون این نمایش متن شاعرانه و زیبایی داشته و طراحی صحنه کاربردی و چشمنوازی دارد و از کارگردانی دقیق و حسابشده برخوردار است و در آن میزانسنهای دیدنی و آموزشی وجود دارد. رضا آشفته: «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار... » دکتر علی رفیعی توانست در تالار وحدت بر مبنای اندیشههای کلان و تثبیتشده تئاتری قرن بیستم که منبعث از افکار میرهولد، گریک، آپیا و حتی برشت است، در ابعاد گسترده و کارآمد، تئاتری را برایمان اجرا کند که در آن زیباییشناسی حرف اول و آخر را خواهد زد با آنکه این کارگردان و نویسنده در سطح، اندیشهاش را آشکار نمیکند، اما در زیر لایهها حرف برای گفتن بسیار دارد. بنابراین تئاترش میتواند گزینش اولم باشد چون مثالهای اینچنینی میتواند تئاتر ما را به استانداردهای جهانی نزدیکتر کند. ستاره جاوید: «همهچیز میگذرد تو نمیگذری» کار (رضا بهبودی) مونتاژ کلامی غافلگیرکنندهای که در هجو عاشقانه «همه چیز میگذرد تو نمیگذری» نوشته «محمد چرمشیر» و کارگردانی «رضا بهبودی» برای مخاطب روایت شد شانهبهشانه مینیمالیسم تلخ و بیچیزی دلچسبی که در طراحی صحنه شاهد بودیم همراه با مونولوگی که سرشار از دیالوگ و حس زندگی و تصویر است، هنوز پس از گذشت ماهها از اجرای عموم، روی ذهن رسوب کرده است؛ هجوی دراماتیک و ماندگار که در ظاهر، تهی از هر مفهومی جلوه میکند که گویی رسالتی جز خنداندن مخاطب و خوبکردن حال خراب او ندارد! اما هرچه این هجو کلامی شاد اما غمگین پیشوپیشتر میرود، اندوهی مستتر که در خود همهچیز دارد، بر شانهها و قلب مخاطب مینشیند؛ اندوهی پنهان در پشت نقاب شادی پرهیاهویی که نداشتههای آدم را به یادش میآورد، نداشتههایی که منجر به پارانویای گزندهای شده و آدم را با کاریزمای نهفته در خود، به عمق «پرسههای بیهدف» پرتاب میکند. صمد چینیفروشان: «هزارشلاق» کار (احسان ملکی) در سالهای اخیر، درپی نوعی جنبش نوکلاسیکی، جریانی با عنوان واپسگرایانه: «سنتی»، در تئاتر ایران باب شد که برخوردی موزهای با نمایش ایرانی داشت. این جریان، با وجود نقش مثبتی که در احیای نمایش تختحوضی داشت، به دلایل مختلف، به دو نوع واپسگرا در تئاتر ایرانی منتهی شد: 1- تئاتر سرگرمکننده شبهمدرن و 2- تئاتر عوامانه و سطحینگر که کمترین رابطه را با آگاهی و نیازهای معاصر مخاطبان خود برقرار میکرد. اما نمایش «هزار شلاق»، نوشته ناصر حبیبیان به کارگردانی احسان ملکی نمونهای از جریان نوظهوری بود که میکوشد با استفاده از ساختار نمایشهای ایرانی، رابطه روزآمدتری با مخاطبان معاصر خود برقرار کند. سپیده شمس: «شنیدن» نوشته و کار «امیررضا کوهستانی» تئاتری در روایت یک رخداد بهظاهر ساده که هرروزه در گوشهوکنارمان در حال رخدادن است و «شنیدن» نگاهی به درون این رخداد و عمق آن میاندازد؛ رخدادی که باید شنیده شود و در دل دیالوگهایش سرکوب، ابراز قدرت، نظامی از بازپرسی، ترس، پنهانکاری و انکار خود را دارد و در دل مونولوگهایش، خردشدگی، ویرانی، وجدان ناآرام انسانی و رنج بشری، درهمتنیدگی، فرار و حتی مرگ را روایت میکند؛ وولخوردنی ماهرانه در یک رخداد بهظاهر ساده که در پیچوتابهایش، نوری موضعی بر کلیتی به بزرگی محدودیتها و مشکلات جهان امروزمان میتاباند. سارا عابدی: «کوپن» کار (سیدجواد روشن) «کوپن» نمایشی آشناست برای مخاطب ایرانی و انتخاب همین نام، نوستالژی خاطره دوران زندگی کوپنی ماست که آن را تجربه کردیم. بههمیندلیل با آن همذاتپنداری میکنیم. نویسنده با گرهافکنی برای یک موضوع کاملا عادی که همه ما در زندگی روزمره با آن سروکار داریم، هوشمندانه نمایش را روایت میکند. حاکمیت یک ناممکن محتمل بر اثر، موضوعی ابزورد، را رقم میزند. همین میتواند نقطه قوت اثر باشد. شیوه کارگردانی با رویه مینیمالیستی در بستری پارودی و تقلای نویسنده برای نرفتن به مرگ ادواری، قابلتوجه است که گویای پذیرش یا نپذیرفتن یک موضوع اجتماعی در زندگی روزمره و همرنگ جماعتشدن برای خاطر دیگران است. سال 1394 شاهد 108 نمایش صحنهای به طور متوسط در هر ماه در تهران بودیم. اما کمتر نمایشی از محتوای قابل قبولی برخوردار بود. در این فهرست انگشتشمار نمایشهای خوبی بود که من نمایش کوپن را انتخاب کردم. رامتین شهبازی: «شنیدن» انتخاب من «شنیدن» کار امیررضا کوهستانی است. کوهستانی دارای ذهنی خلاق است و کاربهکار پیشرفت میکند. در این اثر هم نحوه روایت بهگونهای است که انسان را در مرز باورهای قطعی نگاه میدارد. از سوی دیگر، نحوه اجرا توانسته با استفاده از امکانات تکنولوژیک به درامی محسوس دست یابد؛ اتفاقی که کمتر در حوزه نمایش رخ میدهد. محمدحسین ناصربخت: «وقتی ما مردگان برمیخیزیم» کار (شهاب آگاهی) و «جنایات و مکافات» کار (ایمان افشاریان) از اجراهای فوقالعاده نقالان و نمایشگران سنتی پیشکسوت در هفدهمین جشنواره بینالمللی نمایشهای آیینی و سنتی که بگذرم، امسال دو نمایش «وقتی ما مردگان برمیخیزیم» به کارگردانی هوشمندانه شهاب آگاهی که نتیجه کوشش شبانهروزی گروهی کوشا و جوان بود و «جنایات و مکافات» ایمان افشاریان که میزانسنهای بدیع و کار گروهی هماهنگش، حکایت از تمریناتی مستمر داشت، برای من ساعات خاطرهانگیزی به ارمغان آوردند؛ نمایشهایی که هر دو نتیجه معاصرسازی متونی شناختهشده بودند. موفقیت این آثار بار دیگر اثبات کرد فقط کار بیوقفه در تلفیق با دانش و خلاقیت کارساز خواهد بود و نه هیچچیز دیگر. رحمت امینی: «مالیسویینی» کار (مرتضی میرمنتظمی) امسال آثار قابلتوجهی در سالنهای مختلف تهران و چند شهر دیگر کشورمان به اجرا درآمد که قطعا انتخاب یک اثر از این میان را بسیار دشوار میکند، اما همیشه انتخاب جمعی از هنرمندان و منتقدان و برایند نظرات برای مخاطبان یک نشریه جالب بوده است. «مالیسویینی» نمایشنامهای است که کارگردانی آن دشواریهای خاصی دارد؛ متن بهشدت درونی است و ایجاد تصویر و حرکت در آن بهسادگی میسر نیست. از طرف دیگر، بازیگران نیز بههمیندلیل امکان بروز و جلوهگری کمتری پیدا میکنند و بهتبع آن طراحی صحنه و نور نیز ویژگیهای خاص خود را میطلبد. خوشبختانه همه عوامل ذکرشده در مالیسویینی بهدرستی بهکار گرفته شدهاند تا تماشاگر شاهد اجرائی تأثیرگذار از کارگردانی جوان اما توانمند باشد. کاظم هژیرآزاد: «ترور» حمیدرضا نعیمی، کارگردان نمایش «ترور» عزم کرد در میان نمایشهای مذهبی، با حرفی نو و نگاهی تازه چه از نظر نوشته و چه از نظر اجرا، یکی از اتفاقات تاریخ اسلام را به شیوه شایسته و آبرومند به صحنه بیاورد. مصمم بود برای احترام به تماشاگر، از هیچچیز فروگذار نکند. 90 روز با 30 بازیگر و 20 نفر از عوامل پشت صحنه تمرین کرد. به افتخار تماشاگرش از ماهرترین طراحان صحنه و بهترین و بهروزترین نورپرداز و صدابرداران صحنه یاری گرفت و حتی از جیب خود هزینه کرد تا تماشاگرش بتواند نمایش تاریخی زیبا و شگفتآوری از نظر شکل، با مضمونی نوین ببیند. اما انگار ابر و خاک و مه و خورشید و فلک در کار بودند که این اتفاق هنری نیفتد. نمایش «ترور» نمایشی نمونه بود که عزم کارگردان و گروهی را نشان داد که با همه سختیها و مشکلات به کاری که قول داده بود به صحنه ببرد، باوجود بدقولیهای مدیران در پرداخت هزینههای انجامشده دکور، صدا، نور و دستمزد عوامل، 50 شب اجرا رفت و از آتش سیاوشش سربلند بیرون آمد. ساناز سیداصفهانی: «سال ثانیه» کار (حمید پورآذری) در اینجاست که مقدمه بروشور ِ کار برایم معنی میدهد. در این قسمت که میگوید: «سال ثانیه، حرف لحظههاست؛ لحظههایی که میآیند و میروند و ما در آن میانه اسیر شدهایم». سال ثانیه «بحث انتخاب است؛ انتخاب ما در لحظه، اینکه بدانیم چقدر از ما برای «دیگری» است. گره خوردن و حیاتمان به با همبودن است.» امید طاهری: «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار... » سال 94 برای من که همیشه آثار دکتر علی رفیعی را دنبال کردم، سال پرهیجانی بود. خبر اجرای نمایش «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار...» کافی بود تا مشتاقانه در انتظار این اجرا روزهای پرهیجانی را سپری کنم. اگرچه وقتی به تماشای اثر نشستم، در حوزه متن آنطور که انتظار داشتم به شعف نرسیدم، اما باز هم نمیتوانم از اثری یاد نکنم که در دیگر عناصر اجرا شکوه و هارمونی همیشگی آثار دکتر رفیعی را دارا بود. بنابراین ترجیح میدهم خاطرات و کابوسها... بهترین انتخابم باشد، چراکه به مخاطب احترام گذاشت. محسن خیمهدوز: «شنیدن» «شنیدن» یک نمایش «مسئلهمحورِ» غیرکلیشهای و غیرایدئولوژیک است؛ هم غیرایدئولوژیک در محتوا (مسئله را جایگزین «شبهمسئله»های رایج کرده است) و هم غیرکلیشهای در فرم (محتوا را فدای فرم نکرده است). مسئله نمایش «شنیدن»، پرسش از درد نسلی است که سالها با آن درد زیست و با آن درد هم مُرد؛ نسلی که قربانی اشتباهات نسلهای پیشین است. طرح یک مسئله اصیل بهمثابه یک عنصر محتوایی در یک نمایش، چنانچه بهدرستی دراماتیزه شود، میتواند جذابیت نمایشی اثر را تضمین کند؛ روشی که در نمایش «شنیدن» اجرا شده است. همایون علیآبادی: «نمایش سهگانه پاریسی» کار (ایوب آقاخانی) واقعیت این است که تئاتر حرفهای، متن حرفهای، اجرای حرفهای، بازی حرفهای و بهطورکلی گونهای زندگی حرفهای را میطلبد. ما متن آماتور را با اجرای حرفهای نمیتوانیم بر صحنه زنده کنیم. در ایران برای نخستین بار در سالهای اخیر نمایشنامه «موضوع جدی نیست» اثر لوییجی پیراندلو با کارگردانی ایرج انور را دیده بودیم که کاری زیبا، بهقاعده و حرفهای بود. پس از سالها سکوت یکبار دیگر ایوب آقاخانی تئاتری حرفهای را بر صحنه آورده که خوش است. هر دو بازیگر این اثر صاحب صداها، سبکها و ریتمهای ویژه خود بوده و قواعد کلی تئاتر را رعایت کردهاند. کار ایوب آقاخانی ما را به یاد پاریس و عیش مدام فلوبر میاندازد؛ سهکنجی دنج، خلوتی آرامبخش و اجرائی بهشدت حرفهای... . یادی از بازیهای خوب این اجرا و بهویژه بازی بهنام تشکر که انرژی رؤیایی خود را بهخوبی حفظ کرده و آرامآرام تماشاگر را در آخرین لحظهها مشتاقانه و ذوبشده در صحنه میبیند، ضروری است.. . احمدرضا حجارزاده: «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار... » امسال نمایشی بهتر از «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزاتقیخان فراهانی» نداشتیم. گرچه رفیعی پس از «یرما» با یک بازتولید به عرصه تئاتر برگشت، اما با مرور دوباره «خاطرات...» میتوان نتیجه گرفت بازتولیدها همیشه هم بد نیستند. این کارگردان که پیشتر با اجرای آثاری مانند «شکار روباه» و «شازده احتجاب»، علاقهمندیاش را به بازآفرینی تاریخ بر صحنه نشان داده بود، پس از 38 سال، با تغییرات مفصلی در ترکیب بازیگران، طراحی صحنه و شیوه اجرائی، با «خاطرات...» بازگشت شکوهمندی به صحنه نمایش داشت. از امتیازهای جذاب نمایش، طراحی صحنه با چهارهزارو 500 لیتر آب در صحنه بود، زیرا نمایش با صحنه غافلگیرکننده قتل امیرکبیر در حمام آغاز میشود و تمام طول اجرا در حمام پیش میرود. رفیعی در اجرای خود کوشیده بود امیرکبیر را نه قهرمان افسانهای عاری از خطا و نه خیالبافی که در اندیشههای شرقی غرق است، نشان بدهد که زبان به انتقاد گشود تا به شیوه خود از امیرکبیر اسطورهزدایی کند و به این پاسخ برسد که اگر او بزرگ بود، چرا اینهمه شکست خورد؟! مجید امرایی: «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار... » زیباترین نمایشی که در سال 1394 دیدم نمایش «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزاتقیخان فراهانی» بود؛ اثری که تو گویی داستان را پس میزند و عمل و حرکت را جایگزین آن میکند تا در پس این اعمال نمایشی، قصه در ذهن مخاطب نقش بندد و این یعنی مشارکت همهجانبه تماشاگر در فرایند اجرای یک تئاتر. متن دراماتیک، کارگردانی مدرن و حرفهای، طراحی صحنه چشمنواز و پرابهت، زبان شاعرانه، بازیهای روان، توجه به سکوت و مکث در گفتوگوها، موسیقی دراماتیک، انتخاب درست بازیگران، هماهنگی در همه وجوه اجرای نمایش و... ازجمله محاسن این اثر زیباست. خلق تابلوهای باشکوه و طراحی صوتی و بصری درخشان که تماشاگر ما کمتر به دیدن آن عادت دارد، در کنار طراحی حرکات بازیگران و فضاسازی و درک موقعیتهای بازیمحور نقش، موجب میشود تا رؤیاگونگی و کابوسبودن تاریخ با رنگی از خشونت و غبار به تصویر کشیده شود و این از شگردهای رفیعی در اجرای تئاتر است. آراز بارسقیان: «ترانهای در انتهای کوچه تاریک» نوشته و کار (ناصح کامگاری) نمایشی که در سالن سمندریان مجموعه ایرانشهر در تابستان سال 1394 به مدت 10 روز به اجرا رفت و با بیاخلاقی بازیگر نقش اصلیاش، به تعطیلی کشیده شد. این نمایش را نه بهدلیل وضعیتی که برایش ایجاد شد، بلکه به دلیل اصولی که در آن به کار رفته بود، بهعنوان بهترین نمایش سال در این سال شلوغ تئاتر، انتخاب میکنم. اثر میتوانست اجرای بهتری داشته باشد، اما نمایشنامه در کمال دقت نوشته شده و عناصرش بسیار درست کنار هم نشسته بود. در یک کلمه نمایشنامه حرف امروز ما را در مواجهه با دنیای مجازی، مادیگرایی، دروغپردازی و از همه مهمتر، زیرسؤالرفتن شخصیت انسانیمان مطرح میکرد. شهرام کرمی: «اتاق ورونیکا» کار رضا ثروتی فضاسازی مناسب و باورپذیر، بازیهای حرفهای و روان، کارگردانی دقیق و طراحی صحنه و لباس هماهنگ و از همه مهمتر توجه به رابطه تماشاگر و ریتم مناسب و اجرای درست یک نمایشنامه بسیار خوب، باعث شده است جادوی نمایش در این اجرا برای مخاطب شکل بگیرد. انتخاب برتر همانطور که در بالا میبینید نمایش «خاطرات و کابوسهای یک جامهدار از زندگی و قتل میرزاتقیخان فراهانی» با شش رأی در میان همه آثار برگزیده با بیشترین رأی ممکن بهعنوان اثر برتر سال 94 در نظر گرفته شده است. این انتخاب حساسیت ما را نسبت به آثار حرفهای و آنچه میتواند استانداردهای تئاتری را در فضای تئاتر ما تزریق کند، نشان خواهد داد. درحالیکه شنیدن کار امیررضا کوهستانی با سه رأی نیز یادآور این نکته است که هیچ نوع مخالفتی با آثار خلاق و تجربی نخواهد بود و ای کاش رهاورد حقیقی تئاتر نیز در تلفیق این دو گرایش ممکن شود. شاید در سالی دیگر یک اثر تجربی به دلایلی متقن اثر برگزیده سال باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.