در قفقاز تفنگها غلاف میشوند
اردشیر زارعیقنواتی: تنش و درگیریهای مرزی تازه بین جمهوری ارمنستان و آذربایجان در خطوط مرزی منطقه خودمختار «ناگورنو - قرهباغ» از شنبهشب، دوم آوریل، رژیم آتشبس 1994 را نقض کرد. هر دو طرف با طرح اتهامات یکطرفه، دیگری را مسبب نقض آتشبس و قرارداد «مینسک» دانستهاند. اصولا در چنین مناطقی، ازجمله قرهباغ کوهستانی که همیشه کانون بحران و منطقه اختلافبرانگیز بوده، هرگز صلح، به طور کامل تثبیت نشده و این مناطق وضعیت ژلاتینی دارند و بهلحاظ سیاسی - حقوقی فاقد هویت مستقل هستند، درنتیجه یک رابطه عینی بین صلح سرد و جنگ در آنها شکل میگیرد که هر لحظه امکان برهمخوردن آن، وجود خواهد داشت. با توجه به نفوذ روسیه و غرب در رهبران دو کشور آذربایجان و ارمنستان، همچنان که قبلا در توافقات قرارداد مینسک با میانجیگری مسکو، پاریس و واشنگتن انجام شد، بدونتردید این بار نیز بازیگران بزرگ بیرونی با دخالت خود، رعایت مفاد توافق مینسک را بر هر دو طرف تحمیل خواهند کرد. از طرف دیگر حساسیتهای امنیتی در خاورمیانه و منطقه قفقاز به دلیل حضور فعال تروریسم بنیادگرایی که از شرق تا غرب را امروز برآشفته کرده است، هرگز اجازه تحرکات آنارشیک و بیثباتکننده در این منطقه را به رهبران محلی به هر بهانه نخواهد داد. فروپاشی شوروی در ابتدای دهه 90 میلادی یک موج بزرگ استقلالطلبی و «گریز از مرکز» را موجب شد که ابتدا جمهوریهای جماهیری را از هم جدا کرد و در مرحله بعد به دلیل اختلاط و درهمتنیدگیهای قومی - مذهبی در بین هرکدام از این جمهوریها، مناطق غیرهمسو با مرکز را در موقعیت کسب خودمختاری و تجزیه قرار داد. نمونههای مشابه قرهباغ کوهستانی را اکنون میتوان در منطقه «دنباس» و «کریمه» اوکراین، جمهوری «چچن» در روسیه، مناطق «آبخازیا» و «اوستیای جنوبی» در گرجستان، «تالش» در آذربایجان و بسیاری دیگر از مناطق تحت حاکمیت شوروی سابق دید. این مناطق همواره کانون بحران بودهاند و در طول چند دهه اخیر بارها اختلافات بین این مناطق و حکومتهای مرکزی موجب درگیریهای پراکنده نظامی و برهمخوردن ثبات امنیتی شده که تا به امروز به واسطه هژمونی مسکو بهعنوان بازیگر عمده در این حوزههای نفوذ (البته به غیر از مورد اوکراین) تا حدود زیادی کنترل شده است. اختلافات بین ایروان و باکو از سال 1988 حول وضعیت حقوقی ناگورنو - قرهباغ که منجر به یک جنگ ششساله با بیش از 30 هزار نفر تلفات انسانی شد، بالاخره با وساطت گروه مینسک در سال 1994 به یک آتشبس ختم شد که وضعیت «دوفاکتوی» قرهباغ را در پیوند با ارمنستان تا حدودی به رسمیت شناخت؛ هرچند که همواره جمهوری آذربایجان نسبت به ادعای خودمختاری و جدایی این منطقه بهشدت عکسالعمل نشان داده و آن را بخش اشغالی از خاک خود توسط ارمنستان مطرح میکند؛ اما به دلیل حمایت یکپارچه مردم این منطقه نسبت به ادعای استقلال و همچنین واقعیت یک فروپاشی بزرگ (شوروی) که در درون خود توجیهگر فروپاشی کوچک در چنین مناطقی به دلیل حمایت مردمی و تضاد اساسی با دولتهای مرکزی کشورهای تازهاستقلالیافته وجود دارد، نظام حقوق بینالملل به دلیل وجود شرایط عینی در این مناطق فاقد حکم قاطع بوده و معمولا با تسامح برخورد میکند. درگیرهای مرزی خونبار در منطقه قرهباغ کوهستانی بین این دو کشور حوزه قفقاز در شرایطی رخ داده است که هر دو کشور یا به لحاظ امنیتی یا اقتصادی بهشدت زیر فشار قرار گرفتهاند که همین موضوع امکان عامدانهبودن تحرکات اخیر را افزایش میدهد. از یک طرف با سقوط قیمت نفت در بازارهای جهانی و وابستگی شدید بودجه آذربایجان به ارز حاصل از فروش نفت هماکنون این کشور تکمحصولی بهشدت زیر فشار اقتصادی قرار گرفته و دامنه نارضایتی از «الهام علیاف»، رئیسجمهوری افزایش یافته است. از طرف دیگر در نوامبر سال گذشته دولت ارمنستان یک شبکه خرابکاری را به دام انداخت که قصد کودتای نظامی علیه رئیسجمهوری قانونی کشور را داشتند و در رأس آن «آرتور واردانیان»، معاون اول اداره تحقیقات سازمان امنیت کشور قرار داشت و از همان ابتدا ایروان انگشت اتهام را به سوی باکو بهعنوان حامی این جریان نشانه رفت؛ بههمیندلیل موقعیت تا حدودی متزلزل دولتهای مرکزی در آذربایجان و ارمنستان راه را برای تشدید تنش در حوزه سیاست خارجی باز کرده است تا با تحریک احساسات ناسیونالیستی ترکها و ارامنه، یک نوع بیمهکردن رژیمهای داخلی را تأمین کنند. حساسیت درگیریهای شنبهشب، رهبران جهانی را بهشدت نگران کرده است. قبل از همه روسیه بهعنوان برادر بزرگ و رهبر کشوری که هر دو کشور دیگر را بخشی از حوزه نفوذ خود میداند، نسبت به این حوادث تلخ عکسالعمل نشان داد. «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه، با دعوت از دو طرف به خویشتنداری از آنان خواست تا به مفاد توافق مینسک پایبند بمانند. همزمان «سرگئی لاوروف»، وزیر خارجه و «سرگی شویگو»، وزیر دفاع روسیه در تماس با همتایان خود در ایروان و باکو یک پل ارتباط سیاسی - نظامی را بین دو کشور ایجاد کردند تا منازعه از کنترل خارج نشود. پس از روسها، گروه مینسک، واشنگتن، آلمان و ایران نیز به صورت رسمی از دو طرف دعوت به رعایت خویشتنداری کردند و خواهان یافتن راهحل سیاسی برای برون رفت از اختلافات شدند؛ ولی آنچه بیش از هر موردی برای کاهش تنش و کنترل اوضاع هماکنون مهم و تعیینکننده است، نقش مسکو است که با هر دو کشور روابط تنگاتنگی داشته و باکو - ایروان را تحت عناوین مختلف در اتحادیههای منطقهای یا پیمانهای دوجانبه نظامی - اقتصادی زیر نفوذ دارد. چنانچه از تنش اخیر بین آذربایجان و ارمنستان در ابعاد منطقهای و بینالمللی، توسط قدرتهای بزرگ بیرونی سوءاستفاده نشود و با آن بهعنوان یک برگ ژئوپلیتیک در قمار بزرگ نظام جهانی بازی نشود، بدونتردید این تنش بهراحتی با فشار روسیه و میانجیگری گروه مینسک تحت کنترل در خواهد آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.