خاطره ازلی نوروز: محو فقر، پیروزی امید
و آن آرامش عهدشده
شاهرخ تویسرکانی
آوردهاند كه اهريمن برآمد، بركت از آسمان و زمين ربود و آرامش مردمان را نابود كرد. پس باد از وزيدن و باران از بارش باز ايستاد، سبزينه بِمُرد، و آدميان فقر بزرگ و مرگ اميد را تجربه كردند، تاجّم بخاست و به فرمان اهورامزدا به جانب اهريمن و ياران او يورش آورد و از پي نبردي سخت بر تاريكي و ظلمت، پيروزي يافت و بدینسان فلاكت پايان گرفت و دگرباره فقر، محو شد و اميد به نحوي تازه در دلهاي آدميان رستن گرفت. پس، از بركت اين پيروزي، خورشيد دميد و روز به نودميدني ديگر برآمد كه نوروزش ناميدند، تا به امروز و هنوز كه نوروز پيروز و مردمان ما هميشه چنين پراميد، كه بايد باور آورند: روزي نيز نوبت به محو فقر خواهد رسيد، كه در آخرين روزهاي سال گذشته نيز ما اين اميد را از عاليترين مقام قوه مجريه شنيديم. اميد كه اين بشارت بزرگ و اين آرزوي تاريخي محقق شود، چراكه آن روز، نوروز حقيقي ملت ماست. تا آن روز، همه روز، روز تا روز، از هميشه تا هنوز، مبارك باد بر شما جشن نوروز! كه اگر اين ايام فرخنده مشترك ميان انسان و طبيعت هم نبود، ديگر چه فرقي ميكرد همه اين صبح و شام مشابه، كه از خانه بدرآمدن، همان دويدن در پي نان است. و به خانه بازآمدن يعني فرصتي كه خوابش ميناميم. بله نوروز، نوروز است: چه شيرين و چه تلخ، اما حقيقت اين است كه نميتوان تنها با لعاب شادماني به استتار حقايق تلخ پرداخت، نوروز ما مكرم است، تا جايي كه در سال 1377 خورشیدی، سازمانملل متحد از آن به عنوان «روز جهاني زمين» ياد كرد. انتخاب روز اول فروردين به عنوان روز جهاني زمين (احيا و تولد زمين) خود دليلي علمي بر گزينش و آفرينش روز عيد و ايام نوروز ما به عنوان يكي از معدود ملل فرهنگمند از باستان تا به امروز است. نوروز كه امروزه نهتنها متعلق به ما ايرانيان، كه متعلق به كل سياره آسيبپذير ما شده است، روزي كه روز نجات زمين از كهولت و تهديد و تاريكي است. سپاس چنين نعمتي را؛ كه نشان از آن شناخت عميق فرهنگي و انساني دارد؛ نعمتي كه طبيعت بيهيچ تبعيض و ترديدي به مولود خود يعني انسان هديه كرده است. در اين فصل از كاكتوس برزيلي تا كوكب ژاپني، از گل سياه قطب تا خيزران جنوب، در وحدتي شگفتانگيز با هم ميشكفند؛ نعمتي كه هنوز با تمام شقاوت و بيرحمي و يورش بيمحاباي آدمي، هنوز از اين سياره قهر نكرده است. و انسان را نه همين يك نعمت بيمنت، كه نعمتهاي بسيار ديگري در اين خانه مشترك است: از آب و آفتاب تا عاطفهاي كه هنوز در جان بسياري به اميد احيا و گسترش، در برابر شدايد، پايداري ميكند. نعماتي فراگير كه خارج از قيدوبند و قانون و مرز و طبقه و دستور و اراده، براساس همان ذات عدالتي كه در حركت تكاملي هستي است از آنِ همگان است. اين تقسيم به نسبت، خبر از مساوات فطري طبيعت و انسان دارد كه هنوز از سلاسل سلطهطلبان به دور مانده است. مثل همين آفتابي كه بيدريغ بر همگان ميتابد و هر كسي سهم خويش را از فيض آن بازميستاند؛ از گياه و پرنده و انسان تا تمامي هر چه هست و هر چه بودگاني است. يا مثل بهار، يا مثل ديگر فصول كه ميآيند، اما نميپرسند سرمازده كيست و گرماخورده كدام. آنچه بر ما ميرود از شعور طبيعت نيست، از اعمال قدرت و قانوني است كه خويش براي خويش خلق كردهايم. بله، آرزوهاي ارزان، مثل همين نوروز ميآيند و نميپرسند سفره هفتسين چه كسی كامل و سرودوش كدام ستمكشيده بيقباست. اما به هر تقدير، سال نو ميشود، چه جامه صوف و كرباس باشد، چه حرير و پوست خز. زمين نه تأويل پابرهنگان را ميشمرد و نه سختي چكمههاي لگدكوبان و حكام و سلاطين را. زمين پوست تازه ميكند، نفس ميكشد و نوروز ميآيد. و عيد، اين سنت وحدت، اين آيين ملّي، هم درِ كاخها را ميكوبد و هم دقالباب كوخها! و حتي از ميان بيخانمانها، هر او كه آگاهي اندكي به اين راز شوقانگيز داشته باشد، قناعتوار و بسنده، ميان بيم و اميد، زير لب دعاي تحويل سال نو را زمزمه ميكند، پس ما نيز حداقل در همين سهم ارزان و بيخطر، با او همراه شويم، همه ما همسرايان همين خانه مشتركيم: يا مقلب القلوب و الابصار يا مدبر الليل و النهار يا محول الحول و الاحوال حول حالنا الي احسن الحال اين دلخوشي نوروزی را دلِ خوشي بايد، كه اي كاش خوشْدلي نيز همچون آفتاب، بيدريغ از آنِ همگان ميبود، كه نيست! چرا که در جهانی زندگی میکنیم که دزدان، قاتلان، خیانتکاران، 50 درصد نعمات کره زمین را به نفع خود غارت کردهاند. این حرف من نیست این گزارش سازمان جهانی «اکسفام» است که در 94 کشور جهان دفترودستک و شعبه دارد و مقرش در لندن است، بهمنماه امسال همزمان با تشکیل کنفرانس سالانه سران سیاسی و اقتصادی جهان که با حضور دو هزار نفر در «داووس» سوئیس تشکیل شد، این آمار تکاندهنده را منتشر کرد. در گزارش «اکسفام» آمده است: «در شرایطی که در جهان از هر 9 نفر هر شب یک نفر گرسنه به رختخواب میرود، 62 نفر به اندازه نیمی از جمعیت جهان یعنی 5/3 میلیارد نفر ثروت اندوختهاند» و این کیک بزرگ را به این شکل بین خودیها تقسیمکردن عادلانه نیست! کره زمین، جایی که فقط 62 نفر به اندازه نیمی از جمعیت جهان پول دارند. نابرابری طبقاتی اصطلاح جدیدی نیست اما «بحران نابرابری» یافته جدیدی است. در همین گزارش آمده است: «در سال 2010 مجموع ثروت 388 نفر از ثروتمندترین افراد به اندازه نیمی از جمعیت جهان بوده است. این عدد در سال 2013، به 80 نفر رسید و حالا 62 نفر است». در این شرایط اسفبار جهانی چارهای نیست جز باز اینکه بگوییم: سال نو، روز نو و نوروزِ همگان مبارك باد! عليالخصوص بر آنان كه نوشدن عدالت را چشمبهراهند، كه نوشدن عدالت را براي همه وارثان زمين ميخواهند؛ همان وارثان محرومي كه همچون سايه همواره در پي وجدان ما با كوهي از اندوه و گلايه ميآيند، همان بيپناهماندگان و درماندهشدگاني كه ميآيند و درست به وقت شوق، پرده را كنار ميزنند و آگاهي را به ما هشدار ميدهند، كه تو را به وجدانِ تو نشان ميدهند: «بشكني اي دست، اي قلم، اگر به جانب حقيقت، جز به ديگر سويي اشاره كني!» حالا عيد ميآيد، عيد آمده است، از جنوب و شمال و شرق و غرب، از همه شهرها و آباديهاي ما ميگذرد، اما اين دلخوشي را اگر دل خوشی بايد، بايد كه از آنِ همگان باشد، نه در اين خاك، كه بر اين سياره! چگونه ميتوان به خويش، به دل خويش و وجدان خويش دروغ گفت. با آمار و ارقامی که با کمال وقاحت از وضع نابرابریهای اقتصادی جهان برای ما منتشر میکنند، چگونه میتوان آسوده خوابید؟ و برای علاج درد این بیعدالتی بزرگ، چارهای نیندیشید. تا كودكي، تا محرومي، تا بيپناهي، بيمار و گرسنهاي، تنها سر بر خشت خالي مينهد، نهاد جهان را ميان اين همه بيم و اميد، شادمانه نخواهيم يافت. ما بسياريم و بسياراني را ميشناسيم كه چشمبهراه عدالت، آب خالي بر چاله آتش نهادند و به كودكان آرزومندشان ميگويند بخوابيد، شبي از شبها شام لذيذ شما نيز مهيا خواهد شد. دردا كه در اين جهان شقي چگونه ميشود لقمهاي را بيبغض بلعيد و تبسمي را بيبيم به لب آورد. همين لحظه كه تو زير گلوي كودكت را ميبويي، در سوریه و عراق گلوي كودكاني دريده ميشود، بیگناه و بیتقصیر، تو نگران ديركرد تزريق واكسن سرخك دلبند خودي، درحاليكه در آمريكاي لاتين يا همين نزديكيها خريد و فروش تن و اعضای بدن كودكان يتيم و آواره، شغلي رسمي شده است. رنج و عذابي جهاني كه به صورتي کَریه رسمي بر پهنه اين «زمين بيدفاع» درآمده است، تا آنجا كه سازمانهاي بينالمللي همچون اکسفام و... در پي اعلاميههاي مكرر، از گسترش گرسنگي و فقري خوفآور خبر دادند، با نگاهي به اعداد و ارقام آحاد گرسنگان و مرگومير كودكان، به ويژه در آسيا، آفريقا و آمريكاي لاتين و اخيرا در جمهوريهاي آسياي ميانه تا بالكان بهتر به اين وحشت عظيم پي ميبريم؛ وحشتي بشري كه ميرود تا جانشين اعياد و ايام فرخنده انسان معاصر شود: به اذعان مسئولان هماكنون در جهان هر ثانيه تقريبا پنج كودك از دامن والدين به خاك سپرده ميشوند. هنوز در آسيا 666 ميليون، در آفريقا 162 ميليون و در حوزه كارائيب 42 ميليون نفر بيسواد زندگي ميكنند كه اكثر قريب به اتفاق اين ارقام را نوجوانان تشكيل ميدهند. بر اساس آمار و ارقامي كه در كتاب «وضعيت كودكان جهان در سال 2014» آمده است، هزينه 25 ميليارد دلاري موردنياز براي بهبود وضعيت كودكان در سال، كمتر از هزينهاي است كه براي ساختن فرودگاه جديد هنگكنگ يا احداث جاده بين توكيو و كُويه در ژاپن مصرف ميشود يا نصف مبلغي است كه غربيها براي خريد كفشهاي ورزشي در سال ميپردازند، اين گونه سرمايهگذاريهاي شايد غيرضروري را تقريبا در تمامي كشورهاي دنيا ميتوان يافت. آيا جدا در هول و هجومي چنين فاجعهبار، هنوز هم ميتوان با دلي خوش و وجداني آرام، اندوه انسان و جهان را ناديده گرفت. حالا با سهيمشدن در اين اندوه ازلي و ابدي، باز با لبي خشك، دندان بر جگر ميفشاريم و ميگوييم همه اعياد بر تو اي ستمديده، معصوم، ترانه تاريك، زاغهنشين شريف مبارك باد كه ما بسياريم و شما بسياران را خوب ميشناسيم. «نازنين!» در انتظار كدام آرزوي سركوبشده، بيقراري چشمهايت را از من مَحْرَم نهان ميكني؟ دريغا پريچه مغموم! با چشمهاي تو بسيار گريستهام غنچه غيظ! معصوم همه فصول پاييزي! بهار در مسلخ تنهايي تو هرگز نميميرد، چراكه هنوز و هرگز به دنيا نيامده است، اما تو به دنيا آمدي در هجرانيِ آن عدالت گمشده بر مفهوم انتظار همچنان مويه ميكنی. حالا ما با چشمهاي تو بسيار خواهيم گريست. باور كن! باور كن كه اگر عدالت مولودِ قلم بود، تاكنون سياره ما نيستان اين ساقه سليمشده بود، اما دريغا! حالا ديگر خوب مي شناسمت كپرنشينِ كوچكِ آن همه جنوب! در جنوب همه جنوبها زاده ميشوي. زاده ميشوي ميان سرفه و سيلي، تراخم و تبعيض، عذاب و آوارگي، با همان شناسنامه مشترك نان و توهين و هِقهِقه. شناسنامهاي كه به نام شما كودكان، همه شما كبوتربچگان بارانخورده بيپناه رقم ميخورد، تكرار مشابه هويتي همانند است: نامتان محروم، نشانتان محروم و شماره شناسنامه شما تا آن بينهايت دور است كه به بغض ميرسد، ميتركد و باز رنج هزارساله و باران تازيانه است كه باريدن ميگيرد بر تن رنجور شما: نظم نوين جهاني، دموكراسي، توسعه، شعار، حقوق بشر، بلوغ فهميدگي، آزادي، عدالت، چه واژگان شريفي، شريف همچون دروغي آشكار به خاطر يك لقمه نان!؟ باران که در ذاتش لطیف است و دلنشین برای شما ستمدیدگان، باران شورابه رنج و ستمي است كه توان این همه شقاوتی که بر شما رفته را در خود نمیبیند، باران بهاری هم توان پاککردن زخمهاي پدراني كه با دل پُر از خانه ميروند، و با دست خالي به خانه باز ميآيند را هم ندارد، و تو... هفتساله بيخبر، همه آرزوهايت پاييدن راه پدر است تا باز آيد. باز ميآيد، بينقل و پولكي، بي نان و انتظار تو، تنها شرم تهيدستي خويش را ميان تبسمي لرزان پنهان ميكند: تو ساعات بازگشت پدر را شماره ميكني، كارتلها دلارها را، سناتورها معشوقههاي خويش را و ژنرالها كشتگان را... . دريغا پانچوي كوچولوي مكزيكي، انتظار و گرسنگي تو را، راجامحمد هفتساله در كشمير ميشناسد. غسان عبدالله، نرجس نساء و سليم صبرا، توفان خاوران و وحشت مشترك همه كودكان جهان را در شتيلاي فلسطين، در تل زعتر، در كَفَر قاسم و امروز در درعا در حلب، در کوبانی تجربه كردند، امير حسبالله و سارا همچنان بعد از سالها جنگ و خونریزی در سارايوو ميگريند، اما مويههايشان را در بدخشان ميشنويم. عثمان غزني در كابل جهتِ طلوع خورشيد را نميداند، اما سمت بارش خمپارهها را خوب ميشناسد. رودابه 13 ساله از جنوب ناكجاآباد ميگريزد تا در سواحل اروپا به سياحان موبور چشمآبي فروخته شود، چگونه براي اين فاجعه خون نگرييم!؟ حالا گريه كن زاپاتا، اسب سپيد تو را بر آخور باشگاه همجنسبازان آزاديخواه بستهاند، پس كي خواهي آمد؟حالا گريه كن سردار تيپو، ديگر در جامو هيچ خيزراني جوانه نميزند، پس كي خواهي آمد؟ حالا گريه كن محمود درويش، ديگر هيچ شعري از شكوه امت عربي بعد از شخمزدن سوریه و عراق و یمن و دیگر کشورهای عرب به وسیله جهانخواران حرفهای، زمزمه نخواهد شد، پس تو كي خواهي سرود؟ حالا گريه كن جزيره جنايت، دّر يتيم خون، کوبانی، موصل، کرکوک، درعا، لازقیه و... مردمان تو برهنه ميميرند، حالا در گورت خواهی لرزید. شير دره پنجشير، احمدشاه مسعود، كرسي قدرت را با خون كودكان كابل شستهاند... . حالا همه شما، همه مصلحان و شهيدان گريه كنيد كه ما با چشمهاي شما بسيار گريستهايم. من خوب ميشناسمت سياه كوچولو، مرواريد غلتان معادن مس، فدريكو، ماريا، ارنستو، به رژ، آرمن، آماليا! من خوب ميشناسمتان جنوبزادگان بيخواب و بيعاقبت، از پهنههاي سارايوو تا شمال ارس، از سانتياگو و بلنديهاي ماچوپيچو تا پسكوچههاي لبنان، زبالهدانيهاي ازمير، كولاكهاي سليمانيه، كركوك، حلبچه خون. تنها خون شما ملاط عمارات ژنرالها، كبادهكشان، دروغگويان و قاچاقچيان قانونگذار است. از اردوگاه صرب و ستم و تا اردوگاه ستم و صرب: گريه كن رحمان رازناويچ! در گريه و بدگماني با اين جهان شقي چه خواهي كرد؟ همسرت سارا را ربودند. به سارا گفتي پيش از فرارسيدن پتيارگان خود را بكش اما شريك عيش دشمن مشو. دريغا سارا! زن بارداري كه در سوسنگرد ما، در حلقه داعشیان آن زمان، شكم خويش را دريد، نوزادش در سوریه به دنيا آمد، حالا از سومالي، از نيكاراگوئه، از پاناما، گرانادا، آذربايجان، از همه سوي جهان تنها بوي خون تازه كودكان ميآيد. پِراگ در بهار مُرد، سوریه در زمستان! حالا خوب ميشناسمت اولاد اعماق، خشم فروخورده بيپناه! حالا سناتورها رأيها را ميشمرند، سرمايهداران كارخانهها و ژنرالها كشتگان را، ميگويند از آسمان باران قطعنامههاي سازمانملل ميبارد، ميبارد، اما به زمين كه ميرسند كبوتراني سربريدهاند، كبوتراني قاصد با نامهاي به دو پاي خونين بسته. سخن از پيشرفت ملتهاست، از تغذيه كودكان، از بهداشت، از امنيت، از آموزش، تنظيم خانواده و از حقوق مادران و محیطزیست سخن ميرود، اما دروغ ميگويند پريچه مغموم! دروغ ميگويند غنچه غيظ، باور كن!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.