|

تأثیرات ‌انکارناپذیر موقعیت جغرافیایی بر نحوه زندگی افراد

جبر بهاری!

حمید خواجه‌پور. کارشناس و تحلیلگر حوزه سلامت

اگر موقعیت جغرافیایی هر فرد را با تمام محتویاتش به عنوان محیط زیست وی در نظر بگیریم، باید عواملی همچون ارتفاع، اقلیم و آب و هوا، دوری و نزدیکی به دریا و جنگل یا سایر پدیده‌های طبیعی را به‌همراه تنوع گیاهی و جانوری اطراف و حتی طول و عرض جغرافیایی به‌عنوان اجزای اصلی ایجاد یا تغییر در وضعیت حالات روحی و جسمانی وی جاری و مؤثر بدانیم. البته این در صورتی است که نوع و میزان روابط انسانی و اجتماعی حاصل از زندگی جمعی را نیز جداگانه و به صورتی مجزا از یاد نبریم. از قدیم‌الایام همواره رگه‌هایی از تأثیر این اعتقاد در روش‌های پیشگیری یا درمان سنتی بیماری‌ها و راه‌های مقابله با خارج‌شدن اوضاع بدن از حالت تعادل در مناطق و فرهنگ‌های گوناگون جهان قابل‌بازیابی و مشاهده بوده است؛ امری که در پزشکی امروزین تقریبا محلی از اعراب ندارد. اما باید پذیرفت که جبر جغرافیایی و دیکته‌کردن نحوه زندگی با توجه به اثرات ریزودرشت عوامل محیطی پیش‌گفته در هر منطقه با توجه به پایه ژنتیکی خاص هر شخص، امری است ‌انکارناپذیر و محسوس که هرکدام از ما با کمی دقت قادریم برخی از تأثیرات مشهود این‌گونه پدیده‌ها را بر احوال خود دریابیم. به‌عنوان‌مثال، هنگام سفر به مناطقی که از شرایط آب‌وهوایی متفاوتی نسبت به محلی که در آن زندگی می‌کنیم، برخوردارند، به‌خوبی می‌توانیم در زمانی کوتاه، عکس‌العمل‌های مختلف و متفاوتی را نسبت به قبل در اعضا و دستگاه‌های مختلف بدن و حس و حال روانی خویش لمس کنیم. وضع پوست و مو، ساعات و میزان خواب یا عملکرد دستگاه گوارش و تنفس کاملا بر مداری دیگر می‌چرخند و به نظر می‌رسد که اگر این تغییرات در جهت نامطلوب باشد، بتوانیم با کمی تغییر آگاهانه در نوع خوردوخوراک یا فعالیت‌های جسمانی، تا حدی به شرایط دلخواه بازگردیم. اما همین تغییرات نیز در افراد مختلف، متفاوت است! می‌بینیم وقتی که از تهران به ساری می‌رویم، مادر، سرفه‌های سابق را ندارد و اگزمای مزمن پدربزرگ آرام می‌گیرد، اما مشکلات گوارشی خودمان عود می‌کند و برادرمان هم حس‌وحال پیاده‌روی هرروزه خود را از دست می‌دهد. درحالی‌که با سفر به شهری دیگر همچون یزد دقیقا تمام این حالات معکوس می‌شوند یا به شکلی دیگر ظاهر می‌شوند. البته در سفر به فواصل نزدیک‌تر یا در مواجهه با ارتفاع جدید و همجواری با پدیده‌های جغرافیایی گوناگون، ایجاد تغییرات مذکور زمان‌برتر و نامحسوس‌تر هستند، اما بدون شک وجود دارند. مشابه این وضعیت، عوض‌شدن شرایط محیطی در اثر ورود به هر یک از فصول چهارگانه سال است. یعنی با گذر زمان و تغییر وضعیت زمین در جایگاه منظومه‌ای خود و ایجاد فصول مختلف، ابتدا مشخصات جغرافیایی مهمی همچون آب و هوا و به‌تبع آن، اوضاع و احوال سلامت ما هم وابسته به شرایط جدید، تغییر کرده و نیازمند اعمال توجهات خاص آن دوره خواهد بود. هر موجود زنده دیگری را هم که می‌بینیم، از نبات و حیوان، در هر فصل، به شکلی خاص و با شرایطی جدید چرخه زندگی خود را باید ادامه دهد؛ از خواب زمستانی خرس‌ها گرفته تا شکوفه‌های بهارنارنج. ما هم که جزئی از همین طبیعت تابع اطراف خویش هستیم، حال شاید نه در حد به خواب‌رفتن زمستانی یا شکوفه‌آوردن بهاری، اما همواره شاهد تغییرات مشخص و البته گاه نامفهوم دو رکن درهم‌پیچیده و اعجاب‌آور وجودمان یعنی جسم و روان خویش در اوقات مختلف سال بوده‌ایم. هم‌اکنون نیز که در آستانه ورود به اولین و شاید عجیب‌ترین فصل سال یعنی بهار هستیم، خوب است کمی در این حالات خود دقیق‌تر شویم و ببینیم که آیا در میزان نیاز و نوع خواب و خوراکمان نسبت به زمستان تغییری در راه است یا خیر؟ و اگر چنین چیزی را احساس کردیم آیا راهی برای هماهنگی و همراهی بیشتر با آن وجود دارد؟ فی‌المثل در اکثر موارد به صورت ناخودآگاه و با پیروی از تغذیه ذاتی1 یا با تأثیرپذیری از جمع، برنامه غذایی‌مان در زمستان به سمت غذاهای پرکالری و لذیذی گرایش پیدا کرده که باید هرچه‌سریع‌تر آن را با گرم‌شدن هوا اصلاح کنیم. ریشه‌های طب سنتی و باورهای مبتنی‌بر تجربیات گذشتگان که نسل‌به‌نسل از طریق مادران و پدران به ما به ارث رسیده‌اند نیز حکایت از همین رویه دارد که برای هر فصل و حتی ماه سال، برنامه‌ای مشخص و همسو با شرایط آن داشتند. اما متأسفانه در سال‌های اخیر به‌جای بررسی علمی و یافتن دلایل آن از سوی محققان و جامعه پزشکی، مهجور مانده و به سمت کم‌رنگ شدن و فراموشی می‌روند. از سوی دیگر با آغاز فصل‌های بهار و پاییز در برخی افراد به‌واسطه رهاشدن گرده‌ها و سایر متعلقات معلق گیاهی در فضا، آلرژی و التهاب نسوج دستگاه بویایی و تنفسی شدت می‌گیرد که هرچند با پیروی از برنامه غذایی خاص نمی‌توان این مسئله را درمان کرد، اما با شناخت مواد غذایی آلرژن و کاهش یا عدم مصرفشان می‌توانیم از تشدید این معضل جلوگیری کنیم (مواد غذایی مانند توت‌فرنگی، کیوی، گوجه‌فرنگی، بادمجان، برخی ادویه‌جات، انواع فلفل، غذاهای کنسروی یا چیپس و سایر سرخ‌شدنی‌ها). در ضمن، به نظر می‌رسد که با استفاده از پرورش گلخانه‌ای و گسترش و پیشرفت سیستم حمل‌ونقل و نگهداری، تقریبا امکان دسترسی به اکثر محصولات غذایی در طول سال وجود دارد و دیگر پیروی از دستورالعمل استفاده اختصاصی از میوه‌جات و سبزی‌هایی که خاص آن فصل هستند و گاه از مصداق‌هایی نیز برخوردار است، چندان هواخواه ندارد. بنابراین میل‌کردن خیار در سرمای دی‌ماه و پرتقال در گرمای مرداد چندان خطری دربر ندارد. در انتهای مطلب هم نمی‌توانیم نزدیک نوروز باشیم و از ترکیب کم‌نظیر سبزی‌پلو با ماهی سخنی به میان نیاوریم؛ منویی که باید آن را یکی از کامل‌ترین و سالم‌ترین غذاهای مورد استفاده دانست و آرزومند مصرف بیش از پیش آن در طول سال بود؛ فقط به شرطی که ماهی به صورت تنوری آماده شود یا حداکثر با روغن زیتون و در دمای پایین طبخ شود، برنج و سبزی آن آبکش نشود، ته‌دیگ پرچرب نان لواش در زیر برنج قرار نگیرد و ترجیحا هیچ‌گونه ترشی‌ای جایگزین ترب یا سیر تازه نشود! پی‌نوشت: 1- دانشنامه رژیم‌های غذایی گیل، نشر جامعه‌نگر، صفحات 436 و 437

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.