نگاهی به نقش پول در تغییر احساسات و عواطف انسان
وسیلهای برای مبادله ارزشها، نه تعیینکننده ارزشها
عبدالرحمن نجلرحیم. عصبشناس و عصبپژوه
اگر قرار است انتقادهایی به نقش پول در جوامع امروزی شود، شاید روزهای قبل از ایام عید بهترین موقع برای مطرحشدن آن باشد، زیرا اکثر شهروندان برای خرید عید نیاز فراوانی به پولی احساس میکنند که اغلب در اختیار ندارند. واقعیتی که در جوامع امروزین غیرقابلانکار است، اهمیت افزایشیابنده نقش پول در زندگی انسان اجتماعی در جوامع سرمایهداری است. دلیل آن فقط نقش میانجیگر و واسطهمند بودن پول بهعنوان وسیلهای برای مبادله ارزشها نیست، بلکه نقش نگرانکننده آن در تعیین ارزشهاست. وقتی که پول جایگزین ارزشها و خود، قَدَرقدرتی قهار میشود و جسم و جان ما را چنان وابسته خود میکند که رهایی از آن با تداوم زندگی مغایرت پیدا میکند و نفی آن، چون نوعی به استقبال مرگرفتن میشود، درواقع، پول در مغز ما به استعارهای قدرتمند معادل هستی، تبدیل میشود. در این شرایط، آدمها اسیر و برده پول میشوند، زیرا پول تنها ارزش تأمینکننده حیات میشود، درعینحال که بهطور ناعادلانهای تمامی ارزشهای دیگر را زیر سیطره خود میگیرد. در چنین موقعیتی، بدیهی است که تمامی فعالیت مدارهای مغزی ما نیز به طور مزمن و نامتعادل در تابعیت بیچونوچرا، در چنبره تاروپود کلاف عنکبوتی و پیچیده مؤسسات مالی و بانکداری حاکم گرفتار باشد. بهعنوانمثال در تجربه زندگی شخصیام از زمانی که به یاد میآورم، تقسیم دارایی موروثی، بزرگترین عامل بحثوجدل، اختلافات و کشمکشهای خانوادگی بوده است و به زحمت میتوانم بگویم که کمتر مدار مغزی افراد درگیر در خانواده، اجازه پیدا میکرد که در حول مسئله ارزشمند دیگری جز پول موروثی گردش کند و این وسواس دستیابی به این پول، تمامی توان و امکان فعالیت مغزیشان را تحت سیطره خود گرفته بود؛ بهطوریکه تمامی ارزشهای دیگر زندگی، فرعی و در حاشیه قرار داشتند و انگیزهای را در مغزشان ایجاد نمیکرد. این موضوع سبب شد تا در نوجوانی و جوانی، انرژی بسیاری را صرف رهایی از چنبره تارهای عنکبوتی انتظار فرصتسوز کسب ارث و استعاره غولآسای پول بهمثابه هدف و ازخودبیگانگی ناشی از آن کنم. ولی این تجربه، داغ تنفر و انزجار از نقش مخرب پول را بر همه نگاشتههای مدارهای مغزی من برجای گذاشت و از من فردی منتقد به نقش مسلط پول در جوامع امروزین ساخته است. پژوهشهای امروزین نیز نشان میدهد که وضع در جوامع تحتسیطره سرمایهداری امروزین نیز نهتنها بهتر نشده است، بلکه نقش پول با اقتدار ترسناکتری به سلطه خود ادامه میدهد. ما شاهد رشد جوامعی پولمحور هستیم که قدرتی بلامنازع در تنظیم روابط اقتصادی جهان پیدا میکنند. اگر مغز انسان بهطور بیمارگونه و ازخود بیگانهای در مدارهای محدودی در وسواسی اجباری به دور پول میچرخد و این فعالیت وسواسگونه تکراری، به دیگر مدارهای ارزشساز دیگر مغز اجازه فعالیت در خلق جهانی متفاوت از آنچه که در آن اسیر شدهایم، نمیدهد، جامعه اینطور به ما القا میکند که همهچیز دیگر فقط از طریق پول قابلخرید است و لاغیر. دستگاههای حکومت پول و سرمایه سعی میکنند تا تمامی ارزشهای دیگر (چه در قالب هنر و ادبیات و چه در قالب تفکرات فلسفی و روشنفکری) حتی اگر مخالف نظم موجود باشند را به نوعی کالای قابلعرضه در بازار تبدیل کنند و از آنها در پسزمینههای آگهیهای تجارتی خود برای فروش کالاهای دیگر استفاده کنند. «رابرت پوتنام» در سال 2000 در یک آمارگیری میگوید که در سال 1975، 38 در صد مردم آمریکا پول را لازمه زندگی با کیفیت عالی میدانستند، ولی در سال 1996 این رقم به 63 درصد آمریکاییها میرسد، در سال 1900، تنها یک درصد مردم در بازار بورس بودند، در 1950، چهار درصد و در سال 2000 این رقم به 50 درصد میرسد. اغلب کسانی که مجبورند در بازار بورس فعالیت کنند، از پول بازنشستگیشان استفاده میکنند. افزایش تمرکز روی پول به تقویت دو عامل ترس و حرص در مغز انسانهای جوامع امروزی مربوط میشود. عدم اطمینان به دستیابی به پول در آینده برای جوانان، خود موجب فعالشدن مدارهای حرص و آز برای کسب پول در مغز آنها نیز میشود. «مایکل کراس» در پژوهشی نشان میدهد پول احساس همدلی را که یکی از فعالیتهای اساسی مغز ما بهشمار میرود، تخریب میکند. آنهایی که پولدار نیستند، در چهره ثروتمندان نمیتوانند احساس غم یا ناراحتی را احساس کنند و با آنها ابراز همدلی کنند، چون آنها را از جنس خودشان نمیدانند. برعکس ثروتمندان، خود را بینیاز به توجه نشاندادن به احساسات در چهره و رفتار همنوع بیپول خود میبینند و بنابراین احساسات همدلی بین فقرا و ثروتمندان کاهش مییابد. برای افراد ازدستدادن پول دردناکترین تجربه زندگی و بیش از هر درد دیگری غیرقابلتحمل است. چون ازدستدادن پول مشابه رویارویی با مرگ و نیستی است. پول مرهم دردهاست. پژوهشگران دریافتند که افراد هرچهبیشتر پول بشمارند، دستشان در زیر آب جوش، درد کمتری احساس میکند، چون لمس پول بیشتر، احساس سوزش و درد را در مغز آنها کاهش میدهد. در پژوهشی دیگر نشان داده شده که پول موجب زیرپاگذاشتن بیشتر اصول اخلاقی میشود. پولدارها، بیشتر از رعایت اصول اخلاقی، به منفعت شخصی خود فکر میکنند. پول، باعث ازکارافتادن مدارهای ارزشهای اخلاقی انسانی میشود. آنهایی که ماشینهای گرانقیمت سوار میشوند، کمتر به سلامت عابران پیاده توجه دارند و بیمحاباتر و بدون رعایت حق عابر پیاده، رانندگی میکنند. زیرا که با دستیابی به قدرت از راه پول، مغزشان در مورد احساس وضع دیگران، کرخت شده است. «جفری پفر» در دانشگاه استانفورد در پژوهشی به این نتیجه رسیده است که در جوامع مصرفی پولمحور امروز، هرچه بیشتر پولدار باشید، بیشتر از قبل، پولطلب میشوید و اشتهای بیشتری برای کسب پول پیدا میکنید چون پول اهمیت و اعتبار بیشتری میآورد و ارزش انسانی به مقدار پول بستگی پیدا کرده است. درواقع در این نوع جوامع، مدارهای ارزشآفرین و ایجادکننده اعتمادبهنفس مغز انسان، آلوده به پول شده است. ولی با همه تلاشهای جامعه سرمایهداری در اخلاقی جلوهدادن انباشت ثروت در دست عدهای معدود و فریب مغزهای افراد عادی با تبلیغات و جلوهدادن تودههای مردم به پرستندگان پولداران و ثروتمندان، طبق پژوهشی در ساینتیفک امریکن، مردم آمریکا برای ثروتمندان اعتماد و احترام عمیقی قائل نیستند و اغلب آنها را مشتی وجدانپریش، بیاخلاق و دروغگو میدانند و فکر میکنند این افراد، با سودهای پولی کلان خود، موجب آسیبهای اجتماعی میشوند و عقیده دارند آنها فقط با دغلکاری توانستهاند به ثروتهای هنگفت دست یابند. البته شاید گفته شود که این ذکر مصیبت، دردی از بیپولی شب عید دوا نمیکند، اما حداقل میتواند ما را به فکر فرو ببرد، مغزمان را بیدار کند و چارهاندیشان را به همدلی و اقدامی مؤثر و اساسی وادارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.