نوروز تقاطع تاریخ، فرهنگ، سنت و دانش ایرانی است
گردش چرخ بر مدار تغییر
پوریا ناظمی
همه ساکنان سیاره زمین سال نو ایرانی را در یک لحظه و در یک زمان مشترک آغاز میکنند و قدم از سال کهنه به سال نو میگذارند. بههمیندلیل است که نوشدن سال به تجربهای جهانی و میراثی فارغ از مکان زیستن انسان تبدیل میشود. این روند برخلاف تحویل سال در تقویمهای رایج دیگر است. برای مثال در تقویم میلادی، آغاز سال کاملا وابسته به محل جغرافیایی فرد است. درحالیکه افرادی در شرق ژاپن آخرین ساعت اولین روز سال نو را میگذرانند در غرب ایالات متحده، آخرین روز سال قبلی تازه آغاز میشود. در سال قمری نیز آغاز سال با آغاز ماه قمری جدید یا به عبارت دیگر، در هنگام غروب آفتاب، تحویل میشود. درنتیجه حلول سال قمری نیز وابسته به مکان شخص است. سال چینی نیز که بر مبنای تقویمی قمری-شمسی است، به همین شیوه تغییر میکند و همه اینها دلیلی میشود تا تقویم پارسی یکی از معدود تقویمهای زنده جهان باشد که آغاز سال نو در آن بهگونهای جهانی جشن گرفته میشود. اما در پشت پرده این تحویل مبارک چه داستانی وجود دارد؟ علت یکسانبودن لحظه تحویل سال ایرانی در تمام جهان به دلیل این نکته ساده است که مبنایی که ایرانیها برای آغاز سال انتخاب کردهاند، رویدادی نجومی است؛ رویدادی که به طور کامل برای سیاره ما تعریف میشود. برای ساکنان زمین به نظر میرسد خورشید هر سال یکبار زمین را در مدار مشخصی دور میزند. این مدار مشخص، نامش دایرهالبروج است. در یک سال، خورشید اندکاندک این مسیر دایرهای را از دید ناظری که روی زمین ایستاده است، در آسمان طی میکند. ویژگی این دایره فرضی در آسمان این است که با خط استوای سماوی (دایرهای به موازات استوای زمین که در آسمان کشیده شده است و آسمان را به دونیمکرهشمالی و جنوبی سماوی تقسیم میکند)، منطبق نیست. زمین هر شبانهروز، یکبار به دور خودش میچرخد و این گردش را حول محوری که نقاط قطب شمال و جنوب جغرافیایی زمین را به هم وصل میکند، انجام میدهد. اگر زمین را در مدارش به دور خورشید تصور کنید، خواهید دید که این محور چرخش زمین به دور خود، بر صفحه مداری چرخش زمین به دور خورشید عمود نیست و با آن زاویهای معادل 23 و نیم (23.5) درجه میسازد. همین زاویه است که باعث میشود زمین شاهد ظهور پدیده فصلهای مختلف باشد. اگر این محور چنین انحرافی نداشت و مثلا عمود بر صفحه مدار بود، آنگاه زمین در تمام مدت سال تنها یک فصل را تجربه میکرد. همین انحراف مداری زمین باعث میشود که برای ناظری که روی زمین ایستاده، چنین به نظر برسد که خورشید در طول یک سال، زمین را در مسیر دایرهالبروج (که با استوای سماوی زاویه 23ونیم درجهای دارد)، دور میزند. از دید این ناظر، خورشید در بخشی از مسیر خود روی دایرهالبروج، در زیر استوای سماوی و در بخش دیگری از مسیر در بالای این استوا قرار دارد و البته برای اینکه این گذر را به صورت کامل انجام دهد، ناچار دو بار استوای سماوی را قطع میکند. زاویهای که دایرهالبروج و صفحه استوای سماوی میسازند، عملا باعث میشود چهار نقطه مشخص در آن شکل بگیرند. دو نقطه از این چهار نقطه، نقاطی هستند که در آن این دو دایره همدیگر را قطع میکنند و زمانی که خورشید روی آن قرار میگیرد عملا همزمان هم روی دایرهالبروج و هم روی استوای سماوی است. دو نقطه دیگر هم مربوط میشود به جایی از دایرهالبروج که در آن مسیر حرکت فرضی خورشید به دور زمین، بیشترین فاصله را با استوای سماوی میگیرد. اینها نقاطی طبیعی در سیستم مداری زمین به شمار میروند که از دوران باستان، برای انسانی که به حرکت اجرام سماوی نگاه و در آن تعقل میکرده است، مهم بودهاند. یافتههای باستانشناسی از سازههای پیش از تاریخ، مانند بنای استونهنج در انگلستان، نشان از آن دارد که زمان گذر خورشید از این نقاط چهارگانه تعیین و در آن هنگام، آیینهایی هم برگزار میشده است. اما چرا این چهار نقطه از مسیر فرضی خورشید به دور زمین، برای انسانهای باستانی تا این حد اهمیت داشته است؟ این چهار نقطه در اصطلاح به انقلابین و اعتدالین معروفند. برای ناظری که در نیمکرهشمالی حضور دارد (طبیعی است داستان برای ناظر نیمکرهجنوبی معکوس میشود)، وقتی خورشید به انقلاب تابستانی میرسد (اولین روز تابستان)، او طولانیترین روز و کوتاهترین شب را سپری میکند و از آن پس طول روزها کاسته شده تا زمانی که خورشید در ابتدای پاییز به یکی از دو نقطه تقاطع استوای سماوی و دایرهالبروج برسد که به آن نقطه اعتدال پاییزی میگویند. در این هنگام طول روز و شب برابر میشود. پس از آن خورشید روی دایرهالبروج به سمت پایین استوای سماوی رفته و با کاهش ارتفاع خورشید در آسمان، طول روزها همچنان کاسته و بر طول شبها افزوده میشود. این روند تا شب یلدا (که جشنی ایرانی برای گرامیداشت انقلاب زمستانی است)، ادامه مییابد. در این هنگام خورشید به نقطه انقلاب زمستانی رسیده و مردم نیمکرهشمالی، طولانیترین شب و کوتاهترین روز سال را تجربه میکنند. با گذر از این نقطه، از طول شب کاسته و بر طول روز به طور مرتب افزوده میشود تا بار دیگر خورشید در مسیرش روی دایرهالبروج به نقطه تقاطع استوای سماوی برسد. جایی که به اعتدال بهاری معروف است و بار دیگر طول روز و شب با هم برابر میشود و از آن پس طول روزها به طول شبها فزونی میگیرد. ایرانیان برای آغاز سال نوی خود، رسیدن خورشید به نقطه اعتدال بهاری را بهعنوان مبدأ انتخاب کردهاند و از آنجا که خورشید بهطور همزمان برای کل زمین (از دید زمین مرکزی) به نقطه اعتدال بهاری میرسد، همه مردم بهطور همزمان چنین تحویلی را جشن میگیرند. به عبارت دیگر، زمانی که در کنار سفره هفت سین نشسته و عقربههای ساعت، تحویل سال نو را اعلام میکند، اتفاق مهمی در طبیعت در حال رخدادن است. درست در همان لحظه، خورشید به نقطه اعتدال بهاری رسیده و فصل بهار از همان لحظه آغاز شده است و این آغاز زندگی دوباره طبیعت و سبزشدن جوانهها و جایگزینشدن سرزندگی بهار بهجای خمودگی زمستان است. انتخاب این مبدأ برای آغاز سال، از یک سو نشاندهنده ماهیت تفکر ایرانی و از سوی دیگر نشانهای روشن بر توانایی محاسباتی و دانش نجومی گذشتگان ما است؛ دانشی که به آنها امکان محاسبه دقیق این زمان و تعیین دقیق نقطه آغاز دقیقترین تقویم مورداستفاده مردم جهان حتی در دوران ما را داده است. تحویل حوت به حمل شاید شما هم بارها شنیده باشید که آغاز سال نو، تحویل برج حوت به حمل است. اما در تمام داستانی که در بالا گفته شده، نامی از برجهای فلکی نبردیم. پس این واژه از کجا نشئت میگیرد؟ داستان این نامگذاری بار دیگر ما را به دایرهالبروج برمیگرداند. منجمان باستان برای آنکه راهنمایی برای پیداکردن ستارهها در آسمان شب داشته باشند، از دیرباز گروهی از ستارههای روشن را به شکل مجموعهای در آسمان تصویر کردهاند. آنها ستارههای روشن را چون نقاطی به هم وصل کرده و تصویری به آن نسبت داده و نام آنها را صورتهای فلکی نهادهاند. اگرچه این صورتهای فلکی در حوزههای مختلف تمدنی به شکلهای گوناگون تصویر شدهاند، اما برخی از آنها نیز بین فرهنگهای مختلف منتقل شده و به طور مشترک اساس نجوم امروز را شکل دادهاند. از مهمترین صورتهای فلکی در طول تاریخ، آنهایی بودند که دایرهالبروج از میان آنها عبور میکرده است. مردم عادی با این صورتهای فلکی با نام برجهای 12گانه آشنا هستند. البته بر مبنای تقسیمبندی امروزین آسمان، این صور فلکی جایگاه و اهمیت قبلی خود را ندارند. در واقع امروزه دایرهالبروج از میان 13 صورت فلکی میگذرد و طول هر یک از صورتهای فلکی نیز متفاوت است، بهطوریکه خورشید ممکن است تنها چند روز در یکی از این صورتها باقی بماند یا در دیگری بیش از یک ماه اقامت کند. به این ترتیب این صورتها به شکل امروزیشان دیگر نشاندهنده ماه تولد افراد هم نمیتوانند باشند. مرزهای این صورتهای فلکی با یکدیگر در طول تاریخ جابهجا شده است. آنچه ما امروز بهعنوان مرز صورتهای فلکی میشناسیم، حاصل اجماع جامعه نجوم و مربوط به قرون اخیر است. براساس تقسیمبندی جدید چیزی حدود دو هزار سال پیش، نقطه اعتدال بهاری دقیقا در مرز دو صورت فلکی حوت و حمل قرار داشت و خورشید با عبور از نقطه اعتدال بهاری، عملا از این دو صورت فلکی نیز گذر میکرد. اما اکنون به دلیل حرکت و جابهجایی محور زمین که به حرکت تقدیمی معروف است، دیگر این نقطه در مرز این دو صورت فلکی قرار ندارد و جایی درون صورت فلکی حوت واقع شده و هر سال نیز در درون آن جابهجا میشود. بنابراین تحویل حوت به حمل این روزها انطابق نجومی خود را از دست داده، اما بهعنوان اصطلاحی که به اعتدال بهاری اشاره دارد، هنوز به کار میآید. حتی جامعه جهانی نجوم نیز این اصطلاح را به کار میبرد و به نقطه اعتدال بهاری، نقطه اول حمل نیز میگویند. به هر حال زمانی که این مطلب را میخوانید، مدتهاست که آیینهای استقبال از بهار را آغاز کردهاید. هر سال با توجه به شرایط اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی این آیینها، شکل و ریختی تازه میگیرند. سالی پر شکوهتر و سالی با قناعت، اما نوروز با این پیشینه و این دقت و این شکوه انتخابش، رشته و نخ تسبیحی بوده که ملتی را در طول تاریخ پرفرازونشیبش و در عرض جغرافیایی به وسعت جهان به هم پیوند داده است. نوروز فرصت گردهمآمدن و همصدا و همدلشدن با طبیعت است که جان و جهان ما را به اعتدال و نوشدن و سبزشدن دوباره پس از زردی پاییز و نخوت زمستان فرا میخواند. نوروز تقاطع تاریخ، فرهنگ، اندیشه، هنر، سنت و دانش ایرانی است که عمرش جاودان باد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.