گفتوگو با منوچهر طیاب، مستندساز و پژوهشگر، به مناسبت انتشار چهارگانه سفر در ایران
فرهنگ هر ملت، ستون فقرات آن ملت است
بهتازگی مجموعهای چهارجلدی با عنوان «سفر در ایران» همراه با فیلمی مستند برای هر کتاب، چاپ شده است؛ مجموعهای که میتواند شما را با ظرفیتهای پنهان فرهنگی، قومیتی و گردشگری ایران آشنا کند. شکلگیری کتاب از 14 سال پیش آغاز شده و آنطور که منوچهر طیاب، مستندساز، پژوهشگر و نویسنده این کتابها می گوید، آثارش علاوه بر یک پیشنهاد مناسب برای سفرهای نوروزی، بهانهای برای آشنایی مردم با تنوع فرهنگی کشورشان است:
50 سال؟ شما 50 سال برای این کتابها عمر گذاشتید؟ چه ایدهای سبب آغاز پژوهش و نوشتن این کتاب شد؟ بهنظر میرسد سوءتفاهمی بهوجود آمده باشد. اگر در جایی صحبت از 50 سال سابقه فعالیتهای فرهنگی من مطرح شده، آن 50 سالی است که عمر من در راه اشاعه فرهنگ غنی کشورمان، در راه پژوهش، تدریس و ساخت فیلمهای مستند و آموزشی صرف شده و نه 50سال برای نگارش این چهار کتاب. این کتابها در اصل گزیدههایی از یادداشتهای بسیاری است که من طی سالیان دراز به هنگام سفرهای پژوهشیام به گوشهوکنار ایران برای نگارش فیلمنامههای مختلفی جمعآوری کردهام. نگارش این کتابها در اصل به موازات تهیه هرکدام از این فیلمهای چهارگانه یعنی کویر، دریای پارس، زاگرس و البرز از 10، 12 سال گذشته تا به امروز اتفاق افتاده تا در کنار دیدن این فیلمهای مستند بلند، اطلاعات بیشتری در اختیار دوستداران فرهنگ کشورمان قرار گیرد. فکر میکنید این کتابهای چهارگانه چقدر از کمبودها را برطرف کند؟ نمیدانم، این چهار کتاب که سهل است، صدها کتاب و فیلم تا چه اندازه کمبودها را برطرف میکنند. تنها این را میدانم که فرهنگ هر ملت ستون فقرات آن ملت است. من به سهم خود و بهگونهای پیگیر در این زمینه تا آنجا که در توان دارم همچون گذشته تلاش خواهم کرد. شما را بهعنوان یک پژوهشگر و مستندساز میشناسیم ولی در این کتاب نثر ساده و صمیمیتان برقراری ارتباط با این اثر را آسانتر کرده است. این البته سبک نگارش من است. میگویند: «آسان را مشکلگفتن آسان است، مشکل را آسانگفتن مشکل است. اما از اینکه بگذریم من دوست دارم خواننده برای درک مطلب و موضوعات گاه پیچیده با مشکلی روبهرو نشود و با موضوعات مطرحشده در این سیروسفر فرهنگی همانگونه که شما اشاره کردهاید بهآسانی ارتباط برقرار کند. شاید یکی از صحبتهایی که همیشه در ساخت یا نوشتن یک اثر تحقیقی مطرح میشود، بحث بودجهای است که برای خلق آن اثر در نظر گرفته میشود. این نکته در این اثر شما چگونه انجام شد؟ چه جاهایی با کمبود امکانات روبهرو بودید و چه راهحلهایی برای آن اندیشیدید؟ همانگونه که گفتم، این یادداشتها و درنهایت نگارش این چهار کتاب در کنار تهیه چهار فیلم و سفرهای پژوهشی آنها انجام گرفته، آنچه باقی میماند زحمات و زمانی است که برای نگارش آنها کشیده و صرف شده که اگر راستش را بخواهید در اینجا برای اینگونه کارها آنگونه که بایدوشاید کسی ارزشی قائل نیست. در انجام کارهای فرهنگی علاوه بر مشکلات فراوانی که بر سر راه اجرا داریم که در کتاب از دست آنها نالیدهام، ما همیشه با کمبود امکانات و بهویژه بودجه روبهرو هستیم که البته این هم چیز تازهای نیست؛ تا بوده همین بوده. انجام اینگونه کارها تنها با عشق و علاقه بسیار میسر است وگرنه در راه فرهنگ اگر بهدنبال مادیات باشی بیهوده وقتت را تلف کرده و به بیراهه رفتهای، اگر جز این میخواهی باید شغل دیگری برای خودت دستوپا کنی که ارزش مادی آن در بازار کار معین و کم و زیاد آن با چانهزنی همراه باشد. بههرحال میدانیم که کار فرهنگی ارزش معنوی دارد و نه ارزش مادی. این سؤال را از آن جهت پرسیدم که در کتاب نوشته بودید در برخی سفرها با اتوبوس یا حتی مینیبوس در کنار مردم به سفر رفتید نهاینکه ماشینی اجاره کنید یا اختصاصی جایی بروید. این نزدیکی و همراهی با مردم علتش چه بود؟ احتمالا کمبود بودجه که نبود؟ ما برای رفتن به گوشهوکنار این سرزمین پهناور، گاه نهتنها با پای پیاده که با اسب و الاغ و شتر سفر میکنیم، اتوبوس که جای خود دارد. مردم چه برخوردی با شما داشتند؟ چقدر در طول سفر توانستید به مردم و فرهنگها و رسومشان نزدیک شوید؟ پژوهشگر و بهویژه مستندساز سروکارش همیشه با مردم و آن هم از همه طبقات اجتماعی است. زندگی و رابطه ما با انسانها، رابطهای دوطرفه است، از هم میآموزیم و با آموختههایمان آموزش میدهیم. من به خاطر حرفهام در این پنجاهواندیسال گذشته با بیشمار انسانهای فرهیخته با فرهنگها و زبانهای گوناگون در سرتاسر ایران آشنایی دارم و در تماس هستم، از آن کشاورز خوری در میان کویر نمک گرفته تا آن چوپان بختیاری نقاش و تا آن راننده خوشذوق و خوشصدای کُرد که ما را به اورامانات تخت میبرد یا آن دوتارنواز ترکمن که نوای سازش در جرگلان بدرقه راه ما بود. این انسانهای شریف سرمایههای فرهنگی ما هستند. چه زمانی و با دیدن چه نکتههایی شگفتزده شدید؟ تمام زندگی شگفتیآفرین است. فراموش کردهاید که در این دنیای وانفسا و در اطراف ما چه میگذرد؟ ایران را کشور چهار فصل میدانند. شما که اکنون بخش زیادی از ایران را دیده و دربارهاش تحقیق کردهاید، این میتواند تعریف درستی از ایران باشد؟ خود شما اگر بعد از همه این جستوجوها و تماشا بخواهید ایران را توصیف کنید با چه جملاتی این کار را انجام میدهید؟ با تهیه همین فیلمها و نگارش همین کتابها و عکسهایی که ما از گوشهوکنار ایران گرفتهایم در یک جمله: «ایران شما از نظر موقعیت جغرافیایی و طبیعی در این نقطه از کره خاکی بیهمتا و شگفتیآور است. برخیزید و بروید ایرانتان را بگردید و بیشتروبیشتر ببینید.» از اولین کتاب، «دریای پارس»، شروع کنیم. این کتاب یادم است در زمانی نوشته یا رونمایی شد که بحث خلیج عربی کاملا مطرح بود. آیا شما به صورت برنامهریزیشده هر بخش را انتخاب و برای تماشا و تحقیق سفر کردید؟ کتابها و فیلمهای من بار سیاسی ندارند. در آنها انسان، محیط طبیعیزیست، تاریخ و فرهنگ مدنظر است. نگارش کتاب دریای پارس براساس یادداشتهای قبلی من مدتها پیش از تهیه فیلم «دریای پارس» دوم (اولین فیلم مستند دریای پارس که من ساختم مربوط به سالهای 1348 و 1349 است که متأسفانه در آن زمان توقیف شد و ناتمام ماند) شروع شده بود. رونمایی کتاب دریای پارس در زمان مطرحشدن نام جعلی خلیج عربی کاملا اتفاقی است. کتاب دریای پارس در اصل داستان زندگی انسان در امتداد ساحل و در جزایر این آبراه تاریخی است که از آبادان آغاز میشود و در خلیج و بندر گواتر پایان میگیرد. در این آخرین چاپ در محتوای کتاب تغییراتی داده نشده، مگر در عکسها و جابهجایی بعضی از تصاویر. بخشبندی این مجموعه را بر چه اساسی انجام دادید؟ البرز، زاگرس، در دل کویر و... نامهایی است که برای این کتابها انتخاب کردید؟ من این تقسیمات چهارگانه را برای تهیه چهار فیلم و نگارش چهار کتاب براساس موقعیت طبیعی و جغرافیایی، محیطزیست، قومشناسی و تاریخ و فرهنگ که از هر جهت با یکدیگر متفاوتند انجام دادهام. البته در ایران نقاط دیگر و اقوام دیگری هم وجود دارند که امیدوارم اگر عمری باشد و امکاناتی فراهم شود به سروقت آنها هم از طریق فیلم و کتاب بروم. شما ایران را در چهار کتاب به ایرانیان معرفی کردید. چقدر میخواستید مردم برای دیدن و تماشای کشور پیشقدم شوند؟ بهطورکلی ما ایرانیها برخلاف اروپاییها زیاد اهل سفر و سفرنامهنویسی نیستیم. از گوشهوکنار کشورمان اطلاع زیادی نداریم که البته این در گذشته دلایل زیادی داشته. خاک پهناور ایران راههای ارتباطی بسیار کمی داشته و اقوام گوناگون در این سرزمین در مناطقی خاص و دور از هم زندگی میکردهاند. زبان و لهجههای گوناگون یکدیگر را نمیفهمیدند و به قول معروف از حالوهوای هم بیخبر بودند. کوهستانیبودن فلات ایران و سختگذربودن را هم اگر به آن اضافه کنیم، آنوقت عدم جابهجایی در این دیار خوب روشن میشود، بهاضافه اینکه فاصلههای زیاد بین شهرها و محل اسکانها مانع از رفتوآمد و آشنایی افراد و اقوام با یکدیگر میشده است. از یک تهرانی اصیل اگر بپرسی کجا را دیدهای؟ جوابش حداکثر چالوس و کنار دریا، کاشان یا دستآخر اصفهان است (البته استثناهایی هم وجود دارد)، در مورد ساکنان شهرهای دیگر هم همین است، مگر اینکه در جای دیگری کاری داشته باشند. چنددرصد از ایرانیها پایشان به کردستان یا سیستانوبلوچستان رسیده؟ اگر هم به خراسان رفتهاند مقصدشان حتما مشهد بوده است. خلاصه باید بگویم که ما ایرانیها امروزه باید کشورمان و اقوام مختلف ساکن در این سرزمین را بهخوبی بشناسیم. بههمیندلیل فیلم مستند و کتاب برای این آشناییهای اولیه لازم و ضروری است و خوشبختانه امروزه کاربرد زیادی پیدا کرده است. بعضی اوقات برخی ترسها نسبت به ناشناختهها وجود دارد؛ اینکه برخی نقاط مثل کوهها و اورامانات یا مثلا برخی قسمتها برای همه آشنا نیست، فکر میکنید چقدر این مسئله برای نرفتن و سفرنکردن به آن مناطق تأثیر دارد؟ گاهی به من تلفن میشود که فلانی کتابت را خواندهایم یا فیلمت را دیدهایم، چگونه میشود به این نقاطی که در فیلمت به آنها اشاره داری یا در کتابت نوشتهای رفت؟ راه آسفالته به آنجا وجود دارد؟ کجا میشود شب را گذراند؟ چطور میشود به اورامانات تخت رفت؟ راه جرگلان از کجاست؟ آیا آنجا منطقه امنی است؟ غذا و آب با خودمان برداریم یا میتوان در محل تهیه کرد؟ و خلاصه هزارویک سؤال دیگر. روزی که ما برای فیلمبرداری به روستای مصر میان کویر نمک رفتیم راهی به آنجا وجود نداشت. بهخاطر دیدن فیلم و خواندن کتاب «همراه باد» حالا روستای مصر مرکز توریستی شده، خارجیها هم به دیدنش میآیند. ساکنان روستای کوچک مصر خانههایشان را تعمیر میکنند. توالت و دوشی کار میگذارند تا گردشگرانی که روزبهروز به تعدادشان اضافه میشود بتوانند با خیال راحت چندروزی در تپه ماسههای بادی اطراف مصر کویرنوردی کنند و از هوای پاک کویر و شبهای پرستاره آن لذت ببرند و دراینمیان درآمدی هم برای صاحبخانه حاصل شود. بیشتر وقتها هرکسی که میخواهد سفر کند راههای نزدیک را برمیگزیند، آیا شما فکر میکنید، کمبود امکانات توریستی و فضاهای نامناسب در این عدم سفر و گردش تأثیر دارد؟ این فیلمها و کتابها فقط برای ایرانیها نیست، با این وسیله ما خودمان، سرزمینمان و فرهنگمان را به جهانیان معرفی میکنیم. پیش نمایش چندتا از فیلمهای من در دانشکده هنرهای تزئینی وین باعث شد تا 15نفر از استادان اتریشی و آلمانی برای دیدن آثار باستانی، بهویژه باقیمانده آثاری از دوران ساسانی به ایران بیایند و دو هفته در استان فارس گردش و پژوهش و با استادان دانشگاه شیراز تبادلنظر کنند. اینگونه کارهای فرهنگی باید بیش از اینها از طرف ارگانهای دولتی و شرکتهای بزرگ صنعتی پشتیبانی شوند تا بار این فعالیتهای فرهنگی از دوش من و امثال من تا اندازهای برداشته شود. شما در این کتاب چند همراه داشتید از محمدرضا اصلانی که در ساخت مستند همراهیتان کرد تا عکاسی آقای نقشبندی؟ میتوانید درباره همراهانتان و میزان همکاری با یکدیگر بگویید؟ همکاری آقای اصلانی با من به بیش از چهل سال پیش برمیگردد و زمانی که من سرگرم تهیه فیلمهای مستند «سیر خط در ایران»، فیلم کوتاه داستانی «سوزنبان» و فیلمی مستند- داستانی نیمه بلندی به نام «سوی شهر خاموش» در رابطه با شهر تاریخی دزفول بودم. من البته همیشه در زمینههای مختلف فرهنگی و هنری با دوستان و همکاران فرهیختهای چون آقایان سینایی و اصلانی و دیگر هنرمندانی که برایشان احترام خاصی قایل هستم تبادل نظر کرده و از مصاحبتشان لذت میبرم اما کارهای من چه در زمینه مستندسازی و چه در نگارش کتابها کارهایی است کاملا شخصی، در اجرای این پروژهها گرچه از مشورت با دوستان بهره میبرم، اما هیچیک از همکاران یا دوستان با من همکاری ندارند. رابطه همکاری با آقای نقشبندی اما مقوله دیگری است. ایشان به عنوان یک دوست از دوران تهیه فیلم «همراه باد» نهتنها در کلیه کارها و فعالیتهای فرهنگی به من یاری میدهند و در عکاسی برای فیلمها و کتابها زحمات بسیار میکشند و در کنار من هستند، بلکه در تهیه فلیمهای من، مدیریت تهیه آنها را نیز برعهده داشته و بدون همیاری او و فرزند هنرمندش سیاوش کار تهیه فیلمها و گردآوری عکس برای کتابها به آسانی میسر نمیشود. فیلمهایی هم برای این مجموعه ساخته شده است که میتواند بهعنوان تکمیلکننده این کتابها مورد توجه قرار گیرد. سعی کردید چه نکتههایی در مستندهای همراه کتاب حتما وجود داشته باشد؟ فیلم و کتاب دو مدیوم یا وسیله جداگانهاند و هریک مشخصات و زبان خود را دارند در فیلم بیشتر تکیه بر تصویر است تا گفتار. خیلی از فیلمها اصلا گفتار ندارند. صحبت از وسواس یا عدم وسواس نیست، در فیلم این تصویر است که باید گویا باشد. گفتار در فیلم یک وسیله کمکی است که باید به دقت و بجا استفاده شود و به قول معروف نه سر بار تصویر باشد و نه بر آن تحمیل شود. فیلم هنری است دیداری و نه شنیداری؛ گرچه صدا، موسیقی و گفتار گاه به کمکش میآیند و بر اثرگذاریاش میافزایند. برای متن فیلم از چه ویژگیهایی استفاده کردید؟ به نظر میرسد برخلاف متن صمیمی کتاب چندان برای نریشن فیلم وسواس نداشتهاید؟ البته چون من از راه تجربه در سینما به ادبیات گرایش پیدا کردهام سعی بر آن دارم تا در نگارش کتابها ساختار جمله را به ساختار تصویر نزدیک سازم، حتی از لغات و کلماتی بهره بگیرم که بار تصویری دارند تا خواننده خوشذوق به هنگام سفر در لابهلای اوراق کتاب، در ذهن خلاق خود از این نوشتار روایی و فیلمنامه گونه فیلمی بسازد که بازیگر اصلی آن خود او است. به قول یکی از همکاران شما شاید این کتابها بهجای خواندن، کتابهایی برای دیدن باشند. فکر میکنید این مجموعه کتاب چه کمبودهایی دارد که پژوهشگران بعدی به سراغ تکمیل آن بروند و خود شما آیا در سالهای بعدی آن را دنبال و کاملتر خواهید کرد؟ از قدیم گفتهاند «هیچ کاری بیعیب نیست». انسان آن کاری را انجام میدهد که در توان دارد، تنها استمرار و کسب تجربه از وجود عیبها میکاهد. برای من هدف در اصل برداشتن قدمهای اولیه در این راه بود که خوشبختانه با پشتکار وصفناپذیر همکاران بهویژه آقای مسعود میردشتی، چاپ کتابها برای استفاده دوستداران فرهنگ کهن ایرانزمین با موفقیت و با دقت قابلملاحظهای انجام گرفت. آرزوی من این است که دیگر همکاران خوشذوق و توانا علاوهبر ساختن فیلمهای مستند، در جمعآوری و برای اینکه پژوهشهایشان را در دسترس دوستداران قرار دهند، با چاپ کتاب آستینها را بالا بزنند و از خوانندگان خوشذوق و آگاه این آثار نیز تقاضا دارم تا نظریات سازنده خود را جهت اطلاع ما دستاندرکاران نگارش و چاپ این چهار کتاب به آدرس ناشر بفرستند تا ما در آینده در رفع عیبهای احتمالی بکوشیم. و در نهایت آیا مطالبی بود که نتوانید در کتاب منتشر کنید؛ نکاتی که شاید مباحث قومیتی در آن باشد یا به دلایلی نتوان دربارهاش سخن گفت؟ خودسانسوری برای هنرمند و پژوهشگر سم مهلکی است؛ ذوق را از ریشه میخشکاند. در نگارش و چاپ این کتابها موردی پیش نیامده که جواب سؤال شما «بلی» باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.