بومگردی، قصهای نو برای گردشگری نوستالژی
اشكان بروج
چند سالی است که در بین اهالی سفر، نام خانههایی پیچیده که حال و هوای بومی و سنتی دارند و میزبان گردشگران داخلی و خارجی هستند؛ خانههایی با حوض میان خانه و دیوارهای خشتی، چهارطاقیهای کاهگلی، رختخوابپیچ و مخده با گلیم و پلاس روی زمین، با بوی آبگوشت میزبانی و همراهی آدمهایی همه اهل دل، از جنس مهربانی و خاک، به رنگ شلیته و تنبان، با عطر دمنوش نعناع و نسترن و خلاصه هر خانه داستانی داشت که میهمانان خانه را ساعتها و روزها پاگیر میکرد. آنچه به عنوان اقامتگاههای بومی یا بومگردی در ایران شناخته شده است، تاریخچهای 12ساله دارد. از سال 1382 که اقامتگاه آتشونی، در روستای گرمه (شهرستان خور و بیابانک) ایجاد شد، تاکنون بیش از صد اقامتگاه بومگردی در سرتاسر ایران شروع به فعالیت کردهاند. این نوع از اقامتگاهها، هسته جنبشی در گردشگری نوین شد که به دنبال نوستالژی و زندگی سنتی بود و در آن گردشگر به دنبال تجربه زندگی بومی و سنتی و بازگشت به روزهای خوش و پرخاطره قدیم است که در اصطلاح به آن بومگردی میگوییم؛ البته خیلیها بومگردی را با طبیعتگردی یکی میدانند؛ ولی کارشناسان گردشگری به دلیل حضور پررنگ طبیعت، فرهنگ سنتی، جامعه بومی و ماجراجویی در کنار هم، بومگردی را فراتر از طبیعتگردی و آن را بخشی از گردشگری مسئولانه و جامعهبنیاد میدانند. آنچه تاکنون از بازخورد میهمانان و گردشگران این اقامتگاهها مشاهده شده است، رضایت کامل گردشگر و در کنار آن ارتقای سطح زندگی مردم بومی و حفظ سنتها و ارزشهای بومی منطقه بازدیدشده بوده است. براساس پژوهشهای میدانی و دانشگاهی که انجام دادم، اقامتگاههای بومگردی که نزدیکترین نمونه به اکولوژها (پایدارترین نوع اقامتگاههای گردشگری در جهان) هستند، گام مؤثری برای توسعه پایدار گردشگری برداشتهاند و توانستهاند در کنار بالابردن سطح کیفیت زندگی مردم جامعه محلی، رضایت گردشگر و رونق کسبوکارهای گردشگری را هم رقم بزنند. گردشگری فرصتهای بسیاری را برای کسبوکارهای کوچک خانوادگی ایجاد میکند که بیشتر آنها، روابط مستقیم و متقابل میزبان و میهمان را در خانه و املاک خانواده گردشگرپذیر در بر دارند. این حضور و مشارکت از سوی خانواده، برای تجربه و رضایت گردشگر، همچنین برای توسعه پایدار مقصد و جامعه محلی، امری بسیار حیاتی است. یکی از کسبوکارهای کوچک گردشگری که از سال 1994 میلادی به جهانیان معرفی شده و در چند سال گذشته در ایران بهشدت در حال توسعه است، اقامتگاههای جامعه بنیاد گردشگری (Community Based Tourism Lodges) یا همان بومگردی است که براساس معیار جغرافیای محیطی به زیرگونههای بومکلبهها یا اکولوژ (در مناطق روستایی و بکر طبیعی)، اقامتگاه سنتی (بافت تاریخی شهری) و اقامتگاه عشایری (مناطق عشایرنشین) و براساس معیار ساختار فیزیکی اقامتگاه به اقامتگاه بومگردی، اکوکمپ و اکوهتل تقسیم میشوند. هدف اصلی از ایجاد و توسعه این نوع از اقامتگاهها که دارای هویت و ساختاری بومی هستند، رسیدن به توسعه پایدار به وسیله گردشگری است. بیشتر این اقامتگاهها توسط یک خانواده محلی اداره شده و کارکرد آن تنها جنبه اقامتی ندارد؛ بلکه در آنها فعالیتهای مختلفی مانند ارائه غذا و نوشیدنی بومی، ساخت، آموزش و فروش صنایع دستی محلی، اجرای نمایش و موسیقی سنتی، برگزاری رویدادهای بومی، تورها و فعالیتهای بومگردی وجود دارد. مکان فیزیکی اقامتگاه، به دلیل سبک معماری و مصالح ارگانیک بهکاررفته در ساختمان اقامتگاه، طراحی داخلی و مبلمان بومی و همچنین فعالیتهای تعریفشده در آن به نوعی یک اکوموزه بوده و یک جاذبه گردشگری محسوب میشود. مهمترین اصل رعایتشده در اقامتگاههای گردشگری جامعهبنیاد، مشارکت اعضای خانواده میزبان (صاحب اقامتگاه) و جامعه محلی مقصد در تمامی فعالیتهای گردشگری اقامتگاه است. از سال 1994 میلادی و در اولین سمینار بینالمللی انجمنهای تخصصی اکولوژ، گونه جدیدی از اقامتگاهها با نام «بومکلبه یا اکولوژ» به صورت رسمی به دنیای گردشگری معرفی شد که ساختار خود اقامتگاه با هویت آن در هم تنیده بودند. براساس اولین تعریف رسمی در سال 2002 میلادی، بومکلبه یا اکولوژ، امکانات اقامتگاهی گردشگری است که به معیارهای زیر پایبند است: حفاظت از محیط طبیعی و فرهنگی پیرامون؛ کمترین اثرگذاری بر محیط طبیعی اطراف اقامتگاه در هنگام ساخت آن؛ استفاده از معماری و مصالح بومی و داشتن بافت فرهنگی و فیزیکی خاص با توجه بهفرم و هماهنگ با آن و هماهنگ با، منظره و رنگ محیط؛ استفاده از سیستمهای آبرسانی پایدار و کاهش مصرف آب؛ بهکارگیری روشهایی برای بازیافت زبالههای خشک و دفع دیگر انواع زباله بدون آسیبرسانی به محیط؛ استفاده از انرژیهای پایدار به روشهای سنتی و بهکارگیری انرژیهای نو با استفاده از وسایل مدرن؛ کار گروهی همراه با بهکارگیری جامعه محلی؛ ارائه کارگاهها و برنامههای آموزشی ویژه کارکنان، گردشگران و مالکان اقامتگاهها درباره چگونگی حفاظت و برخورد با محیط طبیعی و فرهنگی پیرامون؛ همکاری با برنامههای تحقیقاتی برای برنامهریزی توسعه پایدار محلی. ایجاد اقامتگاههای بومی همراه با فعالیتها و خدماتی که برای شناخت و معرفی بوم انجام میشود که در مناطق روستایی، مناطق بکر طبیعی و پارکهای ملی، بافتهای تاریخی و مناطق عشایرنشین شکل میگیرد و توسط خانوادههای کارآفرین و جامعه محلی علاقهمند به گردشگری اداره میشوند. در اصل این شیوه میهمانپذیری و پذیرایی در روستاها، پاسخگوی دغدغههای فکری بسیاری بود؛ از یک سو برای روستاییان امکان حفاظت منابع و توسعه و بهرهبرداری پایدار از جاذبههای طبیعی را فراهم میکرد و از سوی دیگر با ایجاد درآمد مکمل، از مهاجرت مردم روستایی جلوگیری میکرد؛ همچنین برای شهرنشینان، امکان گذران تعطیلات با خانواده را با هزینههای قابل تحمل در محیطی که ویژه استراحت و آرامش است، فراهم میکند. بیشتر این نوع اقامتگاهها، منزلی با امکانات در منطقه روستایی است که این خانهها در ساختمانهایی که کاربری نخستین خود را از دست دادهاند، ایجاد یا سامان مییابند. فعالان اینگونه اقامتگاههای محيطي را براي استفاده گردشگران و مسافران آماده كردهاند تا میهمانان بتوانند علاوه بر اقامت در يك خانه روستايي يا سياهچادر عشايري، ضمن تجربه يك محيط بومي، از نوشيدنيها، غذاها، پوشاك محلي و فعالیتهای سنتی منطقه استفاده كنند. از سال 1388 تاکنون، این سبک از سفر ابتدا توسط گردشگران خارجی و طبیعتگردهای ایرانی و پس از آن تورهای مسافرتی و سپس خانوادههای ایرانی علاقهمند به تجربههای نو و مقاصد جدید به شدت مورد استقبال قرار گرفته است و به دلیل تجربهگرایی و خاصبودن محیط فیزیکی که بومگردی در آن شکل میگیرد (مانند کویر، سواحل خاص، جنگل و کوهستان) هر روز گردشگران بیشتر و متنوعتری را به خود جلب میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.