همگرایی منطقهای آفریقا: کلید توسعه تجاری درونقارهای
ترجمه: محمدحسن ایپکچی*
امروزه باید از دو منطقه بزرگ تجاری صحبت به میان آورد. یکی مشارکت حوزه تجاری ماورای اقیانوس آرام که 12کشور آسیایی و آمریکایی را دربرمیگیرد. اما بخش دیگری که کمتر به گوش بسیاری از مردم رسیده منطقه آزاد سهجانبه به نام تفتا (TEFTA) است که 26 کشور آفریقایی را تحت پوشش دارد. این منطقه، بزرگترین حوزه آزاد تجاری در قاره آفریقا از مصر تا کیپ در آفریقای جنوبی را دربرمیگیرد. بسیاری از مردم در کشورهای در حال توسعه موضوع تجارت جهانی را بهعنوان سیاستی فریبانه به نفع کشورهای غنی میبینند، اما همگرایی منطقهای آفریقا علاقهمندی خاصی را به این سو نشان میدهد. این قاره دارای 17 بلوک تجاری است. اهداف «تفتا» تلاش برای رسیدن به سه بلوک از میان 17 مورد است: جامعه شرق آفریقا (EAC)، جامعه توسعه جنوب آفریقا یا سادک (SADC) و بازار مشترک آفریقای شرق و جنوب آفریقا (COMESA). در کنفرانس تجارت با آفریقا که در 20و 21 فوریه در شرمالشیخ برگزار شد بسیاری از سران کشورها خواهان بازار متحد آفریقایی شدند. مرزهای طولانی بین 54 کشور قاره آفریقا که چنین جدایی را بین آنها ایجاد کردهاند باعث ایجاد محدودیتهایی در روابط اقتصادی در این بخش از جهان شده است. درحالحاضر یک مؤسسه تجاری در این قاره برای فروش اقلام خود در همان حوزه با تعرفه گمرگی 8.7 درصدی در مقایسه با نرخ تعرفه 2.5 درصدی در سایر نقاط جهان روبهروست. این خود دلیلی است که چرا تجارت درون قاره آفریقا با توجه به نرخهای سنگین گمرکی حتی نسبت به سایر نقاط فقیر دنیا بسیار افزایش نشان میدهد. تقریبا همه کشورهای آفریقایی با چندین موافقتنامه بازرگانی منطقهای درگیر هستند. چنین تلاشی از جانب اینگونه کشورها توانسته نوعی همگرایی را برایشان ایجاد کند. برای نمونه اعضای جامعه اقتصادی کمسا (COMESA)، به تعیین نرخهای ثابت گمرکی کشورهای غیرعضو خود اقدام کردهاند. اما بخشی از اعضای آن نیز در حوزه آزاد اقتصادی سادک فعال هستند که خود نیازمند کاهش نرخ گمرکی اقلام تجاری از سوی کشورهای غیرعضو در کمسا نیز است. کشورهای آفریقایی از نظر مساحت، ویژگیهای جغرافیایی و منابع با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین هریک از آنها به نوعی با مسائل تجاری خود روبهرو هستند. تولید در کشورهایی چون کنیا، نیجریه و آفریقای جنوبی نسبت به بسیاری از کشورهای این قاره بیشتر است. کشورهایی هم که محصولات ناچیز کشاورزی را تولید میکنند از بابت دادوستد اقلام خوراکی با دیگر کشورها ترس و واهمه دارند. در واقع در این میان مکانیسمی برای حل مشکل فوق پیدا نشده بود. بنابراین کار آسانی نخواهد بود که چنین کشورهایی را برای افزایش معاملات تجاری با ترس از قربانیشدن در این مهلکه روبهرو کنیم. بههرحال، بیشتر کشورها تمایل به سیستم حمایت اقتصادی داخلی دارند. جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS) نمونه روشنی است که چنین سیاست حمایتی را دارد. اینک بعد از گذشت دو دهه قول تجارت آزاد کارها در اجرا موفقیت چندانی نداشته و دچار مشکلاتی بودهاند. منطقه شرق آفریقا در مقایسه با سایر مناطق بهتر عمل کرده است. اما مدیر راهآهن بخش ریفت ولی (Rift Valley) در کنیا و اوگاندا اعتقاد دارد مسائل غیرتعرفهای نیز تجارت بین کشورهای آفریقایی را مشکلدار کرده است. در جامعه توسعه جنوب آفریقا (سادک)، چنین سیاست حمایتی باعث افزایش واردات بیشتر از کشورهای غیرعضو سادک شده است. افزایش تجارت غیررسمی در آفریقا توانسته برای بیش از 40 درصد جمعیت این قاره درآمد ایجاد کند. برخی تصور میکنند که آفریقا باید روشهای متنوع و گوناگونی را در فعالیت تجاری پیش گیرد. اولین سؤال این است که کشورهای آفریقایی چه نوع تجارتی را میتوانند با یکدیگر داشته باشند؟ پاسخ روشن است که نمیتوان آمار بالایی را نشان داد. بیشتر کشورهای آفریقایی اقلام بسیار کمی را تولید میکنند تا بتوانند به کشورهای توسعهیافته صادر کنند و معدودی از آنها تولیدات مهمی دارند و برخلاف کشورهای در حال توسعه آسیایی، نمیتوان میزان بالایی از تجارت اقلام تولیدی را در این قاره مشاهده کرد. عدم کفایت روند رشد تجارت درونقارهای آفریقا مشکلات را دوچندان کرده و تولیدات زیرساختاری در برخی کشورها نیز کلی هزینهبر است. بنابراین کنفرانس تجارت و توسعه راهحل این مشکلات را در این دید که آفریقا بتواند نوع مطلوبی از صندوق ذخیره یکپارچه را با کمک مالی کشورهای غنی این قاره ایجاد کند. این سیاست میتواند ظرفیت صادرات را در کشورهای فقیرتر قاره افزایش داده و راههای جدیدی برای ترقی تجاری قاره باز کند. رهبران آفریقایی در شوق سیاست همگرایی تجاری چهبسا مسیر صحیحی را پیش نگیرند. دراینمیان موافقتنامههای عریض و طویل امری رایج است، اما با در نظر گرفتن همه آنچه مطرح شد، درحالحاضر مجموعه اقتصادی فعال قاره شامل پنج کشور میشود. کشورهای جامعه شرق آفریقا تاکنون امتیاز قابلقبولی را کسب کردهاند. هرچند صحبت از ارز رایج واحد در شرق آفریقا و تشکیل اتحادیه سیاسی هم خیلی بعید به نظر نمیرسد. *كارشناس مطالعات آفريقا * اکونومیست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.