گفتوگو با امانوئل لوبسکی مدیر فیلمبرداری «بازگشته از گور» و «شوالیه جامها»
فیلمسازی به مثابه حمله چریکی
ارین ویتنی - ترجمه: ساسان گلفر: امانوئل لوبسکی همین چند روز پیش موفق به کسب سومین جایزه اسکار خود شد و رکوردی تاریخی را بهعنوان اولین فردی که در سه سال پیاپی برنده جایزه اسکار بهترین فیلمبرداری شد، به نام خود ثبت کرد. لوبسکی بعد از «جاذبه» و «مرد پرنده» برای «بازگشته از گور» آلخاندرو اینیاریتو در 2016 اسکار به دست آورد و درحالحاضر یکی از مشهورترین فیلمبرداران تمام دورانهاست. لوبسکی مدتی طولانی است که تماشاگران را با سبک خیرهکننده فیلمبرداریمسحور میکند. از جمله چشمگیرترین کارهای قبلی او میتوان به نماهای بلند Y Tu Mamá También و «ابنای بشر» و تصویرپردازی طبیعی و باشکوه «دنیای نو» و «درخت زندگی» اشاره کرد. بسیاری از آن تکنیکهای شخصی که به امضای او بدل شدند، در تازهترین آثار او، «بازگشته از گور» و فیلمی که به تازگی اکران شده، «شوالیه جامها»ی ترنس مالیک به کمال رسیدهاند و لوبسکی در این فیلمها تواناییهای خود را در پویاترین، تجربیترین و شجاعانهترین شکل خود به نمایش گذاشته است؛ درحالیکه لوبسکی در «مرد پرنده» بیش از همه درگیر این بود که چگونه کاری کند که فیلم مانند یک نمای بلند بهنظر برسد. تازهترین مورد همکاری او با اینیاریتو برای فیلمبرداری جنجالبرانگیزش بیش از هر چیز بر سر زبانها افتاده است. فیلمبردار 51ساله مکزیکی در این گفتوگو توضیح داد که چگونه این فیلم حماسی با موضوع تلاش لئوناردو دیکاپریو برای زندهماندن، به او آموخت که «کمی مثل ورزشکارها باشد». گذشته از چالشهای زیستمحیطی، لوبسکی درباره روش خود برای ثبت حسها و حالات مختلف تنش و آرامش در «بازگشته از گور» گفت و آن را «دشوارترین فیلم» خود نامید و از صحنههایی، ازجمله مربوط به یک هیولا، گفت که بریده و از فیلم بیرون انداخته شد. این فیلمبردار همچنین از فیلمبرداری «شوالیه جامها» بدون آنکه فیلمنامه را بخواند، با توجه به روشهای تجربی دو همکاری اخیر خود با مالیک، صحبت کرد.
سختترین صحنه یا نمای «بازگشته از گور» کدام بود؟ میدانید چه چیزش خیلی سخت بود؟ یک صحنه را در بالاترین نقطه یک کوه میگرفتیم. باید از این وسیلههایی میگرفتیم که به آنها Skidoos میگویند، از این موتورسیکلتهای مخصوص برف. همه کارها باید روی Skidoos انجام میشد و ما پنجاه نفر، هشتتا از آنها داشتیم. همین که آدم بخواهد به مدت 45 دقیقه سوار آنها بشود و بالای کوه برود، طاقتفرسا بود و باید 8000 فوت بالا میرفتیم تا برسیم؛ بنابراین وقتی میرسیدیم، واقعا بدجور خسته و کوفته بودیم و یکی از صحنههایی که هیو گلس (دیکاپریو) در مییابد که فیتز جرالد (تام هاردی) کاپیتان هنری را کشته است. او به بالا نگاه میکند و شما بهمن را میبینید که از کوه سرازیر میشود. برای عوامل صحنه خیلی سخت بود. خیلی از آنها مجبور بودند پای کوه بروند، بعد یکی از روزهایی که آنجا داشتیم فیلم میگرفتیم، وقتی خورشید غروب کرد، ما شفق قطبی را دیدیم. این اولینباری که من شفق قطبی میدیدم، بود. مثل هدیهای از آسمان بود. انگار منظورش این بود که «حالا که جان سالم به در بردهاید، پس این شفق قطبی زیبا را هم ببینید». فیلم لحظههای پُرتنش زیادی دارد؛ اما چند لحظه آرام هم در آن هست، مخصوصا در سکانسهای رؤیا. آیا شما روشهای متفاوتی برای ایجاد آن حس داشتید یا بهطور طبیعی در جریان فیلمبرداری پیش میآمد؟ موقع فیلمبرداری خیلی امتحان میکردیم؛ چون نمیدانستیم صحنههای فلشبک را چگونه بگیریم؛ مثلا میخواستیم کاری را خیلی استیلیزه انجام بدهیم؛ ولی امتحانش که میکردیم، شکست میخوردیم. این چیزی است که من درباره کار با آلخاندرو دوست دارم که اگر احساس کند چیزی درست نیست، یا کار را از اول انجام میدهد یا آن را در فیلم نمیگذارد. با این عمل به شما بهعنوان یک همکار، یک متخصص، آزادی عمل میدهد که انواع کارها را امتحان کنید؛ ازجمله اعمالی را که فوقالعاده دیوانهوار هستند. ما حتی یک صحنه با یک هیولا و چیزهایی از این قبیل فیلمبرداری کردیم که همان موقع تقریبا احساس میکردیم غلط است و نمیتواند جزء فیلم باشد یا لحن آن مناسب نبود یا سرعت اشتباه بود. کمکم متوجه شدیم که اگر فیلمبرداری بقیه فیلم دقیقا یکسان بماند، استفاده از همان لنز و زاویه دوربین و همهچیز، اگر میگذاشتم فیلمبرداری بسیار ناتورالیستی (طبیعتگرایانه) بماند، آلخاندرو میتوانست روی آن لایه بیشتر بسازد، مانند رئالیسم جادویی و یا سطح دیگری از واقعگرایی که ناتورالیستی نیست و اینکه چنین چیزی تکاندهنده نخواهد بود و حسی مانند بقیه فیلم خواهد داشت و بهاندازه بقیه فیلم تماشاگر را غرق خود خواهد کرد؛ بنابراین با همه آزمایشهایی که انجام دادیم، از تکنیکهای مشابهی استفاده کردیم. ولی چون بیشتر فلشبکها را در کالیفرنیا گرفتیم، حس متفاوتی در آنها وجود دارد؛ چون نور متفاوت است، زمین متفاوت است و نور گرمتر است؛ چون به فصل تابستان نزدیک است. جالب است که از رئالیسم جادویی میگویید، چون... خوب بهخاطر آن بود که نتوانستم کلمه دیگری پیدا کنم. من حتی مطمئن نیستم که رئالیسم جادویی است و دقیقا چیست؟ اما من سعی میکردم بگویم فقط سطح دیگری از رئالیسم است که ناتورالیستی نیست. خیلی از این سکانسهای دنباله، مرا به یاد تارکوفسکی میانداخت. متشکرم. البته نمیتوانم فقط خشکوخالی تشکر کنم! اینکه گفتید خیلی دور از دسترس است. درواقع چندتا از تصویرها بهشدت یادآور آثار او هستند، بهویژه تصویر رویاگونهای از همسر گلس که یادآور «آینه» است. آیا این فیلم را در آن زمان در ذهن داشتید؟ یک نکته مهم که باید بگویم، این است که ما هیچ فیلم دیگری را بهعنوان مأخذ برای این فیلم در نظر نداشتیم. بنابراین اگر برخی از تصاویر نزدیک به کار فیلمسازان مؤلف دیگر بهنظر میرسد، به این دلیل است که احساس کردیم آن تصاویر به نحوی شاخص هستند. من حدس میزنم تارکوفسکی وقتی از چنان تصاویری استفاده میکرد، احساس مشابهی داشت. ولی ما به فیلمهای او مراجعه نمیکردیم تا از او تأثیر بگیریم. من یک موقع شنیدهام که آلخاندرو با جک فیسک [طراح صحنه] در مورد تارکوفسکی صحبت میکرد، اما من واقعا سعی کردم از هرگونه مأخذ داشتن برای این فیلم پرهیز کنم. من سعی داشتم زبان درست را برای این فیلم خاص پیدا کنم، درست برخلاف آنکه بخواهم به فیلم دیگری ادای دین کنم. هنگامی که ما زن با پرنده را فیلمبرداری میکردیم، که مادر میمیرد و پرنده از قفسه سینه او بیرون میآید، آلخاندرو چنین چیزی را گفت و من خندیدم. من گفتم: «مرد، چقدر آشنا بهنظر میآید». اما این تنها چیزی بود که من گفتم، دیگر در مورد آن صحبت نکردیم. نمیدانم دقیقا چه چیزی باعث شد آن تصویر به ذهنش بیاید، اما خیلی بامعناست. تصویری نمادین از ترک روح از بدن یا چیزی شبیه به آن. شاید هم چیز دیگری بوده و اینطور بهنظر من آمده است. برای این فیلم زیاد تمرین شد، در عین حال بداهه هم زیاد بود. این درست است؟ بله. از لحاظ روششناختی ترجیح بر تمرین بود، بهویژه برای تمام صحنههای پیچیده طولانی؛ مثل اولین حمله یا حمله خرس یا سقوط اسب از صخره یا بیرونآمدن لئو [دیکاپریو] از اسب. آلخاندرو میخواست صحنههایی که از لحاظ فنی چالشبرانگیز بود، تمرین شود. حتی اولین نمای فیلم که دوربین به آب نگاه میکند و شما جنگل را میبینید که سرشار از آب هولناک است. معرفی گلَس بداهه نبود، کاملا تمرینشده بود. بعد لحظههای دیگر پایان کار روزانه را داریم، در یکی از این صحنههای پیچیده که هنوز هم نور وجود دارد، بازی لئو را داریم و بازیگران دیگری که در آن اطراف هستند. در صحنههای زیبایی مثل صحنه بین لئو و آرتور (ردکلود) که آنها برف میخورند و میخندند، چند لحظهای بداهه است. این صحنه در فیلمنامه نوشته شده بود، اما خیلی متفاوت بود. سعی کردیم فیلمبرداری کنیم، ولی نشد، چون برفی وجود نداشت. یک روز پس از اتمام صحنه اصلی آن روز، برف آمد و منظرهاش باورنکردنی و مرموز بهنظر میرسید. بنابراین گفتیم: «چرا سعی نکنیم آن صحنه ر ا در بیاوریم؟» لئو و آرتور این صحنه را بداهه درآوردند و ما فیلم گرفتیم. بسیاری از لحظههای کوچک بداههسازی بود. بداهه و فیلمبرداری در «ساعت جادویی» از کارهایی است که شما با ترنس مالیک زیاد انجام دادهاید. کار با او شما را برای کار روی «بازگشته از گور» آماده کرده بود؟ خیلیها درباره شباهتهای میان تری (مالیک) و آلخاندرو میپرسند و من میگویم فوقالعاده متفاوت هستند، تقریبا نقطه مقابل هم هستند. چیزی که در آنها مشترک است، این است که آنها فیلمسازان واقعی هستند و افکار و احساسات خود را از طریق فیلم بیان میکنند. کاری که تلاش میکنند انجام بدهند، ادبیات نیست، تئاتر نیست، موسیقی و معماری هم نیست، بلکه هنر سینماست. هر دو نویسنده هستند و از این لحاظ شبیه هم هستند. اما شیوه استفاده از دوربین و بیان آنها بسیار متفاوت هستند. اما بله، کار با تری من را آماده کرد و همچنین کار با [آلفونسو] کوارون، رودریگو [گارسیا] و با تیم برتون و تمام کارگردانهایی که با آنها کار کردهام، برای دشوارترین فیلمی که داشتهام، آمادهام کرده است. بهنظرم بخشی از DNA تری باید باید بهچشم بخورد، چون من شاگرد او هستم و او معلم من است. میتوانم نکتههای ریزی از تری و کوارون و همه کارگردانهایی که با آنها کار کردهام، ببینم. هر بار که با یک کارگردان خوب کار میکنید، از آنها یاد میگیرید و همین چیزهایی که جذب میکنید، خود را نشان میدهد. شما و مالیک هنگام کار روی «دنیای نو» یک دگما (مقررات سفت و سخت) از قوانین فیلمسازی ایجاد کردید. آیا چنین قواعدی را با هر کارگردانی که کار میکنید، دارید یا قوانین مختص خود را دارید؟ حالا که مشغول فیلمبرداری نیستم، وقتی فکر میکنم، میبینم از زمانی که به مدرسه فیلم میرفتم تا الان در هر فیلمی که کار کردهام، مجموعهای از قواعد و قوانین بهوجود آوردهام. شاید این مسئله درباره همه فیلمسازان صادق است که به نحوی مجموعه محدودیتهای خود را پدید آوردهاند. از آنجایی که زبان حدومرز نمیشناسد، بنابراین اگر مجموعهای از محدودیتها را نداشته باشید، خیلی سخت میتوانید تصمیم بگیرید. برای فیلم راههای متعددی را میتوانید در پیش بگیرید، بنابراین اگر مجموعهای از قوانین داشته باشید، میتوانید آسانتر تصمیم بگیرید. بدیهی است که این خطرناک است، زیرا بهمحض آنکه مجموعهای از تصمیمها را ساختید، اگر تصمیم اشتباه باشد، فیلمتان درنمیآید. اما این هم خیلی مهم است که بتوانید قواعد را بشکنید؛ ما در «بازگشته از گور» بارها این کار را کردیم، چون اگر تنوع نداشته باشید و تغییر نکنید، فیلمتان جان نخواهد داشت و حس انسانی در آن وجود نخواهد داشت. بهنظر من توانایی تغییر و شکستن قوانین را در فیلم «شوالیه جامها» بهوضوح میتوان دید که بسیار بیشتر انتزاعی و سیالتر از کار قبلی شما با مالیک است. بهنظرتان همکاری شما چگونه تحول پیدا کرد؟ برای من باورنکردنی و از یک لحاظ بسیار تجربی بود. تری پیش من آمد و گفت: «چیوو (لقب لوبسکی) لطفا فیلمنامه را نخوان». این فیلمنامه خیلیخیلی طولانی بود. احتمالا 400 صفحه نوشته بود، یا 500، 600، نمیدانم. او نویسنده بسیار توانایی است. گفت: «دلم میخواهد فیلمنامه را نخوانی و مثل یک فیلمساز مستند به سراغ فیلم بروی، اما نه یک فیلمساز مستند که صحنههای خارجی را میگیرد». از من خواست طوری آن را مستندسازی کنم که انگار دارم حافظه کسی را مستند میکنم. همین؛ ما در مورد چیز دیگری صحبت نکردیم. قرار بود فیلم بسیار تکهتکه باشد و او میخواست حس آن کمی مانند حافظه یک نفر باشد، مثل یک فیلم تجربی. یکنوع زیگزاگ بود؛ او میخواست فیلم بین زندگی واقعی و بهیادآوردن بعضی چیزها زیگزاگ برود، یا اینکه در همان حال که من با شما صحبت میکنم، راه بیفتم و به اتاق خواب بچهام سرک بکشم و به نور راهرو هم نگاه کنم. اینکه چطور ما میتوانیم در همان حال که در یک جا هستیم، درون یک واقعیت تقریبا کوبیستی زندگی کنیم. (نقاشان کوبیست یک شیء را همزمان از چند وجه تصویر میکردند. م.) من میخواستم فیلم چنین حسی داشته باشد. تاکنون پیش آمده بود که قبل از فیلمبرداری، فیلمنامه را نخوانده باشید؟ نه. هرگز با هیچکس اینطور کار نکرده بودم. در مدرسه فیلم به شما یاد میدهند اولین چیزی که باید انجام دهید این است که فیلمنامه را بفهمید - تقریبا به شما یاد میدهند که فیلمبرداری ترجمه فیلمنامه در قالب تصویر است که به نظر من تقریبا در مورد هیچ فیلمی درست نیست، مگر اینکه از فیلمبرداری فقط برای راستوریسکردن گفتوگوها استفاده کنید. اما درمورد این کارگردانان بزرگ، آنها از فیلمبرداری چنین استفادهای نمیکنند، فیلمبرداری را برای بیان احساسات و عواطف و فروبردن تماشاگر در دنیای اثر به کار میگیرند. به همین دلیل من کار با آنها را دوست دارم. هرگز فیلمی مثل این یکی نساخته بودم. اما این کار خیلی لذتبخش بود و البته ترسناک، چون اگر موقع فیلمبرداری مفهوم صحنه را از دست میدادید، متوجه نمیشدید. تنها راهی که داشتم برای آنکه بدانم که آیا صحنه را درست گرفتهام یا نه، این بود نگاهی به قیافه تری بیندازم و از چهرهاش بخوانم. فکر میکنید «شوالیه جامها» از یک دوران جدید در کار ترنس مالیک، یا یک فرایند جدید در آثارش حکایت دارد؟ این فیلم فقط به من میگوید که تری چقدر خارقالعاده است، چون او خیلی جسور است. این فیلم از یک لحاظ آزمایشی دیوانهوار بود- البته منظورم از دیوانه، خل و چل نیست. این یک آزمایش شگفتانگیز بود و تلاش برای استفاده از فیلم به این شیوه، که اصلا شباهتی با تولید انبوه فیلم که در بسیاری از استودیوها میبینیم، ندارد. این نوع کاملا متفاوتی از فیلم است. رویکرد شما در پروژه بعدیتان با مالیک با عنوان «بیوزن» نیز همین بود؟ ما این دو فیلم را پشتسر هم ساختیم، میشود گفت که از آن لحاظ این دو فیلم شباهت دارند. من فیلمنامه را نخواندم. مثل یک حمله چریکی بود. میرفتیم به لوکیشن و صحنه را فیلمبرداری میکردیم - بازیگران میدانستند که صحنه درباره چیست، البته من نمیدانم که تا چه حد درباره شخصیتهای خود میدانستند، ولی حدس میزنم که خیلی میدانستند، چون تری از چند ماه قبل از فیلمبرداری با آنها صحبت کرده بود.تری یک «منو» داشت، ما اسمش را گذاشته بودیم «منو». این منو شامل صحنههای بسیاری بود که او میخواست در یک روز فیلمبرداری کند. ما برای بسیاری از این صحنهها اقدام میکردیم و نه لزوما همه آنها و ممکن بود صحنه یک روز دیگر فیلمبرداری مجدد شود. آنقدر سریع فیلمبرداری میکردیم که میتوانستیم یک هفتهای کل فیلم را بگیریم. غیر از آن منو، یک منوی کامل از لوکیشنها هم وجود داشت که جک [فیسک] به ما توصیه میکرد آنجا برویم. او نقشه لسآنجلس را به تکههای مختلف تقسیم کرده بود و میگفت: «خب، امروز از ونیز سانتا مونیکا فیلم میگیریم» و بعد، ما صحنهای را که (مالیک) فکر میکرد مناسب آن لوکیشن است، میگرفتیم و سوار یکی از این ونها میشدیم و میرفتیم و همه آن صحنهها را فیلمبرداری میکردیم و فیلمبرداری میکردیم و فیلمبرداری میکردیم. بعد میرفتیم به مرکز شهر، به فرودگاه، مناطق مختلف. او صحنههای مختلف را با حسوحالهای مختلف و احساسات مختلفی که میخواست، ثبت میکرد. کوتاه شده از screencrush.com
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.