داستانی از سزار آیرا
خط ماکوتو
ترجمه پویا رفویی
در سفر اخیرم به ونزوئلا فرصتی دست داد تا از «هیلودی ماکوتو» یا خط ماکوتو، یکی از عجایب دنیای جدید، مرده ریگ دزدان دریایی گمنام، جاذبهای توریستی، و معمایی سر به مُهر سرذوق بیایم. چه بوالعجب یادمانی از صناعت بشری که قرنها در حکم رازی باقی بود و به مرور، جزء لایتجزی طبیعتی شد که در آن نواحی به غنای جملگی بدایعی است که در دامان خود پرورد. ماکوتو خود یکی از چند شهر ساحلی پراکنده در پاییندست کاراکاس و همجوار با مایکواِیتا است، فرودگاهی که من در آن به زمین نشستم در این محل واقع بود. موقتا در لاس کوینس لتراس مهمانم کردند، هتلی مدرن بناشده بر لب ساحل، مشرف به نوشگاه و رستورانی با همین نام. اتاق من رو به دریا بود، دریای هولآور در عین حال اُنسانگیز کارائیب، نیلگون و تابناک. «خط» تا صد یارد از جلوی هتل رد میشد: از پنجره نگاهکی انداختم، بعد زدم بیرون تا از نزدیکتر ببینم. در بچگیام، من مثل همه بچههای قاره آمریکا، به خیالاتی موهوم درباره خط ماکوتو پروبال میدادم، از دل بقایایی پابرجا، جهان داستانی دزدان دریایی واقعی و ملموس میشد. دانشنامهها - مال من «گنجینه کودک» بود که چنین نامی را در خود نمیدید مگر در صفحاتی که- حاوی نمودارها و تصویرهایی بود، که در دفترچه یادداشتهایم کپی برمیداشتم. و در بازیهایم از پس بازکردن گره، از پس افشای راز برمیآمدم... بعدها، درباره خط مستندهایی از تلویزیون تماشا کردم؛ کتابهایی در اینباره خریدم و حین مطالعاتم در زمینه ادبیات ونزوئلا و کارائیب، انگار که به هیأت ترجیعبندی ظاهر شود، بارها و بارها به آن برخوردم. علاوه بر این من هم، در کنار دیگران (منتها بیهیچ تعلقخاطری)، نظریات جدید، تلاشهای جدید به منظور حل این معما را در مقالات روزنامهها دنبال میکردم... جدیدها که هی یکی بعد از دیگری به منصهظهور میرسید، آفتاب دلیل آفتاب، قدیمیها ابطال میشدند. مطابق با افسانهای کهن، خط ترفندی بود تا گنجی را از اعماق دریا، از محلی دوباره پیدا کنند که دزدان دریایی محمولهای با ارزشی شگفت را جاسازی کردند. یکی از دزدان دریایی (که در هیچیک از وقایعنگاریها و بایگانیهای بهکاررفته در این تحقیق نامی از او درج نیست) از کجا که لابد نابغهای، هنرمند - دانشمندی طراز اول،که یکپا لئوناردویی کشتیبان بوده، چنان عجایب صنعتی را اختراع کرده که یک تیر و دو نشان مال یغما را هم نهان میکند و هم عیان. دمودستگاهی بود با سادگی نبوغآمیزی. چنانکه از وجه تسمیهاش برمیآید، یک خط بود، خطی خشکوخالی، در واقع طنابی برساخته از منسوج طبیعی که حدودا سه یاردی بر سطح آب حوضچه دریایی نرسیده به ساحل ماکوتو امتداد مییافت. یک سر طناب در حوضچه پنهان بود، در ادامه همین که از عوارض طبیعی شیار سنگی صخرهای سر بر کرده از سطح آب، میگذشت در فاصله حدودا دویست یاردی ساحل دوباره پیدایش میشد، از آنجا به ساحل برمیگشت، جایی که با گرههای خِفتی از یک «اُبلیسک» - که آن هم طبیعی بود- آویزهای درست میکرد، در ادامه از قله دو کوه در منطقه ساحلی خیز برمیداشت، از آن موضع به ابلیسک برمیگشت، در نتیجه به شکل مثلثی درمیآمد. چهار در زمین شش در هوا، قرنها دستنخورده باقی مانده بود - نیاز به مرمت و حفاظت تخصصی که هیچ؛ برعکس، تا بوده در برابر بیمروتی زمخت و حتی خشن جویندگان گنج (که بهعبارتی یعنی همگان)، درندهخویان، فضولباشیها و قشون گردشگران همه تن تسلیم بود. من هم فقط یکی اضافهتر... چنانکه خواهیم دید، آخرینشان. چه شعفی داشتم از اینکه خودم را رودررو با آن میدیدم. این مهم نیست که آدم از شی پرآوازهای چه میداند - در برابرش حضور یافتن بهکل حکایت دیگری است. حس واقعیت را باید یافت، از رد پاها کشف حجاب باید کرد- ذات واقعیت، یعنی همین- و هفتخوان لحظه را، اورست لحظه را فتح باید کرد. چه حاجت به بیان، که من، آن هم من، منِ کمینه از همه، جربزه چنین کارستانی را ندارم. بههرروی، چه کیفی داشت آنجا... در معرض پابرجایی، کشیدگی، و نازکای شکنندگیاش، به قبضه آفتاب کهن دریانوردان و ماجراجویان درآمدن. موفق شدم به حقانیت آوازهاش نیز پی ببرم: هیچوقت ساکتِ ساکت نبود. در شبهای طوفانی، باد به آواز وامیداشتش، و هر که حین توفندی صدایش به گوشش خورد از زوزههای کیهانیاش، همه عمر برآشفته شد. نسیمهای دریا به هر کوکی، دِلِی دِلِی این چنگ تکتار را درآورده بود: ندیم حافظ است، باد. ولی حتی آن بعدازظهر هم که هوایش آرام بود (چندان که اگر از مرغی پری کَنده بود، روی خطی صاف به زمین میافتاد)، همهمهاش تندرآسا بود. ریزنواهایی بود پرطمطراق، گوشخراش، آکنده در سکوت. حضور من آنجا، در پیشگاه یادمان، تبعات عظیمی در بر داشت: تبعاتی عینی، تاریخی؛ نهفقط برای من، که برای تمام جهان. بهدلیل حضور من که سربهزیر، بیادعا، گذرا، کموبیش مثل هر توریست دیگری... من آن بعدازظهر معما را حل کردم، دستگاه خفته را بهکار انداختم و گنج را از اعماق دریا بازیافتم. نه اینکه من نابغهای یا در زمره استعدادهای درخشان باشم، بههیچوجه اینطور نیست. کاملا برعکس. ماجرا (چنانچه درصدد توضیحش باشم) از این قرار است که هر ذهنی را تجربهها، خاطرهها، و دانشی خاص خودش شکل میدهد، و چیزی که آن را منحصربهفرد میسازد جمع کل و طبیعت بهغایت شخصی انبانی از جملگی اطلاعاتی است که در آن همان چیزی را ساخته است که هست. هر آدمی ذهنی همراه با نیروهایی را در اختیار دارد که چه کم و چه زیاد، همواره منحصربهفرد است، نیروهایی متعلق به آنها و متعلق به خودِ خودشان. از همین است که آنها قابلیتی پیدا میکنند تا به کارستانی، خواه جلیل خواه ذلیل تحقق بخشند، فقط آنان از پس تحققبخشیدن به آن برمیآیند. در این فقره، همگان از اینرو ناکام مانده بودند که به ارتقای صرفا کمی هوش و مهارت تکیه کرده بودند، حال آنکه لازمهاش کمیتی نامشخص ولی برخوردار از کیفیتی متناسب، یعنی هر دو اینها با هم بود. هوش من آنطورها چنگی به دل نمیزند، چنین واقعیتی را به بهای گزافی به خودم حالی کردهام. استخوان لای زخم، عقلم فقط به همین قَد داده تا گلیم خودم را از آبهای طوفانخیز زندگی بیرون بکشم. با این همه، کیفیتش منحصربهفرد است؛ آن هم نه به این دلیل که بنا بر اراده من این چنین خواهد بود، بلکه بیشتر به این دلیل چنین است که باید هم اینچنین باشد. برای همه آدمها، در همه دورانها، همهجا بالسویه وضع به همین منوال است و تا بوده به همین منوال بوده. با رجوع به یک مثال واحد از جهان فرهنگ (و مگر به چه جهان دیگری باید رجوع کنیم؟) میتوان این نکته را روشن کرد. عیار منحصربهفردبودن روشنفکران با وارسی ملغمه خوانندههای آنها محک میخورد. در جهان مگر چند نفر دو کتاب «فلسفه تجربه حیاتِ» ای. بوگدانف و«فاوست» استانیسلائو دل کامپو را خواندهاند؟ بیایید برای یک لحظه هم که شده، از تفکراتی که این کتابها برانگیختند، از اینکه چه طنینی انداختند یا چطور خودینه شدند، صرفنظر کنیم، همه این موارد لاجرم اموری شخصی و انتقالناپذیر به شمار میآیند. بهجایش بیایید به واقعیت بکر صرف این دو کتاب نظر کنیم. تقارن این دو کتاب در یک مخاطب از اینرو نامحتمل است که آنها به دو محیط فرهنگی متمایز متعلقاند و هیچکدام به امهات آثار کلاسیک جهان تعلق ندارند. با همه این اوصاف، احتمال آن میرود که از کجا یکی، دوجین روشنفکر در پهنه کران تا کران زمان و مکان از این دو خوراک هم طبع با هم تناول کنند. به محض آن کتاب سوم، گو هرچه، فرض بگیریم «غبار خورشید» رمون روسل را اضافه کنیم، این رقم به نحو چشمگیری افت میکند. رقمش نه اگر «یک» (که یعنی اینجانب، خود من) چیزی است در همین حدود. از کجا که «دوتا» باشد و من دلیل موجهی گیر بیاورم تا آن دیگری را «بدیل من، برادر من، خطاب کنم. یک کتاب دیگر، چهارمی همانا و من به ضرسقاطع از تنهاییام یقین حاصل میکنم. ولی من کجا چهار تا کتاب خواندهام؛ از سر بخت و کنجکاوی چند هزارتاییاش دم دستم بوده است و علاوهبر کتابها، و بدون دورشدن از قلمرو فرهنگ، ایضا صفحات گرامافون، نقاشیها، فیلمها ... همه اینها با هم، و در کنارش تاروپود شبها و روزهایم از همان روزی که متولد شدم به من پیکره ذهنی متفاوتی با دیگر کسان عطا کردند. و از قضای روزگار دقیقا از یک چنین آدمی حلمسئله خط ماکوتو برمیآید؛ آن هم چه حلکردنی که در کمال آسایش، بیدردسر، انکار جمع دوبا دو. من گفتم حلکردنش، نه شرحدادنش؛ این حرف من ابدا بهمعنای آن نیست که دزد دریایی گمنام مبدع آن، همزاد فکری من بود. من همزادی ندارم؛ به همین خاطر توانستم کلید قفل معمایی را پیدا کنم که صدها اصل فن و هزاران گنجیاب دست از پا درازتر به مدت چهار قرن در پیاش رفته بودند - و در این سالهای اخیر هم که مجهز بهدامنه به مراتب وسیعتری از منابع، ازجمله غواصان عمقپیما، ردیابهای صوتی، کامپیوترها و کارگروههایی از متخصصان میانرشتهای. آدمش فقط من بودم؛ بهمعنای دقیق کلمه، آن شخص معهود من بودم. از من به شما نصیحت، منحصربهفرد نه بهمعنای مصطلح آن، هرکس دیگری هم که مشابه همان تجربههایی از سر میگذراند که من از سر گذراندم (بهعبارتی همه آن تجربیات را، زیرا محال است بشود از پیش تعیین کرد که کدامشان بهدردبخور است) لابد از پسش برمیآمد. حتی، بهمعنای مصطلح، عین «همان» تجربهها هم لازم نیست، زیرا تجربهها از مابازاهایی برخوردارند. بنابراین خیال نمیکنم که چندان مایه مباهاتم باشد. همه اعتبار آن از آنِ اتفاقی است که پای مرا، شخص شخیص مرا به مکان مقتضی- به هتل کوینس لتراس- باز کرد، آن هم در بعدازظهری از ماه نوامبر ضمن چند ساعت فرصت و فراغبال (پرواز بینراهی را از دست داده بودم و تا فردا روزش جز انتظار چارهای نداشتم). در طول مسیر حواسم به خط ماکوتو نبود. وجودش را هم پاک از یاد برده بودم. چند قدم آنطرفتر از هتل، مثل یادگاری بهجامانده از عشق دوران کودکیام به کتابهایی درباره دزدان دریایی، بهمحض یافتنش گل از گلم شکفت. درست برحسب اتفاق، مطابق با مُر قانون استنتاجات، معمای مربوطه دیگری حل شد، کاشف به عمل آمد که چطور اجزای طناب (بهتعبیری، همان «خط») در این مدت مدید سالم مانده بود. از کجا که الیافی مصنوعی سالم میماندند، اما همانطور که آنالیزهای جامع آزمایشگاهی نشان داده بود، هیچچیز خط ماکوتو مصنوعی نبود، از آنالیزهای بهعملآمده از رشتههای نازکی که با پنسهای نوک الماسه نمونهبرداری کردند، مواد متشکل بهجز الیاف صنوبر و پیچکِ دورتادور هسته کنف چیز دیگری نبود. راهحل مسئله اصلی، درجا به عقلم نرسید. تا دو سه ساعتی که هیچ حواسم نبود فکرم مشغولش است. همینطور قدم میزدم، به قصد مدتی نوشتن به اتاقم میرفتم، از پنجره دریا را تماشا میکردم، و کلافه از ملال انتظار، دوباره میزدم بیرون. در این فاصله، فرصت داشتم شیرینکاری بچههایی را دید بزنم که از صخرههایی وسط دریا حدودا شصت پا دور از ساحل شیرجه میرفتند. همین بس تا به بخشی از «داستان کوتاه»ام قوام ببخشد و چنین که برمیآید، فقط بابطبع یک آدمی مثل من است. ولی جورچین، با همین تکههای ذرهبینی و به بیان درنیامدنی چفتوبست پیدا میکند. زیرا درواقع از «در این بین»ها هیچ خبری نیست. مثلا، من با حواسی پرت بازی بچهها را به جلوه نقشینه ناچیزی میدیدم سرشته از عناصری طبیعی، که یک چشمهاش تشخیص لذات حرکتی شیرجه بود، انقباض عضلانی، نفسگیری... چطور از این لبههای صخرهای، چپوراست گله به گله در لابهلای موجها قسر در میرفتند؟ چطور بلد بودند فقط چند اینچ مانده به صخرهای فرود بیایند که هیچ بعید نبود با ناز شستی مدوساوار دخلشان را بیاورد؟ بنا به عادت از کجا که هر بعدازظهر کارشان همین بود. همیناش به بازی ابهتی برازنده افسانهشدن میبخشید. آن بچهها خودشان از عادات ساحل ماکوتو بودند، نه مگر افسانه هم عادت است و آنموقع روز، آن ساعت خاص، در شفقی استوایی که در هماهنگی بس شکوهمندش، توأمان زودازود و دیرادیر فرا میرسد، آن ساعتی که بخشی از همین عادت بود... یکهو همه چیز جور درآمد. منی که فقط در عین ذلگی و تسلیم محض از چیزی سردرمیآورم، یکهو از همهچیز سر درآوردم. خیال میکردم بهنیت رمانی کوتاه یادداشت برمیدارم، ولی چرا یک بار هم که شده بهجای آنکه دربارهاش بنویسم، دستبهکارش نشوم؟ درجا به سکو رفتم، به جایی که مثلث «خط» به گردابش میرسید... من همین فقط با نوک انگشتهایم کلاف گرهها را لمس کردم، بیهیچ تلاشی برای بازکردن چیزی از این رو به آن رو چرخاندمش... از مایلها آنورتر هُرَستی به گوش میرسید و «خط» با شتابی شهابگون خودش با خودش به دوار افتاد. کوهی که وصل به آن بود انگار که میرمبید، خیال باطلی که بیتردید بهموجب کش و واکش ریسمانی بود، که عنقریب ضلع شناور در دریا را فرامیگرفت. ناظرانی که اعمال مرا تماشا میکردند و آنها که از پنجرههای ساختمانهای مجاور به دریاهای آزاد چشم میدوختند... و آن همراه با ترق توروقی مهیب و فوران کفابهها صندوقچهی گنج از منتهیالیه شناور خط با چنان شدتی از دریا بیرون پرید که حدودا دویست پایی در هوا بالا رفت، یک آن همانجا معلقمانده بعد روی خطی راست پایین آمد. در همین بین خط جمع میشد. آنقدر پس میرفت تا گنج دو، سه پایی آنطرفتر از محلی که من چشمانتظارش ایستاده بودم دستنخورده روی سکوی سنگی جا ماند. در اینجا قصد ندارم شرح کشافی بهدست بدهم، زیرا صفحات بسیاری را میطلبد و من به حرمت وقت مخاطب برای این متن (که پیشدرآمدی بیش نیست) خود را بهنهایت ایجاز مقید کردهام. شایقم خاطرنشان کنم که من خود را به حل معما در عالم نظر محدود نکردم، بلکه در عمل هم این کار را کردم. بهعبارتی میشود گفت بعد اینکه فهمیدم چه باید بکنم، رفتم و دستبهکارش شدم و مقصود دست داد. «خط»، کمانی کشیده قرون، دستآخر تیرش رها شد، گنج مغروق را پیش پای من انداخت و در آن واحد مرا مردی توانگر ساخت کموبیش فرجی بود. آخر من همیشه فقیر بودهام این اواخر که بیشتر از معمول. یک سالی را در فلاکت مالی محض بهسر برده بودم، راستش چهکنم چهکنم میکردم چطور خود را از وضعیتی خلاص کنم که روزبهروز وخیمتر میشد. فعالیتهای ادبیام، پیچیده در لفاف معیارهای دستنیافتنی خلوص هنری هیچوقت عواید چندانی نصیبم نکرد این حکم در فقره اشتغالات علمیام هم صدق میکند، بخش اعظم آن بهسبب پنهانکاریهایی است که من بر آنها اعمال میکنم و بعدتر در اینباره بیشتر خواهم گفت. از عنفوان جوانی در مقام مترجم امرارمعاش کردهام بهمرور در مهارتهای حرفهای به کمال رسیدهام و سری تو سرها درآوردم در این چند سال اخیر چرخ زندگیام هرچند نه هیچوقت روی دور، اِی آنقدر میچرخید که هیچوقت کارد به استخوان، روال زندگی به سماقمکیدن نکشد. اما حالا بحران اقتصادی چنان به روز کار و بار نشر آورده است که تلافی جیکجیک مستان سنوات ماضیه را درمیآورد. جیکجیک مستان به مازاد عرضه انجامید و کتابفروشیها مملو از کتابهای تولید وطنی شدند، و جامعه که بهناچار کمربندش را سفت کرد، اولین چیزی که قلم گرفت خرید کتاب بود. پشتبندش ناشرها خود را در برابر انبوهی از تبعاتی یافتند که بازار نداشت. برایشان تنها راه درروی باقیمانده، چوب گذاشتن لای چرخ تولید بود. یک چوبی لای چرخش گذاشتند که من تمام سال بیکار بودم با خون دل از جیب میخوردم و هی دلشوره روی دلشوره چشمم به فردا بود. بنابراین بر هر کسی معلوم است که با این اتفاق چقدر بخت یارم شد. مزید بر علت، مایه شگفتی اینجاست: عجبا چطور مگر میشود ثروت چهارصد سال قبل تا حدودی ارزش خود را حفظ کند و چطور، مگر میشود چنین ارزشی اینقدر هنگفت باشد، خاصه با احتساب سیر نزولی ارزش پول مملکت، تغییر نام پول و سیاستهای اقتصادی جورواجورمان. ولی من قصد ندارم سراغ این موضوع بروم. از طرف دیگر در اینباره ثروت همیشه از وجه توضیحناپذیری برخوردار است، بهمراتب بیشتر از فقر. چندانکه از آن لحظه به بعد من ثروتمند بودم و سرتاتهاش همین است و بس. اگر وفای به عهد که نمیشد (و دلم نمیخواست) زیرش بزنم، مجبورم نکرده بود فردایش عازم میریدا بشوم، از کجا که به پاریس یا لندن میرفتم تا به مال تازهرسیده پز بدهم. چنین شد که فردا صبح با جیبهای پر و پیشاپیش جنجال آوازهای که در همه روزنامههای جهان درج آمد، سوار هواپیمایی شدم که مرا به شهر آند-نشین زیبایی میبرد. جایی که کنفرانس ادبی، موضوع این داستان در آن برگزار میشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.