|

روزگار شاعران آزادی

شیما بهره‌مند: محمدعلی سپانلو جدا از شاعری، در حوزه‌های دیگر همچون ترجمه و تحقیق و تألیف مقالات و نقدها نیز آثار درخور تأملی دارد. ازجمله «بازآفرینی واقعیت» که مجموعه بیست‌وهفت قصه از نویسندگان معاصر ما است، «نویسندگان پیشروِ ایران»، «تعلق و تماشا» منتخبی از مقالات، گزارش‌ها و یادداشت‌هایش درباره ادبیات و فرهنگ، و چند کتاب نیز درباره شاعران مطرح ما: محمدتقی بهار یا ملک‌الشعرا، ایرج‌میرزا، بهترین‌های رودکی و کتاب مهمِ دیگر، «چهار شاعرِ آزادی» که جست‌وجویی در سرگذشت و آثار عارف، عشقی، بهار، فرخی‌یزدی است. اخیرا نیز کتابی در غیاب این شاعر منتشر شده است با عنوانِ «شاعران آزادی» که به آثار و سرگذشت شش شاعر معاصر می‌پردازد. همان‌طور که در مقدمه کتاب آمده، «شاعران آزادی» از مهم‌ترین آثار پژوهشی در حوزه نقد، بررسی و گزیده شعر شاعران آزادی‌خواه و انقلابی ایران در عصر مشروطه و دوران معاصر است که با تلاش م.ع سپانلو و همکاری مهدی اخوت، دوست سالیان او تألیف و آماده طبع شده و گویا در میانه کار شاعر از میان ما رفته است و باقی کار با نظارت اخوت انجام گرفته است. «بخشی از کار کتاب که مربوط به اضافه‌شدن بررسی آثار و گزیده اشعار میرزاده عشقی و بازنگری در اشعار منتخب بود، نیمه‌کاره ماند، این مهم با درخواست انتشارات (بوتیمار) و مساعدت و همکاری آقای مهدی اخوت به سرانجام رسید.» آنتولوژی شاعران آزادی سندی مهم از تأثیر و نقش شاعران مبارز و انقلابی این مرز و بوم در تغییر سرنوشت ملت ایران است. شاعرانی چون ایرج‌میرزا، میرزاده عشقی، عارف، فرخی، لاهوتی و بهار. «گذشته من آینده شماست./ - چه خوش خیال! / ما اعتراف‌های تو را می‌خوانیم/ - ولی هنوز من تاریخ محرمانه‌ام را ننوشته‌ام/... -گذشته من آینده شماست/ شکست آیا در کدام لحظه آینده نطفه بست/ که این گذشته پراشتباه عاید ما شد؟/... - دوباره برگشتم / به نسل‌های قدیمی سلام می‌گویم / دیارِ ویران امید مشترک ما / درود یا بدرود!» سپانلو به گواه همین شعرش در «شاعران آزادی» بازگشته است به دیار ویران امید مشترک ما. با درود یا بدرود. او در یکی از آخرین گفت‌وگوهایش در زمان حیات، گفته بود که «آنچه ما داریم، به یکباره امروز پدید نیامده و گذشته‌ای داشته است. برای اینکه به‌صورت سالم و صحیح پیشرفت بکنیم، باید نسبت به گذشته آگاهی داشته باشیم و از تاریخ بیاموزیم.» و آگاهی به گذشته نزد مؤلف شاعران آزادی، جز با خواندنِ سرگذشت و شعرهای شاعرانِ مهم تاریخ ما میسر نمی‌شود. از این‌روست شاید که سپانلو بخش قابل توجهی از عمر پُربار خود را صرف گردآوردن شعرهای این شاعران و دیگران کرد تا روایت خود را از تاریخ، از تاریخ ادبیات ما بسازد. فصل اول: شهر شعر ایرج، زندگی و نمونه آثار ایرج‌میرزا جلال‌الممالک. به‌زعم سپانلو شهر شعر ایرج، شهری است با نماهای آراسته ساخت‌هایی با ظاهر تمدنی امروز، اما قلب زنده شهر در خرابات یا در بیغوله‌های شبانه می‌تپد؛ در شیطنت‌های ذهن و در جوّی از طعن و لعن و تخطئه و توهین و شکستن جبروت ظاهری و برملا‌کردن عیوب پنهان. شعرهای ایرج‌میرزا اینجا نه بر‌اساس قالب که با نظر به مضمون آنها دسته‌بندی شده‌اند. داستان‌های منظوم، شعرهای تربیتی و آثار طنزآمیز. فصل دوم: شهر شعر میرزاده عشقی، زندگی و بهترین اشعار. در مقدمه سپانلو درباره عشقی و آثارش، خواندنی‌ترین بخش به نسبت عشقی و نیما مربوط است. اینکه نیما یوشیج، نخستین شعرهایش را در روزنامه «قرن بیستمِ» عشقی و روزنامه «نوبهارِ» ملک‌الشعرا بهار چاپ می‌کند. «اما هنوز تا زمانه صدای نیما را بشنود و تا خود او به تئوری نهایی‌اش برسد بیست سالی فرصت لازم است. عشقی هم که جست‌وجوگری خستگی‌ناپذیر است به سلیقه خود به همین کوشش دست زده است. البته او نه به ادبیات قدیم ایران آشنایی عمیقی دارد نه به ادبیات غرب، ناچار هرچه کرده از راه دریافت شخصی و استقرای ذهنی بوده است و اتفاق را که همین امر، طعم تند و تیز نو به آثارش داده است.» فصل سوم: شهر شعر عارف. زندگی و بهترین اشعار ابوالقاسم عارف قزوینی. پیش از شعرها سپانلو به زندگی عارف اشارتی دارد. «کودکی برخاسته از خانواده‌ای متوسط، در شهری متوسط...» و بعد از روزگارِ شاعری‌اش می‌نویسد. اینکه نخستین تشعشع استعداد توده‌گیر عارف، پس از سرنگونی استبداد صغیر و فرار محمدعلی شاه قاجار از اریکه سلطنت آشکار می‌شود.» سپانلو معتقد است عارف با تصنیف‌ها و ترانه‌هایش توانست زبان مردمی شود که اغلب سواد خواندن و نوشتن نداشتند. «تنها مهلتی کوتاه لازم بود تا عارف هنرمند محبوب روز و زبان حسرت‌ها و رویاهای مردمش شود و شاید در تاریخ ایران نخستین بار است که یک هنرمند تجددگرای عوام‌پسند پا بر پهنه کشاکش جامعه می‌نهد.» فصل چهارم: شهر شعر فرخی، زندگی و بهترین اشعار فرخی یزدی. «دهقان‌زاده‌ای که به شهر آمد و از زندگی درس آموخت. روزنامه‌نگار شد، به تبلیغ اصول آزادی و مشروطیت پرداخت. به اندیشه‌ها و عقاید چپ گرایید، علیه دیکتاتوری مبارزه کرد و سرانجام جانش را در ره آنچه خود، دفاع از حقوق طبقه کارگر می‌دانست باخت.» سپانلو در همین چند سطر نخست مقاله‌اش درباره فرخی به ضربِ تند چند جمله کوتاه، روزگار و منش فرخی را تصویر می‌کند. شاعری که سپانلو او را «شاعر مقتول» می‌خواند. فصل پنجم: شهر شعر لاهوتی، زندگی و اشعار ابوالقاسم لاهوتی. در مقاله مربوط به زندگی این شاعر، سپانلو اوج و سقوط شاعر را روایت می‌کند و زندگی روشنفکرانه او را به چند دوره تقسیم می‌کند. سپانلو در انتخاب اشعار نیز از هر دوره و گرایش لاهوتی چند نمونه‌ می‌آورد و سرآخر نتیجه می‌گیرد که «تاریخ درباره ایدئولوژی لاهوتی قضاوت کرده است، بنابراین ارزش آثار او نه در مفاهیم حزبی بلکه در طرز بیان آنهاست.» دست آخر نوبت به بهار می‌رسد. فصل ششم: شهر شعر بهار، زندگی و اشعار ملک‌الشعراء بهار. سپانلو روزگار شاعر را در زمینه‌ای که او را برساخته است ترسیم می‌کند. شاعری محصول دوران مشروطیت که چشم‌اندازی نو پیش روی اهل ادب، خاصه شاعران اجتماعی گشود. «بهار نسبت به شاعرانی که طی این هفتصد سال ظاهر شده‌اند فضائل بیشتری دارد که آنها را به‌تعبیری عطایای تاریخ می‌دانیم. انقلاب مشروطیت به بهار آموخت که ملتی متولد شده صاحب حقوق انسانی، پس چکامه‌های او به‌جای توجه به دربارها و مراکز قدرت، به ستایش نیروی مردم پرداخت و این همان عطیه تاریخ است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.