میزگردی با حضور «بهروز هادیزنوز»، «سعید معیدفر» و «فاطمه راکعی» درباره امید
امید، ناامیدی، عقلانیت و دوباره امید
مهسا علیبیگی
تابستان گرم امسال، با خبر داغ توافق هستهای آغاز شد. چند ساعتی بیشتر از اعلام این خبر نگذشته بود که خیابانهای تهران و دیگر شهرهای ایران پر شد از مردمی که با چهرههای خندان و به افتخار این موفقیت، مشغول جشن و پایکوبی بودند. این توافق اما قرار بود چند ماه بعد اجرائی شود؛ در یکی از روزهای سرد زمستان. اما در روز اجرائیشدن توافق، در خیابانها نه خبری از چهرههای خندان بود، نه جشن و پایکوبی. گویی دم سرد زمستان در مردم اثر کرده است، گویی با نزدیکشدن به پایان سال 1394 امیدهای آنها از ایجاد تغییر در اقتصاد، در سیاست، در جامعه، در فرهنگ و خلاصه در همهچیز ته کشیده و دیگر هیچچیز نمیتواند مردم را به خیابان بکشاند. چه اتفاقی برای ما از روز پذیرش برجام تا روز اجرای آن افتاد که همه امیدهایمان به بهترچرخیدن چرخ زندگیمان، به رنگوروگرفتن عرصه عمومیمان، به از این رو به آن رو شدن چهره سیاستمان تغيير كرده و تبدیل به حسرت شده است؟ امید کی و کجا شکل گرفت و کجا گم شد؟ در میزگردی با حضور دکتر «بهروز هادی زنوز»، اقتصاددان و استاد بازنشسته دانشگاه علامه طباطبایی، دکتر «سعید معیدفر»، جامعهشناس و استاد دانشگاه تهران و دکتر «فاطمه راکعی»، نماینده اسبق مجلس شورای اسلامی و استاد دانشگاه الزهرا(س)، تلاش کردهایم به این سؤالات پاسخ دهیم.
آقای دکتر زنوز، اگر اجازه بدهید، بحث را با شما شروع کنیم؛ زیرا یکی از حوزههایی که مردم به تغییر جدی آن در سال 1394 امیدوار بودند، حوزه اقتصاد بود. به نظر شما در حوزه اقتصاد مهمترین امیدی که مردم در انتظار تحققش بودند، چه بود و آیا محقق شد؟ زنوز: بعد از برگزاری انتخابات سال 1392 و رئیسجمهورشدن دکتر روحانی میشد تشخیص داد که ایشان در حوزه اقتصاد با وضعیت بسیار دشواری مواجه خواهد شد و بهسادگی نخواهد توانست از وضعیت بحرانی اقتصاد بیرون بیاید. بخشی از معضلات اقتصادیای که دولت یازدهم دارد، میراث ساختارها و نهادهای معیوب است و بخش دیگرش، ناشی از سیاستهای نادرست و پوپولیستی است که دولتهای نهم و دهم در دوره رونق نفتی در پیش گرفتند و آثار بسیار مخربی بر اقتصاد داشت؛ بهنحویکه حتی قبل از آغاز تحریمهای غرب علیه ایران هم رشد اقتصادی کشور افت شدیدی داشت و نشانههای تورم و بحران ارزی در کشور بروز پیدا کرد. غیر از این معضلات که دولت روحانی میراثدار آنها بود، رویدادهایی مثل افت شدید قیمت نفت در سال 2015 که در 16 سال اخیر بیسابقه بود هم اتفاق افتاد و دولت را در چمبره گرفتاریهایش گرفت. البته باید به این موضوع هم اشاره کرد که با آمدن دولت دکتر روحانی، ریسک بزرگی از مملکت دفع شد؛ زیرا عقلانیتی بر کشور حاکم شد که قصد داشت مسیر اشتباه گذشته را تصحیح کند؛ به این معنی که با معرفی کابینه و مشاوران اقتصادی دولت جدید، مشخص شد این دولت اهل افراطیگری نیست و اهل تعامل است و برای کار کارشناسی اهمیت قائل است. به علاوه ایشان حل مسئله هستهای کشور را در دستور کار خود قرار داده بود که نهایتا، هم با سوابق ایشان هم با بهکارگماشتن چهرهای مانند آقای دکتر ظریف که دیپلمات بسیار برجستهای است و هم با حمایت رهبری، این مسئله حل شد. سفر اخیر رئیسجمهور به اروپا هم گواه این است که قرار است گشایشهایی پس از برداشتهشدن تحریمها در اقتصاد ایران ایجاد شود. با وجود این، شما معتقدید مشکلات اقتصادی کشور بیشتر از آن است که با رفع تحریمها بتوان به بهبود آن امیدوار بود؟ زنوز: ببینید حرف من این است که دست دولت در برخی زمینهها بسته است. در زمینه اقتصاد دولت هموغم اولیه و شعارش را بر کاهش تورم متمرکز کرد. در این زمینه نیز نسبتا موفق عمل کرد و تورم را از 34.5 درصد در سال 1392 به 19.6 درصد در سال 93 رساند و انتظار میرود امسال نرخ تورم کمتر از این هم باشد. در حوزه تثبیت نرخ ارز به این دلیل که انتظارات تورمی پایین آمد، این اتفاق کمابیش رخ داد. در حوزه بیکاری واقعیت این است که کار چندانی از دست دولت برنمیآمد که بخواهد انجام دهد و بهعلاوه این یک معضل سابقهدار است؛ به این معنی که در یک دهه اخیر، هیچ شغل جدیدی در اقتصاد ما شکل نگرفته است و تولید کشور هم اگر افزایش پیدا کرده، به یمن بهرهوری بوده است و نه اشتغال و در هیچ بخشی نه صنعت، نه کشاورزی و نه حتی خدمات دولتی، شغلی ایجاد نشده است. بااینحال با تسهیلاتی که دولت برای رونق فضای کسبوکار در نظر گرفته است و با توجه به برخی صحبتهاي طرفهای غربی مذاکره در حوزه برخی صنایع، مانند خودرو و پتروشیمی، ما شاهد بودیم کشور در سال گذشته رشد اقتصادی سهدرصدی را تجربه کرد و از رشد منفی شش درصد در سال 1391 به منفی یک درصد در سال 1392 و درنهایت در سال 1393 به سه درصد رشد رسید، اما اواخر سال 1393 نشانههای تورم و رکود توأمان خودش را نشان داد. انتظار ما این است که امسال یا رشد منفی داشته باشیم یا نزدیک به صفر. دراینمیان دولت بدشانسی هم آورد؛ برای مثال در بازار نفت، مازاد عرضه و قیمت پایین نفت ادامه پیدا کرد. از طرف دیگر، اقتصاد جهانی نیز برخلاف پیشبینیهای اولیه عملکرد چندان درخشانی نداشته است و چشمانداز سال 2016 نیز چندان مطلوب نیست. تأثیرات این رویدادهای اقتصادی بر زندگی و معیشت مردم چیست؟ زنوز: پیچیدگی ایجادشده در چند بُعد تأثیرگذار است؛ اول اینکه وقتی قیمت نفت پایین میرود، بودجه دولت بهشدت دچار کسری میشود. این در حالی است که کاهش هزینههای جاری دولت به سهولت امکانپذیر نیست؛ بنابراین دولت مجبور است از پروژههای عمرانیاش صرف نظر کند. به همین دلیل است که تخصیص بودجه به پروژههای عمرانی در سالهای 93 و 94 پایینتر از چیزی بود که در بودجه پیشبینی شده بود. به این هم باید اشاره کرد که سرمایهگذاری یکی از بخشهای تقاضاکننده است و با کمشدن سرمایهگذاری، هم تقاضای کل کم میشود و هم ظرفیتهای تولید به میزان کافی ایجاد نمیشود. مجموع این شرایط، هم به رشد اقتصادی در درازمدت لطمه میزند و هم باعث تعمیق رکود میشود. نکته دوم اینکه با کاهش قیمت نفت، چون 80 درصد از پرداختهای ارزی ما وابسته به نفت است، ما در تجارت خارجی هم دچار مشکل میشویم؛ یعنی قیمت دلار بالا میرود، واردات گران میشود و درنتیجه هزینههای تولید افزایش پیدا میکند. این اتفاقها در سالهای قبل رخ داده است و ما امروز به اینجا رسیدهایم که برای شما سؤال است آیا امیدهای مردم در حوزه اقتصاد محقق شده یا نه؟ بهعلاوه آنچه گفتم، همه معضلات دولت نیست. دولت معضلی دارد که از دولتهای نهم و دهم برایش مانده و آن بدهیهای بالا به پیمانکارانش است. سال گذشته دولت 48 هزار میلیارد تومان بدهی به پیمانکاران داشته است. البته در مقیاس جهانی بدهیهای دولت ایران به پیمانکارانش آنقدر شدید نیست و 16 درصد از GDP است، اما راهحلی که دولت برای جبران این بدهی در نظر گرفته، انتشار اوراق قرضه و ایجاد بازار بدهی است. به محض اینکه دولت این بازار بدهی را ایجاد کند، در چاه خواهد افتاد؛ زیرا 48 هزار میلیارد تومان کششی ندارد که بازار را جذب کند. دولت در پرداخت بدهیهای خودش بدون توسل به بانک مرکزی، کاملا دستبسته است و رفتن سراغ بانک مرکزی هم یعنی دامنزدن به تورم. این یک بنبست جدی است. چالش اصلی دیگر دولت، سیستم بانکی است. معوقات بانکی در دولتهای قبل افزایش پیدا کرد و از سوی دیگر سرمایهگذاریهای ساختمانی زیاد شد؛ بنابراین سیستم بانکی داراییهایش را نمیتوانست نقد کند و ارزش آن هم پایین آمد و عملا زیانده شد. از سوی دیگر، بازار مسکن هم وضعیتی مزمن دارد و این بار به این سادگیها و بدون تزریق اعتبارات سنگین از زمین بلند نمیشود. ما در چنین شرایطی قرار داریم. آیا با مجموع این شرایط، باز هم میشود امیدوار بود؟ من معتقدم اتفاقا در این شرایط، خود دولت هم دنبال امیددادن نیست، بلکه میخواهد انتظارات را مدیریت کند؛ یعنی نه مردم را ناامید کند و نه وعدههای سرخرمن به آنها بدهد. آقای دکتر معیدفر، به هر حال امید بیش از هر چیز، مقولهای اجتماعی است و در رفتارهای اجتماعی جامعه باید به دنبال آن بود. آیا شما معتقدید در نتیجه چنین شرایطی امید در جامعه ما چه وضعيتي دارد؟ معیدفر: من به عنوان یک جامعهشناس، معتقدم نشانههایی که جامعه از سال 1392 به این سو از خود نشان داده، چندان حاکی از وجود امید نبوده است. در انتخابات سال 1392 ما شاهد یک تحول اجتماعی نبودیم. درست است که انتخاباتی بدون حاشیه برگزار شد، اما درعینحال، این انتخابات بدون پیشزمینههای باشکوه که در آن فعالیتهای اجتماعی قوی صورت گرفته باشد، روی نداد. در این انتخابات افراد بدون اینکه درگیر یک فرایند اجتماعی قوی شوند، فقط براساس برخی معادلات سیاسی که آن هم بیشتر بین سیاستمداران جریان داشت، پای صندوق رأی رفتند. حتی شما اگر به آرای انتخابات نگاه کنید، خواهید دید در کلانشهرها و شهرهای بزرگ از نظر تعداد آرا اتفاق خاصی رخ نداده و این اتفاق بیشتر در شهرهای کوچک و روستاها روی داده و میزان مشارکت و رأیدهی در سال 1392 در این مناطق بیشتر بوده است. اگر دوم خرداد 1376 نتیجه شکلگیری یک جریان اجتماعی در کلانشهرها و شهرهای بزرگ بود، انتخابات 1392 یک دوم خرداد دیگر بود؛ این بار نه در کلانشهرها و شهرهای بزرگ، بلکه در شهرهای کوچک و روستاها. چرا؟ معیدفر: زیرا دولتهای نهم و دهم بیشتر با انتخاب مردم شهرهای کوچک و روستاها روی کار آمدند، اما خود این مردم پس از اتمام دوره هشتساله محمود احمدینژاد دچار نوعی سرخوردگی در رسیدن به خواستههایشان شدند. بگذارید با یک مثال بحثم را بازتر کنم؛ یکی از اقدامات دولتهای نهم و دهم، دادن وام برای راهاندازی کسبوکارهای کوچک بود. پول این وامها براساس تحقیقی که اخیرا انجام شده است، در شهرهای کوچک بیش از آنکه باعث کارآفرینی شود خرج داراییهایی نظیر خودرو شده. شما اگر وارد برخی شهرهای کوچک شوید که از نظر اقتصادی وضعیت اسفباری دارند، میبینید در این شهرهای کوچک در هر خانهای یک پراید صفر یا یک روآی صفر پارک شده که از محل پول وامهای کمبهره خریداری شده، ولی نهتنها بر تغییر وضعیت اقتصاد خانواده تأثیری نداشته که هزینهزا هم بوده است. این تغییرنکردن وضعیت اقتصادی، یک سرخوردگی را از وعدههای دولتهای نهم و دهم در شهرهای کوچک ایجاد کرده است. ولی ما پس از انتخابات 1392 شاهد نوعی امیدواری در میان مردم بودیم. معیدفر: شادیای که شما میگویيد بیشتر در شهرهای بزرگ روی داده است. من معتقدم آنچه امروز در مردم شاهد هستیم، نه امید که نوعی عقلانیت است. همین عقلانیت است که در انتخابات سال 1392 خودش را به شکل برهمزدن معادلات سیاسی موجود نشان میدهد. جامعه به نوعی عقلانیت رسیده است. به این شکل که درعینحال که نمیخواهد هزینههای سنگین بدهد، سعی میکند به نوعی معادلات سیاسی و اجتماعی را به هم بریزد. چه نوع کنشی امیدوارانه است؟ معیدفر: امیدواری، به وضعیتی گفته میشود که افراد معتقدند اتفاق مثبتی در حال رویدادن است که شما را به نقطه مطلوبتان نزدیکتر میکند، اما من معتقدم درحالحاضر نوعی سرگردانی در جامعه وجود دارد. اگر شما امیدوار باشید، میدانید اتفاقات خوب اقتصادی در راه است، اما الان حسی که مردم دارند، تردید نسبت به وضعیت اقتصادی در آینده است. سال قبل وزارت کشور پژوهشی در زمینه اعتماد اجتماعی انجام داد که نتایج آن نشان میدهد وضعیت ما از این نظر وخیم است؛ یعنی مردم به هم و به آینده، اعتمادشان را از دست دادهاند و به همهچیز بدبین هستند. یکی دیگر از شاخصهای سنجش امید در جامعه این است که سرمایههای انسانی شما، به کشور برگردند؛ یعنی نهتنها افراد از رفتن از کشور منصرف شوند، بلکه یک جریان معکوس هم شکل بگیرد. حالا ما باید ببینیم این اتفاق در این سالها رخ داده است یا نه؟ مردم ما اگر امیدوار بودند، وقتی دولت اعلام کرد از گرفتن یارانه انصراف دهید، طبقه متوسط به بالای جامعه، باید به این فراخوان پاسخ مثبت میدادند، نه اینکه آمار ثبتنامیها از پیشبینیها بیشتر شود. در جامعهای که امید وجود دارد همه نیروهای جامعه به سمت بهسازی جامعه میروند. سازمانهای اداری به بیانگیزگی دچارند. دانشگاهها که مهمترین مکانی هستند که میتوانند محمل امید باشند، از انگیزه خالی هستند. شما اگر به دانشگاهها سری بزنید میبینید تعداد زيادي از دانشجویان به آیندهای که میتوانند از طریق درسخواندن و آموزش به آن برسند، امیدوار نیستند. برداشتهشدن تحریمها نوعی امید به آینده در کشور ایجاد نکرد؟ معیدفر: ببینید جامعه ما جامعهای است که علاقهمند است با هر بهانهای به خیابان بیاید و احساس باهمبودن را تجربه کند. هم در تیر ماه که برجام تصویب شد و هم در دی ماه که برجام اجرائی شد، دولت آماده بود که از مردم در خیابانها استقبال کند، اما این اتفاق نیفتاد. این نشان میدهد جامعه دچار نوعی محافظهکاری شده است. درست است که جامعه توافق هستهای را تحسین میکند، اما حاضر نیست به خاطر آن پاداش دهد؛ زیرا معتقد است برگشتن ما به وضعیت 12،10 سال پیش تشویق ندارد! به همین دلیل ما حمایتهای اجتماعی قویای پشت دولت نمیبینیم. چرا الان در کشور بلندگوهای تبلیغاتی جناح مقابل بسیار صدادار است؟ چون دولت پشتیبانی اجتماعی ندارد. به همین دلیل هم هست که آقای رئیسجمهور میآید و از دانشگاهیان و جامعه درخواست میکند که به نقد بپردازند. میتوان این امید را محقق کرد؟ معیدفر: تحقق این امید نیاز به کار دارد. درحالحاضر مردم چندان فضایی برای کنشگری ندارند و همه کنشها بین سیاستمداران اتفاق میافتد. ببینید، یکی از جایگاههای کنشگری دانشگاه است. مهمترین مهره آقای روحانی، آقای فرجیدانا بود که میتوانست امید را به دانشگاهها برگرداند، اما این اتفاق نیفتاد. درحالحاضر باید بپذیریم دانشگاهها تا حدودي به محاق رفتهاند. دانشگاه که روزی کانون و تریبونی بود برای بحث و نقد و تلاش گستردهای برای ساکتکردن آن صورت میگرفت، امروز به این نقطه رسیده که ساکت شده است و دانشجویان درگیر مسائل روزمرهشان هستند. خانم دکتر راکعی، شما چقدر دولت را در ایجاد امید مسئول میدانید؟ راکعی: ما در جامعهای زندگی میکنیم که همانطور که اشاره شد، چندان پیشبینیپذیر نیست؛ برای مثال همه ما میدانیم که این فقط دولت نیست که در ارائه برنامه و اجرای آن نقش دارد و دولتهای در سایهاي همیشه هستند که عملا به نفع یک ديدگاه خاص، دست به کنترل قدرت سیاسی و مديريت آن میزنند. بااینحال به نظر من اتفاقی که در سال 1392 افتاد، اتفاق خوبی بود؛ یعنی هم مردم به این نتیجه رسیده بودند که باید تغییری در وضعیت ایجاد کنند و هم سیاستمداران اصلاحطلب برای جلوگیری از تکرار تجربهای که آن را آزموده بودند، با پایینآوردن سطح مطالباتشان روی شخصیتی سرمایهگذاری کردند که اصلاحطلب نبود، ولی به اصلاحطلبی نزدیک بود و اهل تکروی نبود؛ بنابراین حرکت سال 1392 حرکتی آگاهانه و توأم با تعقل و احترام به خرد جمعی و خردورزی بود که نتیجه خوبی به دنبال داشت، اما میبینیم دوباره همین دولت، هر کاری که میخواهد انجام دهد، با مانع روبهرو میشود. چنین موانعی در راه توفیقات دولت در عرصه بینالمللی کاملا مشهود بود. به نظر من در عرصه بینالمللی، برجام دستاورد بزرگی است و کشور را از بنبستی که محمود احمدینژاد ما را به آن رسانده بود، نجات داد، اما تا اجرائیشدن برجام شما بارها شاهد تحرکات دولت در سایه بودید. این تحرکات در عرصه ملی بسیار شدیدتر هم هست؛ یعنی بزرگترین دستاورد فرهنگی برجام كه موفقیت دیالوگ و تعامل است هنوز در عرصه داخلی اجرا نشده است. باید یک مقدار خودمان را جای دولت بگذاریم و ببینیم دولت چه تواناییهایی دارد و آیا کاری بود که میتوانسته انجام دهد و نداده است؟ من معتقدم نه این دولت، نه یک دولت اصلاحطلب و نه حتی یک دولت اصولگرای معقول با وجود دولتهای در سایه، اصولا نمیتواند کارهای زیادی انجام دهد. بگذارید یک مثال بزنم؛ در حوزه زنان که نیمی از جمعیت کشور هستند و امروزه همه معتقدند بدون حضور آنان دسترسی به توسعه پایدار امکانپذیر نیست و آقای روحانی نیز وعدههای مشخص در این حوزه داشتند، چه اتفاقی تاکنون افتاده است؟ با وجود انتظار جامعه زنان، دولت نتوانست چندین زن توانمند را در کابینه خود داشته باشد، اما با تلاش جامعه زنان، یکی از خانمهای حقوقدان و درعینحال دغدغهمند و مسئولیتپذیر و دارای روحیه مشارکتی، یعنی شهیندخت مولاوردی، در سطح معاونت رئیسجمهور در امور زنان و خانواده قرار گرفت که بسیار مورد تأیید زنان بود، اما برخوردهایی را که درحالحاضر با ایشان میشود ملاحظه بفرمایید! بااینهمه، من ناامید نیستم. فقط بحثم این است که ما باید به این مسئله توجه داشته باشیم که خارج از دولت و حوزه کاری شهیندخت مولاوردی دستهایی در کار است که مانع پیشرفت امور میشود. بااینحال مثلا در حوزه زنان، من به کار جمعی و آگاهیهای زنان ایرانی امیدوارم. درست است که با رویکارآمدن دولت یازدهم، امیدهای زیادی شکل گرفت و با گذشت زمان همه آنها محقق نشد، اما باید به اتفاقات خوبی هم که در این چند سال روی داده است، توجه کرد؛ برای مثال با آمدن خانم مولاوردی، در سطوح مدیریت میانی زنان اتفاقات بسیار خوبی رخ داده و اخیرا هم شاهد انتصاب خانم افخم به سمت سفیر ایران در مالزی بودهایم. در حوزه سیاست داخلی، امید دیگری نیز زنده شده است؟ راکعی: به نظر من موفقیت اصلی دولت روحانی در عرصه سیاست داخلی، در حوزه احزاب بود. جلسات متعددی در وزارت کشور با حضور وزیر کشور و دبیران کل احزاب تشکیل شد و فرصتی پدید آمد که احزاب فارغ از بگیروببندهای گذشته، به فعالیت بپردازند. این فرصتی است برای همه جامعه و بهویژه زنان که فعالیتهای متشکل و مبتنی بر خرد جمعی را گسترش دهند. من به پروسهای که شروع شده است، امیدوارم و معتقدم حتی اگر نتوانند در مراحل اولیه، همه موانع را از پیش پای خود بردارند، در مراحل بعدی حتما میتوانند این کار را انجام دهند. به همین دلیل باید امیدوار بود و امیدوار ماند، اما واقعیت این است که زنان ما توانستهاند با وجود همه ساختارهای سنتی مردسالار و همه سنگاندازیها و مشکلآفرینیها، موجبات رشد خودشان در درجه اول و در مرحله بعد، موجبات رشد جامعهشان را فراهم كنند و این بسیار مایه امیدواری است. آیا این احزاب میتوانند آن تحرک اجتماعی مورد نظر آقای معیدفر را که منجر به امید میشود، ایجاد کنند؟ راکعی: بحث من این است که یک اتفاق مهم درباره احزاب در کشور رخ داده و آن اهمیتدادن به احزاب است. در مقایسه با دولت احمدینژاد که اساسا اعتقادی به تحزب نداشت، اتفاقاتی که در این زمینه در دولت روحانی رخ داده، اتفاقات مبارکی است. امروز احزاب آزاد هستند که در چارچوب قانون اساسی و اساسنامههای خودشان فعالیت کنند. این احزاب بالاخره باید یک بدنه اجتماعی داشته باشند. آیا این تحرک در بدنه اجتماعی آنها هم رخ داده است؟ راکعی: بله، در سطح اصلاحطلبان ضربهخورده از سیستم سیاسی دولت قبل، تحرک و پویایی و امید بیشتر شده است. اتفاق میمونی که افتاده، شکلگیری جدی شورای هماهنگی اصلاحطلبان و فراتر از آن شکلگیری شورای عالی سیاستگذاری اصلاحطلبان برای انتخابات پیشِروست که تحول بسیار مهمی است که در این دولت شکل گرفته است. دولت به صورت مستقیم و در قالب تشکل صنفی مثل خانه احزاب نتوانست به احزاب یاری رساند، اما همان فضایی که ایجاد شده این فرصت را به وجود آورده است که سیاستورزان نیز با توسل به خرد و عقلانیت و نیز تشکلگرایی و دوری از دنبالکردن منافع فردی، وارد عرصه شوند. به همین دلیل من معتقدم اتفاقی که امروز در جامعه ما افتاده، همین شکلگیری خردگرایی است که وابسته به یک حزب و یک فرد هم نیست و باید به آن امیدوار بود. زنوز: من با مضمون صحبت خانم راکعی موافق هستم. ساختار قدرت سیاسی در ایران عاملی تعیینکننده است و ماهیت قدرت سیاسی است که ماهیت نهادها و بوروکراسی سیاسی را شکل میدهد و ماهیت این نهادها و بوروکراسی است که نظام اقتصادی و سیاستهای اقتصادی را شکل میدهد و نظام اقتصادی و سیاستهای اقتصادی است که عملکرد اقتصادی را شکل میدهد. من در سال 1383 در کتابی با عنوان سیاستهای صنعتی، بیان کردهام که مجموعه دستگاهها در ایران، مجموعه منافع متعارض و ناهمگن است. درحالحاضر، دولت روحانی در میان این مجموعه منافع ناهمگن قرار دارد. در این مجموعه منافع ناهمگن که شقهشقه شده است، جناح محافظهکار سنتی نمیخواهد به آرای مردم تن بدهد. از سوی دیگر، اصلاحطلبان سعی میکنند دریچهای باز کنند تا مردم را از ناامیدی نجات دهند و میل به مشارکت را در آنها ایجاد کنند. درباره دولت هم باید بگویم من معتقدم دولت روحانی از این به بعد که توانسته شرطی را که سر حل مسئله هستهای ایران بسته بود، ببرد، مواضع محکمتری در برابر جناح رقیب در پیش میگیرد و از حقوق ملت بیشتر از گذشته دفاع میکند. با چنین ساختار قدرت سیاسی و با این چالشهای اقتصادی که ذکر کردم، آیا دولت برنامهای عملی که متناسب با انتظارات مردم باشد، دارد یا خیر؟ متأسفانه من به عنوان یکی از مشاوران دولت باید بگویم در دولت یازدهم عزم و ارادهای برای حرکت از سطح به عمق معضلات و حل آنها دیده نمیشود. دولت عزم این کار را ندارد یا همان عواملی که برشمردید بر عزم و ارادهاش تأثیر دارد؟ زنوز: بگذارید با یک مثال پاسخ سؤال شما را بدهم؛ ببینید دهه 90 از نظر من دهه ازدسترفته رشد اقتصادی است. حالا در چنین دههای دولت تحت تأثیر فشار، شعار رشد هشتدرصدی را میدهد. این یک دهنکجی به کار کارشناسی است. دولت هیچ برنامهای برای فساد که یکی از مشکلات اساسی اقتصاد است، ندارد. دولت هیچ برنامهای برای تجدیدنظر در خصوصیسازی که همه میدانند به بیراهه رفته است، ندارد. دولت و بانک مرکزی هیچ راهحلی برای نجات بانکها از ورشکستگی و پاککردن داراییهای مسموم سیستم بانکی ندارند. دولت هیچ سیاست مالی روشنی که متناسب با شرایط موجود باشد، ندارد. در سال آینده حداکثر درآمد اضافی دولت از نفت، بیش از 10 میلیارد دلار نخواهد بود. این عدد، رقمی نیست که گره از کار دولت باز کند. دولت با کمآبی و بحران محیط زیست مواجه است. دولت با بیکاری گسترده جمعیت جوان که نرخ بیکاریاش دو برابر نرخ بیکاری متوسط کشور است و بهویژه زنان که بسیار بسیار نرخ بیکاریشان نگرانکننده است و با انتظاراتی که در بین مردم وجود دارد، مواجه است. این مردم حتی قبل از تحریمها کاهش درآمدشان را حس میکردند. با این معضلات و در شرایطی که رکود نفتی تداوم خواهد داشت، این دولت نمیتواند مظهر امید در سال آینده باشد. حتی با وجود برداشتهشدن تحریمها و اجرائیشدن برجام؟ زنوز: ببینید اولین اقدام دولت پس از اجرائیشدن برجام چه بود؟ جز چند سفر خارجی و انعقاد چند قرارداد؟ اول این را توضیح دهم که من موافق نوسازی ناوگان هوایی کشور هستم؛ چون معتقدم برای دههها ما سرمایهگذاری درستی در این زمینه نداشتیم، من موافق این هستم که بتوانیم قراردادهای روشنی با کمپانیهای نفتی منعقد کنیم و تنها وابسته به چین با آن همه کارشکنی در دوره تحریم نباشیم، موافقم که با خودروسازها به تفاهم برسیم و خودروی بهتری تولید کنیم، ولی یک نگرانی هم وجود دارد که اگر ما همه هموغممان این باشد که تأمین منابع از خارج و استقراض کنیم، بالاخره یک روز باید این استقراضها پس داده شود. ظرفیت مالی کشور مگر چقدر است که ما بخواهیم در یک سفر خارجی چنین تعهدات سنگینی ایجاد کنیم؟ در سفر اخیر رئیسجمهور چین به ایران، ما بیش از صد میلیارد دلار تعهد مالی ایجاد کردیم. این در حالی است که یکی از معاونان آقای طیبنیا، اخیرا اعلام کرده بود که ما تنها میتوانیم 50 میلیارد دلار تعهد ایجاد کنیم که بتوانیم آن را پرداخت کنیم. ولی یک امیدواری جدی در بین مردم، ورود سرمایهگذاران خارجی به کشور است. زنوز: سرمایههای خارجی اولا با آن سرعتی که ما انتظارش را داریم، وارد کشور نخواهد شد و ثانیا لزوما به آن بخشهایي که کشور نیازمند سرمایهگذاری است، وارد نخواهد شد. یکی از دلایلش هم این است که ما هیچ برنامه و اولویتبندیای در زمینه این سرمایههای خارجی نداریم. به علاوه ممکن است تجربه دهه 60 و 70 تکرار شود. در آن دوره و در پایان برنامه اول توسعه کشور، 30 میلیارد دلار بدهی بالا آوردیم و در برنامه دوم توسعه تاوانش را هم با قیمت پایین نفت و هم با خماری بازپرداخت آن 30 میلیارد دلار پرداخت کردیم. اگر بخواهم صحبتهایم را جمعبندی کنم، باید بگویم این دولت در یک فضای نسبتا بسته سیاسی وارد کارزار شده است و توانایی این را ندارد که حامیان خودش را تجهیز کند و به عرصه بیاورد، ضمن اینکه خودش هم برنامهای مبتنی بر شناخت عمیق و مبنای ساختاری و نهادی و سیاستی تا امروز ارائه نکرده است. همانطور که خود شما هم اشاره کردید، من معتقدم مقدار زیادی از ریشههای ناامیدی در حوزه اقتصاد و بخش دیگرش در حوزههای فرهنگ و سیاست نهفته است. علاوهبراین، اگر به ترکیب جمعیتی کشور نگاه کنید، میبینید جمعیت کشور، جمعیتی جوان است. شما باید از این جمعیت جوان بپرسید آیا آینده خوبی برای خود متصور است؟ آیا فرصتهای شغلی خوبی برای خود متصور است؟ آیا رشد بالای اقتصادی را برای کشور پیشبینی میکند؟ وضعیت پایداری را برای محیط زیست پیشبینی میکند؟ من پاسخم این است که جوانان پیشبینیهای خوبی برای آینده ندارند. اتفاقا خود دولت هم نگران این است که نکند مردم خیلی خوشبین و پرتوقع شده باشند. به همین دلیل به طرح و بیان برخی واقعیات، اگرچه نه به طور کامل، دست میزند. خلاصه کنم؛ ما درحالحاضر در گذرگاهی قرار داریم که اولا تعیینکننده و مغتنم است و باید به جای چوب لای چرخ هم گذاشتن از آن استفاده کرد و ثانیا نیاز به بصیرتی دارد که از آن استفاده شود. دولت میگوید شعار من عقلانیت بوده، اما همین عقلانیت دولت گرفتار یک ایدئولوژی است و آن لیبرالیسم اقتصادی است. این دولت به ساختارگرایی و نهادگرایی اعتقاد ندارد و نگرانم این لیبرالیسم اقتصادی مثل دولت هاشمیرفسنجانی، کار دست دولت روحانی دهد. اگرچه اعتقاد دارم این دولت صرف نظر از وضعیت مالیاش، بدش نمیآید که ادای دولت سازندگی را در عرصه اقتصادی دربیاورد و میترسم همین، دولت را زمین بزند. من در یک گزارش 200صفحهای که به مجلس شورای اسلامی ارائه کردم، همه این مسائل را مطرح کردم. آن گزارش به صورت محرمانه منتشر شده است و به دست سران نظام رسیده است. امیدوارم از گذشتههای تلخ درس بگیریم و راه آینده را بهتر طی کنیم. آقای دکتر معیدفر، در شرایط فعلی جامعه آیا میتوان از فردیشدن امیدواریها حرف زد؟ به این معنی که مردم تلاش میکنند امیدشان به تغییر و بهبود را در حوزههای خردتر و فردیتر دنبال کنند؟ مثلا به شکل ایجاد کمپینهای مجازی یا انجام فعالیتهای فردی از طریق شبکههای اجتماعی؟ معیدفر: قاعدتا باید برایند کنشهای دولت و ملت در یک جهت باشد تا به توفیق منجر شود. ما درحالحاضر شاهد اتفاقاتی هستیم که به دست جوانان در شبکههای اجتماعی رخ ميدهد، اما واقعیت این است که من بیشتر این فعالیتها را تلاش برای ابراز وجود میدانم؛ چون بالاخره انسان نیاز دارد که شناخته شود، کنشی انجام دهد و... . اما دقیقا در جهت برعکس این اتفاقات، شاهد نوعی نگرانی از جانب مدیران جامعه درباره این حضور و فعالیت جوانان در شبکههای اجتماعی مجازی هم هستیم؛ مثل انواع حرف و حدیثهایی که درباره فیلترکردن این شبکهها وجود دارد. در واقع مدیران جامعه از آنچه از سوی جامعه دارد صورت میگیرد، خوانشی منفی دارند؛ یعنی فعالیتهای پراکندهای در جامعه دارد انجام میشود، اما در مقابل این فعالیتها تهدید شود و برخي مديران معتقدند اگر این فعالیتها، حتی اگر در زمینه کمک به کودکان کار یا محیط زیست هم باشد، ممکن است در آینده دردسرساز شود. به همین دلیل هیچوقت این کنشها در یک جهت که باعث تغییری مثبت و میمون شود، هماهنگ نمیشوند. به علاوه شما اگر نگاهی به جامعه ما بیندازید، میبینید جوانان مرتبا در معرض بمباران انتقاد هستند، همه رفتارهایشان از رفتارهای ازدواجیشان تا رفتارهایشان در شبکههای مجازی محل چالش است؛ درحالیکه من معتقدم در جوانان شاهد شکلگیری نوعی عقلانیت هستیم؛ مثلا در مسئله طلاق درست است که این رفتار بسیار آسیبزاست، اما گاهی خود راهحل است و درحالحاضر میبینیم جوانانی را که به این درک و عقلانیت رسیدهاند که میتوان با طلاق جلوی برخی آسیبهای دیگر را گرفت، اما برخی با نگاهی متفاوت، همواره جوانان را در مظان اتهام قرار میدهند. آنچه امروز در خانوادههای جوان ما به وجود آمده، جای دیگري به وجود آمده و شما انعکاسش را در روابط میبینید. امروز خانوادههای ایرانی تبدیل به ضربهگیر جامعه شدهاند. بههرحال منظورم این است؛ چون نگاه مدیران جامعه با نگاه جامعه در یک راستا نیست، باعث همافزایی نمیشود که به توسعه و رشد جامعه برسد و به همین دلیل شما با رفتارها و واکنشهای منقطع روبهرو هستید؛ مثلا یک کمپین شکل میگیرد، اما پس از مدتی بازخورد نمیگیرد و سرد میشود و از بین میرود. ولي جامعه کاملا دستبسته نیست و میتواند دست به کنشی بزند. معیدفر: من اصلا نمیخواهم دولت را نقد کنم. حرف من به عنوان یک جامعهشناس این است که اقتضائات یک دولت را شرح دهم. سؤال من این است که دولت روحانی براساس چه جریان اجتماعی پیشینی شکل گرفت؟ یا چه چیزی منجر به پیروزی ایشان شد؟ اگر بررسی کنید، خواهید دید تنها کنشهای سیاسی سیاستمداران بود که این اتفاق را رقم زد و مردم که شاهد این کنشها بودند، وارد انتخابات شدند تا بازی را به نفع یک شخصیت بر هم بزنند. آیا شما جریان اجتماعی را در این انتخابات شاهد بودید؟ قرار است سال آینده در آمریکا انتخابات ریاستجمهوری برگزار شود، مردم از چند سال قبل درگیر انتخابات بودهاند. در ایران قرار است انتخابات مجلس شورای اسلامی در هفته اول اسفند برگزار شود و مردم فقط یک هفته فرصت دارند. انتخابات سال 1376 را در نظر بگیرید. در همین انتخابات از چند ماه قبل رقابت شروع شده بود، مردم در صحنه بودند، میدانستند کاندیدای موردنظرشان کیست، کاندیدای رقیب کیست و چه اعتقاداتی دارد و... این فضا بعد از انتخابات هم ادامه پیدا کرد و مردم فعال بودند، دانشگاهها فعال بودند. این به خاطر این نیست که دولت اصلاحات خود به جامعه مدنی معتقد بود؟ معیدفر: من به عنوان یک جامعهشناس معتقدم همه حوزهها تحتتأثیر جامعه و اجتماع است. تا جامعه وجود نداشته باشد، اتفاقی نمیافتد و دولتی انتخاب نمیشود. شما به کنشهای فردی اشاره کردید، همین کنشهای فردی بدون پشتوانه اجتماعی، نه امکان شکلگیری دارد و نه امکان تداوم. بگذارید یک مثال بزنم که با آن دولت را هم تبرئه کنم. دولت هر کاری بخواهد انجام دهد، نیاز به یک بدنه سازمانی و اداری دارد. امروز در سازمانهای اداری ما فضای حاکم، بدبینی و سوءظن به یکدیگر است. در سازمانهای اداری ما انرژی لازم برای اجرای برنامههای دولت که قرار است باعث پیشرفت شود، وجود ندارد. من معتقدم امروز در سازمانهای اداری ما به دلیل مشکلات ساختاری که از قبل در آنها وجود داشت و در دولتهای نهم و دهم نیز به آنها افزوده شد، کانونهای منفعتی شکل گرفته که ممکن است، بسیار کوچک و ناپیدا هم باشند، اما میتوانند مدیریت کلان سازمان را اداره کنند و اراده مرکزی سازمان را از کار بیندازند؛ بنابراین ممکن است وزرا و معاونان آنها، ایدههای جدی برای پیشرفت هم داشته باشند، اما با آن سازمانی که انگیزههای اجتماعی در آن از بین رفته و سوءنیت در آن تقویت شده، هیچکدام از آن ایدهها محقق و مشکلات حل نمیشود. در چنين حالتي دولت نه بدنه اجتماعی دارد، نه بدنه سازمانی و اداری و نه بدنه دانشگاهی. پس با کدام گروه اجتماعی باانگیزه و شور و نشاط میخواهد جلو برود؟ بنابراین من به عنوان یک جامعهشناس دولت را تبرئه میکنم و معتقدم مردم هم در همان حدی که گفتم در رویکارآمدن آن نقش داشتهاند. من البته این شکل از کنش را بد نمیدانم؛ چون معتقدم درحالحاضر جامعه به نوعی عقلانیت هم رسیده است و در زمانهای مناسب واکنشهایی را انجام میدهد و پیامهایی را برای مدیریت کلان جامعه میفرستد. نمونهاش همان موضوع یارانههاست. به همین دلیل دولت مجبور است برای اثبات برادریاش تلاش بیشتری کند، اما درعینحال دولت با موانعي هم مواجه است كه نميتواند برنامههايش را درست اجرا كند. به همین دلیل معتقدم باید کمی منصف باشیم و ببینیم که در سالهای گذشته چه اتفاقاتی افتاده که امروز جامعه در این وضعیت قرار گرفته و دچار محافظهکاری شده است. پس تا زمانی که این شرایط وجود دارد، نمیتوان انتظار دستاوردهای بزرگ هم در این زمینه از دولت داشت. این شرایط میتواند از بین برود؟ معیدفر: اگر جامعه در جایگاه خودش قرار بگیرد، ممكن است. وقتي حالتي كه ما همه کنار بنشینیم تا دولت همهچیز را درست کند شکل گرفته، از هیچ دولتی نباید انتظار معجزه داشت. درصورتیکه اگر ما به جامعه اجازه بدهیم وارد صحنه شود، حداقل در سطح کاهش انتظارات از دولتها میتواند اثرگذار باشد. خانم دکتر راکعی، دولتها با چه سازوکار قانونیای میتوانند جامعه را وارد صحنه کنند؟ راکعی: خب همانطور که گفته شد گروههای فشاري هستند که فراتر از شرع و قانون و اخلاق و با استفاده از هر نوع ابزاری مثل تهمت، توهین، دروغ و ترور شخصیت، وارد عمل میشوند. در چنین شرایطی انتظار زیادی نمیتوان از دولتها برای واردکردن جامعه به صحنه داشت، اما دولتها کافی است در چارچوب اختیارات و وظایف خود با احزاب و تشکلها و سازمانهای مردمنهاد درست رفتار کنند؛ مثلا وقتی دولت آقای روحانی فشارهای غیرقانونی را که در دولتهای نهم و دهم به احزاب و گروههای سیاسی وارد شد، برداشت و با آنها در چارچوب قانون عمل کرد، دیدیم برای مثال اصلاحطلبان با عقلانیت و به صورت متشکل وارد صحنه شدند و با وجود مسائلی مثل رد صلاحیتها، توانستند فعال باشند. در دل حرکت متشکل سیاسی اصلاحطلبان فعالیتهای موفقیتآمیز زنان را نیز شاهد هستیم. زنان به دلیل موانع تاریخی که همواره سر راه آنها بوده، امروز از کوچکترین فرصتها به بهترین شکل ممکن استفاده میکنند. به همین دلیل، من فکر میکنم همزمان با این سؤال که دولتها چه سازوکارهای قانونی برای واردکردن مردم به صحنه در اختیار دارند، باید بپرسیم ما به عنوان فعالان و کنشگران سیاسی و اجتماعی چه وظایفی برعهده داریم؟ ابزار کار هم به نظر من وجود دارد. امروز دیگر با شبکههای اجتماعی مجازی، شما لازم نیست حتما روزنامه و رسانه داشته باشید تا بتوانید حرفتان را به گوش مردم برسانید. ما در جامعهای زندگی میکنیم با مردمی بسیار شریف، آگاه و متمدن. مردمی که قهرشان به اندازه حضورشان معنیدار است. مردمی که همه مسائلی را که در سالهای اخیر بر سرشان رفت، با متانت تحمل کردند. برای این مردم باید کار کرد و در این زمینه به نظرم نقش و وظیفه کنشگران اجتماعی و سیاسی کمتر از نقش دولتها نیست. آقای دکتر معیدفر، شما معتقد هستید با استفاده از همین روزنههای قانونی میتوان جامعه را به حرکت واداشت؟ معیدفر: من قبلا و در جاهای دیگر هم اشاره کردهام که خوشبختانه میل به مشارکت در جامعه ما خیلی بالاست؛ یعنی با وجود صدمات بسیار زیادی که جامعه ما در دورههای متمادی دیده است، میل مشارکت همچنان در آن وجود دارد. این شاید یک ویژگی ما ایرانیها باشد. ما ایرانیها با یک سلاموعلیک به دوست چندینوچندساله هم تبدیل میشویم و از هر فرصتی برای پیوستن به هم و تعامل استفاده میکنیم؛ نمونهاش هم در مناسبتها و جشنهاست. حالا شبکههای مجازی هم به این روحیه ما اضافه شده است؛ یعنی در فقدان فضاهای واقعی برای حضور و مشارکت، آن میل به مشارکت و تعامل، به فضاهای مجازی منتقل شده است. اما مهم این است که شما بتوانید از این سرمایه عظیم که همان میل به مشارکت است، به بهترین شکل و برای رشد و پیشرفت کشور استفاده کنید. وقتی شما این سرمایه را میگذارید در گنجه که خاک بخورد، آن وقت است که این سرمایه به جای اینکه در جای درست خودش استفاده شود، درگیر مسائلی مثل حملهکردن به صفحه شخصی فلان بازیکن فوتبال میشود. منظور من این نیست که ما سرمایهای نداریم. همان عقلانیتی که گفتم خودش میتواند یک سرمایه باشد، همین میل به مشارکت یک سرمایه است، تحصیلات در ایران یک سرمایه بسیار بزرگ است. حرف من این است که بايد این سرمایهها را طوری مدیریت کرد که تبدیل به سرمایه اجتماعی شوند. آن هم به این دلیل که هرجا که حاکمیت اندک مجالی به جامعه داده است، جامعه به بهترین نحو از آن استفاده کرده است. همان انتخابات سال 1392 را ببینید در شرایطی که منطقه در آتش جنگ میسوخت، با چه عقلانیتی دست به انتخاب زدند. متأسفانه برخي، نگرانی بیدلیلی دارند درباره اینکه ممکن است این جامعه تهدیدکننده باشد. اگر این نگرانی کنار گذاشته شود، جامعه با عقلانیت و سرمایههایی که دارد بهسرعت به سمت پیشرفت میرود. در تاریخ معاصر ایران هم شما دیدهاید، به محض اینکه فرصتی فراهم شده، مردم چه گامهای بزرگی برداشتهاند. آقای دکتر زنوز آیا این سرمایه و امید اجتماعی، در صورت ایجادشدن میتواند به حل معضلات اقتصادی کمک کند؟ یا اقتصاد همچنان در دست دولتها و سیاستهای کلان کشور باقی میماند؟ زنوز: امروز گفته میشود جامعه از ارکان مختلفی مانند دولت، جامعه مدنی یا بخش خصوصی تشکیل شده است. اگر این نهادها همانطور که آقای دکتر معیدفر عنوان کردند، در یک جهت با هم پیش بروند، جامعه به سمت پیشرفت و تعالی میرود. سرمایه اجتماعی مثل امید، دراینمیان برای کمکردن هزینه مبادلات و اصطکاکها بسیار بسیار مهم است؛ زیرا همه اختلافات قرار نیست از طریق سیستمهای قضائی و حقوقی حل شود، بلکه برای مثال در اقتصاد بخش بزرگی از معاملات براساس پیشبینیپذیری رفتار طرفین معامله و خوشبینی به یکدیگر انجام میشود. شما حتما درباره اهمیت حسنشهرت تجار در معاملات بینالمللی شنیدهاید که گاهی با یک تلفن به خاطر حسنشهرت طرفین معامله، کارها راه میافتد؛ بنابراین سرمایه اجتماعی میتواند هزینههای مبادله را کم کند، ریسکها و مخاطرات را کاهش دهد، خطرپذیری را بالا ببرد، منجر به سرمایهگذاری بیشتر شود و ثمرات بیشتری را در عرصه اقتصاد به بار آورد. به همین دلیل باید بگویم من به آینده این ملت امیدوارم؛ چون همانطور که دوستان اشاره کردند، این ملت پتانسیل بسیار بالایی دارد. مسئله امروز ما این است که جایگاه فعلیمان با منزلت تاریخیمان و توانمندیهای بالقوهمان همخوانی ندارد و اگر نارضایتی و ناامیدی هم هست ناشی از این است. ما کشوری هستیم که در منطقه خاورمیانه در زمینه جنبشهای سیاسی و اجتماعی سرآمد بودهایم، تاریخ افتخارآفرینی در این زمینه داریم، روحیه وطندوستی در همه ما موج میزند و مهمتر از همه اینکه با وجود همه ناملایماتیها که در سالهای اخیر دیدهایم، مردم در صلح و صفا در کنار یکدیگر در حال زندگیکردن هستند. با همه این پتانسیلها، چرا ما امروز اینجا هستیم؟ امروز همانطور که آقای دکتر هم اشاره کردند، جامعه به یک عقلانیتی رسیده و معتقد است اصلاحات تدریجی است و به همین دلیل بیتابی برای تغییر از خود نشان نمیدهد و این خود یک نعمت است که باید از آن استفاده شود. من از آنچه درباره وضعیت اقتصادی کشور گفتم، مرادم این بود که اگر همچنان گروهها و افراد چوب لای چرخ کسی بگذارند که میخواهد در جهت منافع ملت عمل کند، ممکن است فرصتسوزی شود و پیشبینیهای بدبینانه برخی تحقق پیدا کند. من فکر نمیکنم کسی دوست داشته باشد انسجام اجتماعی از بین برود و از طریق زور و خشونت وضعیت اصلاح شود؛ چون در این صورت این خشونت ادامه پیدا خواهد کرد. رفتار سیاسی ملت ایران در انتخابات مختلف هم نشاندهنده همین است که مردم میخواهند ازطریق تعامل و اصلاحات تدریجی و دموکراتیک، مشکلات را حل کنند. امیدواریم جناح واقعبین اصولگرا و جناح واقعبین اصلاحطلبان و مردم بافرهنگ ما بتوانند طوری در این فرصت تاریخی ایجادشده عمل کنند که این راه ناهموار، هموار شود. من معتقدم دولت روحانی، یک فرصت تاریخی برای گفتوگو و تعامل است؛ مردم ما هنوز امید دارند که پای صندوق رأی میروند. به همین دلیل مدیران کلان جامعه هم باید از این امید استفاده کنند. راکعی: نکتهای که آقای دکتر زنوز به آن اشاره کردند، مسئله بسیار مهمی است. در شرایطی که به سر میبریم، انتظار ما از مدیران نظام و همچنین دولت آقای روحانی این است که برای ایجاد امید بیشتر در جامعه تلاش کنند. یکی از توقعات مردم از این دولت عمل به وعدههایش است و یکی از این وعدهها بازکردن فضای سیاسی داخلی است که پس از اجرائیشدن برجام و ازبینرفتن نگرانیهای اقتصادی، بهترین فرصت برای این اقدام فراهم شده است. وقتی ما میتوانیم با قدرتهای جهان و دشمن تاریخیمان، آمریکا تعامل و گفتوگو کنیم، چرا نتوانیم در عرصه داخلی با همدیگر که همگی مسلمان هستیم، تعامل و گفتوگو کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.