|

امیر حاج‌رضایی از حسرت نرفتن تیم ملی امید به المپیك می‌گوید:

بعضی از باخت‌ها روحیه ملی را داغان کرد

سعيد برآبادي

«المپیك 1960، من 15 سال بیشتر نداشتم. یادم هست كه تلویزیونی برای پخش زنده كشتی تختی با عصمت آتلی نبود، اما به خاطر 9 بُرد بی‌وقفه تختی، امید عجیبی در همه ما بود كه او در فینال، مقابل عصمت آتلی هم به چنین نتیجه درخشانی دست پیدا كند. زنگ كشتی كه نواخته شد، آتلی در یك حركت غافلگیرانه، با سر به صورت تختی زد و تا پایان مسابقه خودش را از تختی دور نگه داشت. بزرگ‌ترین تصویری را كه گویاتر از هر كلامی بود، من بعدها از آن روز خاص دیدم؛ عصمت آتلی روی سكوی اول و تختی روی سكوی دوم با صورتی آماسیده و نگاهی كه به جای موهومی دوخته شده بود. این باخت ما را داغان كرد؛ چون ناجوانمردانه بود. حسرتی روی دلمان گذاشت كه شاید هنوز هم هست». این بخش از گفت‌وگوی امیر حاج‌رضایی را به این دلیل در ابتدای مصاحبه آورده‌ایم كه سمت‌وسوی آنچه در ادامه خواهید خواند روشن‌تر شود. بربادرفتن برخی از امیدها، چطور می‌توانند ما را به وادی حسرت بكشانند؟ چرا باخت ساده تیم امید ایران روبه‌روی تیم ژاپن تا این حد غم‌انگیز است، اما باخت تیم ملی بانوان در گواتمالا، باعث غرور می‌شود؟ ارزیابی رابطه میان پیروزی‌ها و شكست‌ها با امیدها و حسرت‌ها، محور گفت‌وگوی «شرق» با این كارشناس و مفسر فوتبال است تا در پس‌زمینه، سالی كه گذشت را از این دریچه بررسی كنیم.

امید برای شما چه معنی‌ای دارد و آن را چطور و در چه مواقعی حس می‌كنید؟ من به امید به عنوان یك مفهوم متعالی نگاه نمی‌كنم، بلكه سعی می‌كنم امید را در خودم و در جامعه‌ام پرورش دهم. امید تزریقی را هم قبول ندارم. می‌دانید «میگل آنخل آستوریاس»، نویسنده گواتمالایی در كتاب پاپ سبز، امید را این طور توصیف می‌كند: «امید برای ما مثل سفته‌ای می‌ماند كه هر وقت تاریخ وصولش نزدیك می‌شود، تمدید می‌شود و هرگز وصول نمی‌شود». من هم فكر می‌كنم كه نمی‌توان امید را تزریق كرد و تجربه نشان داده، وقتی به امیدی واهی تكیه بزنی، دچار یأس عاطفي می‌شوی و صدمه روحی می‌بینی. با این حساب است كه بدون شعار و تعارفات رایجی كه در جامعه ما وجود دارد باید بگویم، محور امید من، توكل به خداست و ارتباط با او؛ ارتباطی دو‌طرفه میان ما. اما همان‌طور كه اشاره كردید، در زمینه امید، شعارهای فراوانی هست، فكر نمی‌كنید اگر امید را از شعارزدگی دور نكنیم، بعید نیست كه با حسرت‌های فراوانی در امور زندگی مواجه شویم؟ درست است كه شعارهای زیادی برای امید وجود دارد و اتفاقا خیلی هم جذاب هستند، اما اینها فقط تا یك دوره‌ای می‌توانند همراه انسان باشند، همان‌طور كه در جوانی هركدام از ما، شنیدن این شعارها جذاب بود، اما از آنجایی كه ما‌بازایی در واقعیت پیدا نمی‌كنند، فقط می‌توانند در دل انشاهای مدرسه‌ای گنجانده شوند. البته اشتباه نكنید، من به امید نگاه مثبتی دارم، اما نه امیدهای وارداتی، نه امید تزریقی.چراكه پرداختن به این موضوعات، ارزش امید و این مفهوم والا را در زندگی روزمره ما كم می‌كند. به جای امیدبستن به چنین موضوعاتی، امیدوارم بی‌عدالتی در جامعه جهانی كم شود. وقتی عكس یك پنا‌ه‌جوی سوری را می‌بینم، برایم تكان‌دهنده است و امیدوارم روزی، جنگ در دنیا به پایان برسد. ممكن است احساس كنید این امیدواری، گاه به ایده‌آلیسم تنه می‌زند؛ درحالی‌كه معتقدم كاملا رئالیستی و واقع‌گرایانه است. اگر برای جامعه و مردم جهانی كه در آن زندگی می‌كنم، آرزوی آرامش داشته باشم، این نگاهی ایده‌آلیستی و آرمان‌گرایانه است؟ چه ایده‌آلی؟ شما در آستانه 70‌سالگی قرار دارید، امیدهای زیادی را در عرصه فوتبال به چشم دیده‌اید كه محقق نشده‌اند. انگار این مستطیل سبز، محل جنگ امید و حسرت است. آیا سهم خودتان را در گسترش امید و نهادینه‌كردن آن در جامعه انجام داده‌اید؟ هیچ‌كس نمی‌تواند چنین ادعایی داشته باشد، اما هركس می‌تواند در حد توانایی‌اش، سهمی در این كار داشته باشد. من به شهرستان‌ها می‌روم و در آنجا، كارگاه‌ها، ورك‌شاپ‌ها و كلاس‌های یك‌روزه برگزار می‌كنیم؛ این یعنی امید و گسترش آن در جامعه. در این سفرها دوستانی پیدا می‌كنم و در بازگشت به تهران سعی می‌كنم، كتاب‌های آموزشی و سی‌دی‌هایی در زمینه فعالیت‌شان تهیه و برایشان ارسال كنم؛ این یعنی امید؛ چراكه آنها دارند نسل بعد جامعه ما را تربیت می‌كنند و این نسل بعد اگر با امید پرورش پیدا كند، می‌توان به نهادینه‌شدن امید در جامعه امیدوار بود. سال نو را چطور و با چه امیدی آغاز می‌كنید؟ اصلا بگذارید سؤال را این‌طور بپرسم كه آیا شما هم مثل بسیاری از ایرانی‌ها، سال 94 را امیدوارانه‌تر آغاز كردید و فكر می‌كردید امسال، سال برآورده‌شدن بسیاری از آرزوهای ما در بخش‌های مختلف است؟ شما سؤالاتی می‌پرسید كه پاسخ آنها می‌تواند این ظن را به وجود آورد كه پاسخ‌دهنده به شعار گرایش پیدا كرده، اما سعی می‌كنم حتی در این پاسخ‌ها هم از شعاردادن پرهیز كنم؛ چون ما به اندازه كافی شعار داریم و در این زمینه به آن درجه‌ای از خودكفایی رسیده‌ایم كه حتی می‌توانیم صادركننده باشیم، اما پاسخ سؤال شما... وقتی كه سال، نو می‌شود، من در یك حالت روحانی قرار می‌گیرم و با استعانت از كلام خداوند آرزو می‌كنم كه این سال برای همه خوب باشد. در چنین زمانی‌ است كه گفت‌وگوی خاص من با خداوند شروع می‌شود و در این گفت‌وگو از او، چیزهای كوچك نمی‌خواهم، بلكه امیدهایی جهان‌شمول دارم؛ تسكین دردها و آلام تمام جهانیان. پس سال را با امید شروع می‌كنم، اما در طول سال چندان مشتاق نیستم كه این امیدها به‌سرعت از راه برسند؛ چون به تجربه دریافته‌ام كه به قول آستوریاس، امیدهای ما در اكثر موارد تمدید می‌شود! نمی‌خواهم ناامیدی را ترویج یا توصیه كنم، اما وقتی كه تیم ملی كشورم می‌بازد و من تریبونی برای ارتباط با مردم دارم، چطور می‌توانم مردم كشورم را فریب بدهم و با شعارهای دم‌دستی مثل «حالا سال بعد»، «ان‌شاءالله رقابت بعدی» و... به آنها امیدواری واهی بدهم؟ تجربه 60 سال حضور در فوتبال به من می‌گوید كجاها می‌توان امیدوار بود و كجاها باید واقعیت را با مردم در میان گذاشت و من سعی می‌كنم تا جایی كه مقررات آن رسانه به من اجازه می‌دهد، واقعیت را با مردمم در میان بگذارم. اتفاقا به موضوع جالبی اشاره كردید، آیا مردم امیدهای واهی را از امیدهای واقعی تشخیص می‌دهند؟ می‌دانید من چون ماشین ندارم و از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌كنم، ارتباطم با مردم زیاد است. با این حساب، باید بگویم فوتبال در میان مردم فراگیر است و مردم آن را با جدیت پیگیری و مسائلش را درك می‌كنند؛ مثلا در ماجرای حذف تیم امید، من با مردمی مواجه شدم كه بسیار ناراحت و ناامید بودند، در چنین شرایطی باید به آنها چه می‌گفتم؟ دل بسته بودند به این امید كه بعد از سی‌و‌اندی سال به المپیك می‌رویم؟ در جام جهانی 1998، روزنامه لیبراسیون تحلیلش را در گزارشی ارائه كرد كه براساس آن، اگر تیم ملی فرانسه، قهرمان جام جهانی می‌شد، ژاك شیراك در قدرت می‌ماند و اگر تیم ملی نیجریه می‌توانست رقیبش را پشت سر بگذارد، حاكم نظامی آن كشور كه با كودتا به قدرت رسیده بود، همچنان در قدرت می‌ماند و اگر ژاپن به دور بعد می‌رفت، ين ژاپن در برابر ارزهاي معتبر ديگر قدرتمند مي‌شد. می‌خواهم اشاره كنم فوتبال چه تأثیری می‌تواند بر عرصه‌های مختلف داشته باشد و من این تأثیر را در سفرهای مختلفی كه به كشورهای مختلف جهان داشته‌ام، به چشم دیده‌ام. فوتبال، بُرد زیادی دارد، می‌تواند برای چند روز مردم را از امید و شادی سرشار كند، خصوصا وقتی به شكل افسانه‌ای حضور ایران در ملبورن درمی‌آید. در چنین شرایطی، مردم آلامشان را فراموش و بودنشان را باور می‌كنند. در فیلم گوزن‌ها، سید به قدر می‌گوید‌: «وقتی كه گریه می‌كنم، حس می‌كنم هنوز جون دارم». پیروزی در عرصه ورزش و خصوصا فوتبال، به مردم كمك می‌كند باور كنند هنوز جان دارند. از یاد نبریم كه قشر پایین‌دست جامعه، مخاطب اصلی فوتبال هستند؛ قشری كه راه‌های كمی برای شادبودن دارند و قطعا فوتبال یكی از آنهاست. هر باختی، آرزوهای آنها را آشفته می‌كند و هر برد، می‌تواند مرهمی باشد بر زخم و دردهای این گروه. فكر می‌كنم اگر موضوع امید در جامعه باشد، نمی‌توان آن را محدود به چیزی كرد؛ از ورزش تا سینما، از موسیقی تا هنر، همه‌چیز می‌تواند در جامعه تولید امید و یا حسرت كند. اینكه به كتابی اجازه انتشار ندهند، اینكه با فیلمی همان كاری را بكنند كه شهرداری با زمین می‌كند؛ یعنی اصلاحیه بزنند! اینكه جلوی یك موسیقی را بگیرند، جز حسرت نتیجه دیگری هم خواهد داشت؟ می‌خواهم به آقایانی كه این كار را می‌كنند بگویم نمی‌توانید جلوی جامعه را بگیرید، نمی‌توانید تصویرهایی را كه جامعه هر روز در بطن خودش می‌بیند، از چشم تماشاچیان فیلم یا خوانندگان كتاب یا شنوندگان موسیقی پنهان كنید. در ازای این حسرت‌ها، باید بگویم من یكی از كسانی بودم كه امید تحقق برجام را داشتم و حالا از اجرائی‌شدن آن واقعا خوشحالم. ممكن است چیزی به آحاد جامعه نرسد، اما مهم این است كه این امید، محقق شده و جلوی حسرت‌شدن آن گرفته شده است. تیم ملی امید قرار بود حسرت سی‌و‌چندساله حضور ما در المپیك را بشكند، فكر می‌كنید وقتی كه امیدی محقق نمی‌شود، قطعا حسرتی وجودمان را خواهد گرفت؟ ممكن است از امیدداشتن به تحقق یك رؤیا، سودی حاصل ما نشود، اما قطعا محقق‌نشدن آن، حسرتی روی دلمان خواهد گذاشت. این موضوع فقط مربوط به ایران نیست و حتی محدود به فوتبال هم نمی‌شود، اما یك مثال فوتبالی بزنم؛ وقتی كه برزیل یا یك كشور آمریكای جنوبی، به بُردی جهانی دست پیدا می‌كند، تمامی كشورهای آمریكای جنوبی، این كشورهای كودتازده، این كشورهای پر از مشكلات سیاسی، به آتش‌بسی نامرئی می‌رسند و یكی می‌شوند، خودشان را به رخ جهان می‌كشند، اما وقتی در جام جهانی، آلمان هفت بر یك، برزیل را له می‌كند، حسرتی به جای این امید می‌نشیند كه برزیلی‌ها هر وقت به گذشته برگردند، آن را به صورت فاجعه‌ای فراموش‌نشدنی حس می‌كنند. برای ما هم همین طور است؛ وقتی بهترین نفراتمان را كه همگی در لیگ بازی می‌كنند، در تركیب تیم ملی امید می‌بینیم، تحمل شكست سخت می‌شود. وقتی در رتبه‌بندی اِی‌اِف‌سی، ایران از دریچه نیروی انسانی در مقام اول قرار می‌گیرد و ما چنین نتایج تلخی می‌گیریم، روحیه ملی تحت‌ تأثیر قرار می‌گیرد. كاش فدراسیون آن‌قدر شجاعت داشت كه در همایشی یك‌روزه از متخصصان حوزه‌های مختلف جامعه‌شناسی و روان‌شناسی می‌خواست آثار روحی شكست بر روحیه مردم را بررسی كنند تا ببینید ك حسرت یك امید ازدست‌رفته در فوتبال چه خسارت‌های روحی‌ای برجا می‌گذارد. این‌طور است كه یك شعر متأثركننده، روز بعد از باخت ایران مقابل ژاپن، تیتر یك روزنامه می‌شود: «المپیك كجایی؟ دقیقا كجایی؟» آیا فكر نمی‌كنید، این باخت‌ها و حسرت‌هایی كه امروز متحمل می‌شویم، نتیجه محدودیت‌ها و فسادهایی است كه در دوره قبل به حوزه‌های مختلف ما تحمیل شدند؟ من با آزادی بی‌حدوحصر مخالفم و فكر می‌كنم در همه حوزه‌ها به حدو‌مرزهایی نیاز داریم، اما سؤالم اینجاست كه چطور حاضرند تن به محدودیت‌های فراوانی بدهند، اما همچنان اجازه نمایش ابتذال را می‌دهند؟ این نمایش‌های خانگی، تله فیلم‌ها، ویدئوهایی كه با كمترین هزینه تهیه می‌شوند و به دست مردم می‌رسند، چطور مجوز پخش گرفته‌اند؟ جامعه و خصوصا جوانان جامعه، نیاز به مسلح‌شدن در برابر زندگی دارند. باید آموزش ببینند و بدانند در اطرافشان چه مشكلات اجتماعی، اخلاقی و فرهنگی‌ای وجود دارد، اما به دلیل برخی محدودیت‌ها، امكان آموزش از طریق رسانه‌هایی مثل سینما برایشان فراهم نیست و در عوض تا هست، سخت‌گیری است. خب در عصر ارتباطات كه هر موبایل رسانه فرد محسوب می‌شود، مسئولان چطور می‌خواهند جلوی آگاهی را بگیرند؟ آیا بهتر نیست ما خودمان و از طریق رسانه‌های خودمان این آگاهی را در اختیارشان قرار دهیم تا نروند سمت ماهواره و موبایل؟ هیچ‌كس با ممیزی مخالف نیست و حتی فكر می‌كنم كه برای پالودن جامعه به ممیزی نیازمندیم، اما مشكل اینجاست كه ممیزی آنجایی كه باید، اعمال نمی‌شود و همچنان آن نوع سینمایی كه به آن اشاره كرده‌ام، در لوای سرگرمی‌سازی، به سمت تحمیق جامعه حركت می‌كند. حالا شما همین روند را در كتاب ببینید؛ آنجایی كه انواع و اقسام كتاب‌های بی‌مغز روان‌شناسی بازار را پر كرده‌‌اند و در فوتبال ببینید كه به جای حل مشكلات اخلاقی، پس از پایان هر بازی، با یك موبایل به عنوان هدیه، از اخلاقی‌ترین بازیكن تجلیل می‌كنند. اما آن چیزی كه مدنظر شماست بیشتر شبیه به یك دنياي ايده‌آل است كه چندان عملی نیست. نه، در همین جامعه خودمان، با حضور ممیزی می‌توان امیدوار به ازمیان‌رفتن ابتذال بود. ببینید، شرایط امروز سینما با دوره قبل چه تفاوتی كرده. مگر آن دوره انواع همین فیلم‌ها را بر پرده سینما نمی‌دیدیم؟ مگر ده‌رقمی و شش‌انگشتی روی پرده نبودند، حالا وضع اندكی بهتر شده و لااقل جای این سینما دیگر روی پرده نیست، اما هنوز در سوپرماركت‌ها، كنار خیابان‌ها و حتی اتوبوس‌های بین‌شهری، این فیلم‌های مبتذل به خورد مردم داده می‌شود و ای كاش لااقل هنرمندان واقعی ما، از آورده‌شدن نامشان در چنین سینمایی دور شوند. وقتی كسی هنرمند است و در جامعه شناخته می‌شود، مردم از او انتظار دارند، درست مثل انتظاری كه دنیا از مسی و كانتونا داشت و آنها هم هر دو درباره مسئله پنا‌ه‌جویان واكنش نشان دادند و با آنها همدردی كردند. وقتی مردم می‌بینند هنرمند محبوبشان در مسیر سقوط قرار گرفته و كارش به جایی رسیده كه نامش در این فیلم‌ها دیده می‌شود، حسرتی روی دلشان می‌ماند كه برطرف‌شدنی نیست. پس آن دغدغه‌های فرهنگی و فنی كجا رفتند؟ اگر هر پیروزی زمینه‌ای فنی و تكنیكی داشته باشد، می‌توانیم امیدوار باشیم رشد تكنیكال ورزش در كشور، امیدهایمان را در آینده به حسرت بدل نكند؟ می‌دانید، من هیچ تردیدی ندارم كه اگر از نظر فرهنگی رشد نكنیم، از نظر فنی هم رشد نخواهیم كرد و این‌چنین شاهد شكست‌های سریالی خواهیم بود كه امروز در فوتبال می‌بینیم؛ از تیم امید به تیم ملی و... در چنین شرایطی امید كجا به وجود می‌آید؟ وقتی دختران ما می‌روند و در ژاپن قهرمان فوتبال می‌شوند، آن هم با آن لباس‌های سنگین كه محدودیت حركتی برایشان به وجود آورده است. این امید اما ممكن بود خیلی زود بدل به ناامیدی شود؛ چراكه فدراسیون اعلام كرد، از آنجایی كه بازی‌های جهانی در گواتمالا برگزار خواهد شد، ما نمی‌توانیم به تیم بانوان ویزا بدهیم و این تیم را راهی مسابقات جهانی نخواهیم كرد. ببینید كه یك تصمیم غیرمسئولانه می‌تواند چه حسرتی به دل‌ها بگذارد؟ وقتی كه تیم فوتبال بانوان ما توانسته‌‌اند در شرایطی نابرابر، تیم ژاپن را در خانه خودش ببرند، چطور اجازه چنین سفری نباید داده شود؟ خب در این شرایط است كه رئیس‌جمهور وارد عمل می‌شود و دختران ما به گواتمالا می‌روند. درست است كه آنها در این رقابت‌ها می‌بازند، اما در نهایت ما برنده می‌شویم، چرا؟ چون آنها بالاخره رفتند، چون رئیس‌جمهور ما در شرایطی كه عوامل غیرمسئول می‌خواستند خودشان را از زیر بار یك تصمیم مهم، آزاد كنند، او وارد عمل شد و دختران توانستند در این رقابت مهم حضور داشته باشند. ما این را ارج می‌گذاریم و برای ما، چنین حضورهایی خودِ امید است. دست آقای روحانی درد نكند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.