|

شوخي، شوخي، با «اينشتين» هم شوخي؟!

طنز نسبي، خنده مطلق

سلیمان فرهاديان

«من از همان زمان کودکی بسيار کنجکاو بودم. هميشه اين پرسش برای من مطرح بود که وقتی سوار قطار هستيم و سيبی را به بالا پرتاب می‌کنيم، با اينكه قطار در حال حركت است، چرا باز هم سيب توی دستمان می‌افتد. بعدها دريافتم پاسخ اين پرسش را به‌نوعی در موضوع حرکت و شتاب که در نظريه‌های اينشتين مطرح است، می‌توان پيدا کرد. به‌هرحال، وقتی تصميم گرفتم به اينشتين و نظريه‌هايش بپردازم، کتاب‌هايی را که تا آن زمان در کشور چاپ شده بود و برخی منابع خارجی را مطالعه کردم. يکی از هدف‌های اصلی من به‌وجود‌‌آوردن اثری بود که ازنظر آموزشی نيز مفيد باشد. به‌عبارت‌ديگر، می‌خواستم عنوان‌ها و بخش‌هاي اصلی نظريه‌ اينشتين را مروری كنم؛ بنابراين، به‌ناچار بايد درباره‌ اين موضوع‌ها اطلاعات کافی به دست می‌آوردم. کتاب‌های زندگی اينشتين (فليپ فرانک)، نسبيت برای همگان (مارتين گاردنر)، فرضيه‌ نسبیت اينشتين (لاوند و رومر) مفهوم نسبيت اينشتين و نتايج فلسفی آن (برتراند راسل) جهان و اينشتين (بارنت) و جهان فيزيکدانان (کلر) ازجمله‌ آثار متعددی است که بارها آنها را مطالعه کردم». اگر فكر مي‌كنيد بخش‌هايي از سخنان يك فيزيك‌دان را خوانده‌ايد، اشتباه كرديد. سخنان يكي از نويسندگان زندگي‌نامه «اينشتين»؟ نه، باز هم اشتباه كرديد! به ذهنتان فشار نياوريد چون نمي‌توانيد حدس بزنيد. واقعيت اين است كه اينها سخنان يك كاريكاتوريست (يا كارتونيست) است كه سعي دارد در آثارش، علاوه بر همه موضوعات روزمره محبوب كاريكاتوريست‌ها، به موضوعات علمي و به‌ويژه نظريه نسبيت هم بپردازد. «جواد عليزاده» كارتونيست متولد 1331 در اردبيل، صاحب‌امتیاز و سردبیر مجله «طنز و کاریکاتور»، سال‌هاست كه نسبيت را دست‌مايه آثار طنز خود قرار داده است. او در توصيف آثار خود مي‌گويد: «در کارهايم، تلاش مي‌كنم به مفهوم علمی وفادار باشم، البته چون زبان من زبان طنز است، در حد نياز به اغراق روی آورده‌ام. برای مثال در کاريکاتوری، نشان دادم كه «اينشتين» با زور بازوي خود، مسير حركت نور را خم مي‌كند يا در اثر ديگري، «اينشتين» را به تصوير کشيده‌ام که نور يك چراغ‌قوه‌ را به کفه يک ترازو تابانده و به اين صورت باعث شده است آن کفه سنگين‌تر شود. هرچند در عالم واقع، با تاباندن نور، كفه ترازو به شكل محسوسي سنگين‌تر نمي‌شود اما به لحاظ علمی چنين چيزی درست است و من اين مورد را با اغراق نشان داده‌ام. به‌عبارت‌ديگر، من گفتار «نور وزن دارد» را به زبان کاريکاتور ترجمه کرده‌ام؛ بنابراين، بسياري از کاريکاتورهای اينشتينی من، بيان مستقيم نظريه‌های اينشتين است؛ البته به زبانی ديگر. من تلاش کرده‌ام به تفهيم اين نظريه‌ها کمک کنم». اگر برايتان جالب شده كه چرا آقا جواد دوست دارد «نظريه نسبيت را ترجمه كند»، يا آنها را «به زباني ديگر بيان كند»، بايد خدمتتان عرض كنم كه وي فارغ‌التحصيل رشته ترجمه است! ماجراي اين ترجمه‌هاي نظريه نسبيت از متن به كارتون! هم از آنجا شروع شد كه روزي آقا جواد، طرحي رسم كرد كه «اينشتين» را در حال نوشتن رابطه E=mc2 نشان مي‌داد اما حرف c اين رابطه به شكل يك صورت خندان بود. از اين اثر در نمايشگاه تولنتينو ايتاليا تقدير كردند و نخستين جايزه‌ اينشتينی را برای آقا جواد به ارمغان آورد. آقا جواد بسيار خوشحال شد و کارش را با تلاش بيشتر ادامه داد. سپس، مجله‌ طنز نبل اشپالتر سوئيس که قديمی‌ترين نشريه‌ طنز جهان است و بيش از 140 سال پيشينه دارد، دو صفحه به کارهای او اختصاص داد. اين موضوع به این دلیل اهميت داشت كه اين نشريه، بين کاريکاتوريست‌های جهان بسيار معتبر بود. پس‌ازاین، برخی از کارهايش در مجله پوليتيکای يوگسلاوی سابق هم منتشر شد. البته هميشه هم از فعاليت‌هاي آقا جواد اين‌قدر خوب استقبال نكردند؛ براي مثال زماني كه وي كتابي با نام «شوخی با اينشتين» منتشر كرد، نسخه‌اي را هم براي تنها مجله علمي-ترويجي كشور در آن زمان فرستاد؛ اما استقبال آن مجله از اين كتاب چندان دلگرم‌كننده نبود. نويسنده آن مجله در نقد خود، کارهای آقا جواد را بسيار سطح پايين و دور از شأن «اينشتين» ارزيابي و انتشار اين كتاب را «حروم‌شدن کاغذ» توصيف كرد! وي در پاسخ خود برای صفحه نقد کتاب آن مجله نوشت که ما ايرانی‌ها گاهی کاسه‌ داغ‌تر از‌ آش می‌شويم. زماني كه مي‌خواهند از «اينشتين» عكس بگيرند، او زبانش را از دهانش بيرون می‌آورد و همه چيز را به شوخی می‌گيرد اما ما حاضر نيستيم كسي با «اينشتين» شوخي كند و به کارهای يک طنزپرداز هم اين‌گونه واکنش نشان می‌دهيم. او نوشت كه شما «مطلق‌زده» شده‌ايد و بهتر است اندکی «نسبی» شويد. به‌هرحال، هرچند آقا جواد در كشور خود قدر نديد و كارتون‌هايش در کشور خودمان با بازخورد مناسبی روبه‌رو نشد اما سال 2005 (84-83) سال جهاني فيزيك و سال بزرگداشت «اينشتين» كه از راه رسيد، آثار آقا جواد بيشتر ديده شد، به‌ويژه آنكه پايگاه اينترنتی سال جهانی فيزيک، به پايگاه اينترنتی وي لينک داد که اين موضوع نشان‌دهنده‌ پذيرش اين آثار در سطح بين‌المللي بود. انجمن فيزيک ايران نيز در جشن سال جهانی فيزيک از او دعوت کرد و برخی از آثارش را در محل همايش به نمايش گذاشت. علاوه‌بر‌اين بسياري از آثار او در نشست‌هاي علمي و كارگاه‌هاي آموزشي مجامع بين‌المللي فيزيك جهان به نمايش درآمد مثل اثري كه در کارگاه آموزشي سازمان اروپايي تحقيقات هسته‌اي (سرن) در 25 اکتبر سال 2008 ارائه شد. موضوع اين اثر، پارادوکس دوقلوهاست که درباره کندشدن زمان و جوان‌ماندن فضانورد به دليل سفر با سرعت بسيار زياد و پيروزي اينشتين جوان بر «اينشتين» پير بود. «جواد عليزاده» تاكنون برنده سه جايزه داخلي و حدود 30 جايزه بين‌المللي شده و در چندين جشنواره و فستيوال، داوري كرده است. در این صفحه كارتوني از آثار «جواد عليزاده» با موضوع نظريه نسبيت را مي‌بينيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.