درباره مهمترین پیشرفت علمی سال
روشـی بـرای ویـرایش ژنـوم
رضا اسداللهی.متخصص ژنتیک پزشکی دانشگاه زوریخ
اواسط دسامبر، مجله معتبر ساینس (Science، به معنی علم) که ناشر آن انجمن پیشبرد علوم آمریکاست، مهمترین پیشرفت علمی سال 2015 را «ویرایش ژنوم با روش کریسپر (CRISPR)» معرفی کرد. اين روش، روشی دقیق و در مقایسه با سایر روشهای ویرایش ژنوم، آسانتر و ارزانتر است که با آن میتوان بخشی از ماده ژنتیکی موجود در سلول زنده را (مثلا قسمت معیوب یک ژن را) برید و جدا و سپس ماده ژنتیکی مورد نظر را جانشین آن كرد. این یعنی تحقق رؤیای پیداشدن روشی فراگیر و در دسترس برای مراکز پژوهشی دنیا تا با استفاده از آن، به بررسي حسابشدهتر عملکرد ژنها بپردازند، تعویض ژنهای جهشیافته بیماریزا، با ژنهای سالم را در شرایط آزمایشگاهی امتحان کنند یا مدلهای سلولی و حیوانی مناسبی برای شناخت بهتر بیماریها و امتحانکردن داروهای جدید بسازند. مزایا و نتایج کار با ویرایش ژنوم به روش کریسپر (که در واقع الهامگرفته از مکانیسم دفاع طبیعی باکتریها در برابر ویروسهاست)، آنچنان راضیکننده بوده که فقط سه سال بعد از ابداع اولیه آن (در سال 2012) بهعنوان روشی فوقالعاده و مهمترین پیشرفت سال مطرح میشود. در این فاصله کوتاه، بسیاری از مراکز پژوهشی دانشگاهی و غیردانشگاهی مانند شركتهای زیست فناوری و داروسازی، کار با آن را برای مقاصد مختلف علمی آغاز کردهاند یا در حال برنامهریزی برای استفاده از آن هستند. تنوع پروژههای پژوهشی قابلاجرا با این روش هم بهراستی تحسینبرانگیز است که شاید مثال خوبی برای آن، موفقیت در ایجاد تغییر ژنتیکی با روش کریسپر در پشه ناقل مالاریا باشد که انتقال انگل مالاریا به نسل بعدی پشه را ناممکن میکند و میتواند به کنترل این بیماری در آینده کمک کند. اما شاید مهمترین انتظار از این روش در آیندهای نهچنداندور (که البته تحولی عظیم در پزشکی خواهد بود)، امکان پیشگیری یا درمان بیماریها بهویژه بیماریهای ژنتیکی است؛ کاری که برای آن میتوان دو سطح، یکی ویرایش ماده ژنتیکی معیوب در بافتهای فرد مبتلا و دیگری ویرایش ماده ژنتیکی اسپرم، تخمک یا جنین انسان را متصور شد. حداقل در سالی که گذشت، ویرایش ماده ژنتیکی انسان بهویژه در سطح اسپرم، تخمک یا جنین عمدتا بهدلیل احتمال ایجاد تأثیرات ناخواسته پیشبینینشدنی یا خطر سوءاستفاده از آن برای بِهنژادی (Euogenics)، بسیار بحثبرانگیز بود و باید منتظر پیگیری جوانب علمی، حقوقی و اخلاقی آن در سالهای آینده بود، اما قدر مسلم این روش و بسیاری روشهای دیگر مبتنی بر ارزیابی یا ویرایش ژنوم (که گاه به آن جراحی ژنوم هم گفته میشود)، با سرعت زيادي در حال توسعه و تکامل هستند و بهزودی اثراتشان در زندگی ما پررنگتر و ملموستر خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.