آتش در خرمن خاورميانه
محمدعلي سبحاني-مديركل خاورميانه وزارت خارجه دولت اصلاحات
هرچند خاورميانه در طول تاريخ، نقطه داغ تحولات جهاني بوده و دنيا را تحت تأثير قرار داده است، در یکصد سال گذشته به شكل خاص، موضوع منازعه و محلي براي رقابت قدرتهاي بزرگ جهاني بوده است. جنگ اول جهاني كه به پايان رسيد، «کيك خاورميانه» با توافق قدرتهاي پيروز جنگ تقسيم شد و جشن پيروزي را رقم زد و مردم خاورميانه با تقسيمات خاص جغرافيايي مواجه شدند تا براي كسب استقلال بهسوی جنگ حركت كنند و در جنگ دوم، دليل ديگري براي استمرار منازعه و درنتیجه عقبافتادگي به وجود آمد. ایجاد رژیم اسرائيل، اشغال سرزمين و هزينههاي سنگين جنگهاي خانمانسوز مانع توسعه و پيشرفت در خاورميانه شد؛ مشكلي كه هنوز در مواجهه با آن انسانها كشته ميشوند و رنج و درد دائمي مردم اين منطقه را رقم زده است. اشغال، استبداد و عقبافتادگي سه عامل مهم است كه موجب شده تا از جایجای خاورميانه جنگ و سوءتفاهم سر برآورده و هرروز مشکلات جديدي را به اين مردم تحميل كند. سال 2011 جوشش مردمي و غليان احساسات مردم، بهويژه جوانان خاورميانه، فضا را پر كرد و تصور همگان اين بود كه خاورميانه به اين درك رسيده است كه مشكل اصلي را بايد در داخل دنبال كرد. جوانان بر بيعدالتي و استبداد خروشيدند و چندين ديكتاتور را با موج اين خروش به سقوط كشاندند و خصوصاً در كشورهاي عربي بدون استثنا، اژدهاي خفته جوامع عرب از خواب برخاست و چنان ترسي حكام منطقه را دربر گرفت كه همگي متزلزل شدند. در همان روزها، سقوط، عقبنشينيها در مقابل خواستهاي مردم، توزيع پول در كشورهاي ثروتمند عرب و اتفاقات عجیبوغریب، جابهجايي قدرت در سطوح داخلي را موجب شد و عنوان «بهار عرب» انصافاً زيبنده همان روزها و ماهها و شايد سال اول تحولات بود؛ بهاري كه زود پاييز شد. فرقهگرايي، جنگ قدرت منطقهاي، جنگ سرد جهاني و جنگهاي داخلي، جانشين آرزوهاي ديرين مردم عرب يعني استقلال، رفع اشغال، آزادي و توسعه شد. کرورکرور مردم از سوی دولتهاي ديكتاتور، تروريستها و عوامل قدرتهاي منطقهاي به جنگ و برادركشي كشيده شدند و از كشتهها پشته ساخته شد. ارقام گيجكننده كشتهها، تعداد عملياتهاي تروريستي، تشكيل گروههاي مدعي خلافت و تشكيل دولتهاي اسلامي موجب شد تا موج نااميدي همهجا را فرابگیرد و همگان بپذيرند كه نااميدي، جواناني را كه در ميدانهاي تغيير و تحرير فرياد آزاديخواهي سر ميدادند و با روش مسالمتجويانه براي آباداني و توسعه تلاش ميكردند، از كنار صندوقهاي رأي به سنگرهاي جنگ كشاند و تفنگ جاي قلم را گرفت و «مرده باد» جايگزين «زندهباد آزادي و رفاه و توسعه» شد. نتيجه اينكه داخل كشورها نفرت و نابودي، در سطح منطقهاي جنگ نيابتي و در سطح بينالمللي دخالت نيروهاي خارجي و تأثیرگذاری بيشتر بر تحولات منطقه و تكتك كشورها، معادلات منطقهاي را تحت تأثير قرار داده و امروز جغرافياي سياسي در معرض تغيير قرار گرفته است. جنگ سوريه بهتنهایی 300هزار كشته و 10 ميليون آواره و تخريب و تقسيم ملت را به دنبال داشته و آيندهاي نهچندان روشن را رقم زده است. جنگ يمن به فاجعهاي تبديل شد كه دولت محافظهكار عربستان سعودي را به دخالت مستقيم كشانده و صفبنديها و اختلافات منطقهاي و فرقهاي را عميقتر كرده است. در عراق كه مردم در حال تجربه لبخند دموكراسي بودند، شورش و اختلافات تا پاي تقسيم عراق و جنگهاي داخلي و فرقهاي پيش رفته است. درمجموع تصويري كه از تحولات خاورميانه كنوني به دست ميآيد، بسيار مبهم و نگرانكننده است. بررسي تحولات منطقه خاورميانه و رسيدن به پاسخهاي دقيق برای سؤالهاي فراوان و بيپاسخ كاري بس دشوار است؛ چراكه متغيرهاي اين تحولات بسيار فراوان و پيچيدگي در آن فراوانتر است. ملغمهاي از نگرانيها، تعصبات ديني و قومي، از سوي مردم و نيز جنگهاي نيابتي، ديكتاتوري، استبداد، دخالت خارجي و بينالمللي در اين تحولات، پایدارشدن خشونت و رويكردهاي تروريستي، نفاق و دورويي كشورهاي تأثیرگذار و پيمانشكني آشكار حاميان تروريستها كه در جلسات بينالمللي ميگويند مخالف تروريستها هستند، اما در عمل پول و سلاح تروريستها را تأمين ميكنند و دهها عامل ديگر موجب شده است كه كسي نتواند بهصورت قاطع و جدي پاسخ همه سؤالهای مردم منطقه را بدهد. امروزه ديگر معلوم است كه رسيدن به دموكراسي نياز به فرهنگسازي دارد. در سال 2011 اعراب و كشورهاي منطقه از سوی مردم و بهويژه جوانان در يك حالت انفجاري به خيابانها آمدند، اما جوانان نميدانستند كه در عمل با مردمي مواجه هستند كه نظرات آنها خيلي زود جابهجا ميشود؛ همچنین سازمانها، گروهها و سياستمداران بر موج سوار و ارتشها سرگردان ميشوند يا از هم ميپاشند و ناامني همهجا را فرا میگیرد و مردم، صنعتگران، بازار و احزاب همه براي امنيت از ارتش درخواست ميكنند كه رئيسجمهوري را كه با رأي مردم روي كار آمده، كنار بگذارند و دولت جديدي روي كار بياورند. مردم، گروهها و احزاب نشان دادند در مورد ناامني كمحوصلهاند و نميخواهند داشتههاي خود را زود از دست بدهند و اين خواستهاي بسيار منطقي است. اينگونه دموكراسي و مردمسالاري و جامعه مدني در كشورهاي عربي كه سابقهاي در اين مسير نداشتهاند، به چالش كشيده ميشود و پاييز سرد و زرد جاي خود را به بهار دلانگيز ميدهد و تنها خاطرهاي از روزهاي مبارزات مسالمتجويانه و يكپارچگي مردم در كنار هم و شعارهاي آزاديخواهانه برجاي مانده است. رئيسجمهورهاي قانوني در زندان و در انتظار معجزه و مردمي نااميد كه تنها به گشايشي كه از سوي ديكتاتورها و ارتشها صورت پذيرد، در انتظار تلاشهاي بينالمللي براي پايانيافتن جنگها به سر ميبرند. اين مقدمه طولاني را براي ارائه تحليل تحولات، به آن دليل نوشتم كه هم به خودم و هم به كساني كه اين نوشته را ميخوانند، يادآوري كنم دنيايي كه اكنون در آن زندگي ميكنيم، شرايط دشواري دارد و شرايط موجود در خاورميانه در انتظار آينده مبهمي است و نميتوان انتظار داشت در آينده نزديك از اين فضاي «مهآلود» عبور كند. بهعبارتدیگر تا زماني كه آگاهي جاي جنگ را نگيرد و فرهنگ تساهل و تسامح و مردمسالاري در منطقه ما ريشه پيدا نكرده و همگاني نشود، اين نزاع و جنگ خانمانسوز ادامه خواهد داشت. دولتها، ملتها، بازيگران سياسي و بينالمللي و اجتماعي تنها ميتوانند با تلاش خود در جهت كاهش اين نزاعها گام بردارند. با دستهبندي راهحلها به سه عنوان اصلي دست پيدا ميكنيم: 1- راهحلهاي لحظهاي اگر بپذيريم كه جغرافياي كشورهاي خاورميانه بهتر است دچار تغيير نشود و كشورها گرفتار تقسيم و تجزيه نشوند، راهحل كليدي بحرانها رسيدن به يك راهحل داخلي براي تكتك كشورهاست. مشكلات همه كشورها كه به بحرانهاي اجتماعي، سپس سياسي و درنهایت امنيتي تبديل ميشوند، همه نشئتگرفته از داخل است. اول اینکه دولتها جوابي براي مطالبات مردم ندارند؛ همچنين دولتها اعتراضات مردم در اشكال مختلف را برنميتابند.برخي از تحليلها ميگويند توطئه خارجي بخشي از مردم را تحت تأثير قرار داده و عامل اعتراضات خارجيها هستند. نگارنده اين تحليل را قبول ندارد، اما دولتها براي جلوگيري از تاثير خارجيها نياز دارند تا با مردم خود رفيق باشند و به خواستههاي آنها اهميت دهند؛میتوانند سركوب نکنند و حقوق بشر را رعايت كنند. به صندوقهاي رأي و رأي مردم احترام بگذارند. در برخي كشورها مردم درك ميكنند که صندوق رأی واجد ارزش نیست، پس دلسرد و از صندوق رأي دور ميشوند و دورشدن از آن يعني حرکت به سمت خشونت. بههرحال بايد پذيرفت كليد حل معماي خشونتها، اختلافات، ترور و تروريسم، انديشه و رفتاري است كه مردم را از صندوق رأي دور ميكند؛ همان انديشهاي كه ميگويد رأي مردم تزئينی است. جالب است همه دولتهاي ديكتاتوري، پادشاهي بودهاند و در خاورميانه مجلس و رأي دارند، اما همانهايي از صندوق بيرون ميآيند كه همين دولتها ميخواهند. حتي عربستان مجلس مشورتي دارد، اما هيچكدام حاضر نيستند بخشي از قدرت را به مردم بدهند. اینکه تنها و تنها مردم بيايند كه این دولتها بگويند انتخابات و مجلس وجود دارد، مشکلی را برطرف نمیکند. اگر قرار است مشكلات حل شود، هيچ راهي وجود ندارد مگر اينكه به رأي مردم احترام گذاشته شود و قدرت به صندوق آرا انتقال پيدا كند. دعوايي كه در سوريه وجود دارد، در یک سهگانه خلاصه میشود: «مردم، حاكمیت و تروريستها» اين امر كار را سخت و پيچيده كرده است. چه كسي ميتواند از زير غبار جنگ و ترور و دخالت خارجي، مردم واقعی سوریه را پيدا كند و از آنها رأیگیری كند؟ دولت ميگويد تروريستها نباشند، و تروريستها ميگويند بشار اسد نباشد. چه كسي ميگويد مردم باشند؟ و اين مردم كجا هستند؟ چگونه و زير پرچم چه كسي رأي بدهند؟! در عربستان سعودي يك شيخ مظلوم به نام «شيخ نمر» را اعدام ميكنند. گناه او چيست؟ كسي جواب نميدهد؛ يعني جوابي نيست! مگر اينكه مثل بقيه دولتهاي ديكتاتور بگويند اين شيخ وابسته به خارج است و ناامني ايجاد كرده است. باز در همين عربستان به خاطر مشكلات داخلي تصميم ميگيرند به جنگ مردم يمن بروند و در اين مورد نيز ميگويند براي جلوگيري از نفوذ ايران است؛ درحالیکه ایران اساساً در يمن حضوري ندارد؛ يعني نميتواند داشته باشد؛ چراکه واضح است امكان جغرافيايي آن را ندارد. جنايتهاي زياد عربستان در يمن از ترس مسائل داخلی و براي تراشيدن نزاع خارجي است، چون نميخواهد به مردم خود پاسخگو باشد. روزي فرامیرسد كه مردم خسته ميشوند و ديگر فكر نميكنند آينده چه ميشود. هميشه جنگهاي داخلي از همين نقطه آغاز ميشود و كشوري مثل سوريه الان در شرايط جنگ داخلي است و مردم وجود ندارند كه رأي بدهند. بيش از 10 ميليون آواره گرسنه، بيپناه و نگران ایجاد شده است و چه زود دير ميشود... در همين سوريه نيز نميشود كاري كرد مگر اينكه سازوكاري در كشور بتواند صلح و آشتي ملي ايجاد كند. اين امر درحالحاضر بدون هماهنگي منطقهاي و جهاني غيرممكن است. 2- رقابتها و جنگهاي نيابتي زماني كه كشورها نتوانستند به ثبات و امنيت در سايه مردمسالاري و زير سايه دولتهاي خود دست پيدا كنند و جنگ قدرت در كشورها جاي خود را به رقابتهاي سياسي بدهد و خلأ امنيتي براي ورود نيروهاي خارجي فراهم شود، همه اینها زمينههاي جنگ داخلي و نيابتي و رقابتهاي منطقهاي را فراهم ميکنند؛ اتفاقي كه سه چهار سال است امنيت كشورها، منطقه و جهان را تهديد كرده است و دستههاي فراوان تروريست از ناراضيان و افراطگرايان در كشورهاي اسلامي، اروپاي شرقي، سوريه، ليبي، يمن و برخي ديگر از كشورها تشكيل شده است. اين پديده موجب شده تا امكان حل مشكلات داخلي توسط نيروهاي داخلي (دولتها و نيروهاي سياسي) غيرممكن شود و كشورها صحنه ميدانداري نيروهاي خارجي شدهاند. اين نيروها آنچنان از شكافهاي دروني در سوريه و عراق استفاده كردند كه توانستند در مدتزمان بسيار كم بخشهاي وسيعي از سرزمين اين دو كشور را تصرف کنند، كشوري با نام «دولت اسلامي عراق و شام» (داعش) تشكيل دهند و عمليات تروريستي را در خارج از مرزهاي كشوري و منطقهاي سازماندهی كنند تا جايي كه همه فهميدند چه خطري امنيت منطقهاي و جهاني را تهديد ميكند. چندين بار نوشتهام ایکاش در درجه اول نيروهاي داخلي در يك كشور توافق كنند و اگر نشد، نيروهاي منطقهاي با اراده جدي به جمعوجوركردن مشكلات در منطقه بپردازند؛ چراكه اگر چنين نشود، ورود نيروهاي جهاني ناگزير و حل مشكلات و بحرانها سختتر و طولاني خواهد شد و چهبسا منافع ملتها و دولتهاي منطقهاي زير سايه معامله و ساختوپاخت نيروهاي فرامنطقهاي از بين برود؛ درست همين شرايطي كه اكنون با آن مواجه هستيم. اعتقاد نگارنده آن است كه كشورهاي اثرگذار منطقه اگر تلاش كرده بودند و اراده سياسي خود را براي حل مشكلات فعال ميكردند، امكان به دست آمدن يك راهحل منطقهاي وجود داشت. اگر گفتمان مردمسالاري قبل از اينكه دير شود و جنگهاي نيابتي، قومي و فرقهاي در کشورهای خاورمیانه فراگير شود، از سوي همه طرفهای خارجی پذيرفته شده بود؛ در آن صورت امروز با اين شرايط دشوار روبهرو نبوديم. متأسفانه هيچ كشوري بهاندازه كافي تلاش نكرد؛ بنابراین،کار بهجایی رسيده كه امروزه رابطه ايران و عربستان سعودي كه مهمترين ابزار براي گذار از بحرانهاي منطقه ارزيابي ميشوند، بهطور كامل قطع شده است. در آخرين اجلاس در مورد سوريه، اميدهايي كه به وجود آمده بود، كنار زده شد و با پافشاری سعودیها بر گفتمان جنگ، به شكل عجيبي شاهد بوديم كه اجلاس شكست خورد؛ هرچند نماينده سازمان ملل نااميد نشده و قول داده تا زمينههاي حل بحران را به وجود آورد. ايران و تركيه نيز كه ديدگاههايی بهتر و امكان رسيدن به يك گفتمان مشترك را دارند تاكنون نتوانستهاند به يك توافق جدي دست پيدا كنند. شايد اگر ایران و تركيه در مورد آينده منطقه مبتني بر گفتمان دموكراتيك و كاهش خشونت و مبارزه با تروريسم به توافق برسند، امكان قانعكردن ديگران را پيدا كنند، اما تركها ازیکطرف تحت تأثير گفتمان فرقهاي قرار دارند و میترسند فرصتهاي خود را در ميان اهل سنت از دست بدهند و روابط آنها با عربستان سعودي تيره شود؛ از طرف ديگر به سود آنهاست كه با گفتمان دموكراتيك كه منفعت همفكران دولت قبلي نيز در آن است، ميان ايران و عربستان و نيز مصالح ژئوپلیتيك خود جابهجا شوند. آنچه مشخص است امروز در منطقه با سه گفتمان پادشاهي سعودي، انقلاب اسلامي و نگرش دولت اعتدال و توسعه تركي روبهرو هستيم كه هرکدام ياران خود را در منطقه و جهان دارند. حضور روسيه در صحنه عملياتي و تنشهايي كه با تركيه پيدا كرده است، درعینحالی كه بر اساس يك توافق با آمريكا و غرب شكل گرفته است، اما جنگ سرد خطرناكي را در منطقه دامن زده كه تأثيرات منفي آن اقتصاد و امنيت منطقه و جهان را تحت تأثير قرار داده است. آيا تلاش روسيه و نيروهاي دولتي سوريه و نيز همپيمانان ديگر سوريه امنيت را به سوريه بازميگرداند؟ آيا عمليات نظامي و كشتار بيرحمانه عربستان سعودي در يمن، امنيت و آرامش را به يمن بازميگرداند؟ به نظر میرسد پاسخ هر دو سؤال منفي است! ما نيازمند تفاهمی منطقهاي با حضور نيروهاي تأثيرگذار و كشورهاي بزرگ منطقه هستيم و امروزه اين خواسته بدون حمايت بينالمللي امكانپذير نيست. سؤال این است که اینهمه گروه متضاد كه همگي آنها دستهايشان بهگونهاي به جنايت آلوده شده است، در سوريه چگونه دور هم جمع شوند و چه كسي تضمين ميدهد كه همه اين گروهها به وعدههاي خود پايبند باشند و آيا همين گروههاي شركتكننده در مذاكرات در كنار دولت ميتوانند امنيت را براي برگزاري يك انتخابات سالم و فراگير و عادلانه فراهم كنند؟! تضادهاي منطقهاي آيا اجازه ميدهد همه كشورهاي منطقهاي بدون دورويي و رياكاري با يكديگر جبهه واحدي را تشكيل دهند و از صلح در سوريه حمايت كنند. اكنون ميتوان پذيرفت كه اروپا و آمريكا براي حل مسئله سوريه و آرامكردن اوضاع خاورميانه يا حداقل كنترل بحران بهگونهای كه تركشهاي آن غرب را زخمي نكند، جدي هستند و حاضرند در يك تلاش منطقهاي و بينالمللي مشاركت جدي داشته باشند و صدالبته غرب و آمريكا آمادگي دخالت نظامي را ندارد و گفته ميشود كه اين مأموريت را به روسيه واگذار كرده است. البته آنها اكنون از عملكرد روسیه كه منجر به تقويت دولت سوريه شده است، اعلام رضايت نميكنند و بارها بهطور علني و نيز در ديدارهاي مكرر وزراي خارجه دو كشور و ساير مقامات آمريكايي و روسي اين مهم مطرح شده است، اما ظاهراً چاره ديگري را مقابل خود نميبيند كه با محور سوريه، ايران و روسيه مماشات بيشتري داشته باشد. واضح است كه عربستان سعودي و تركيه از اين سياست راضي نيستند و نارضايتي خود را از اين حوادث اعلام كردهاند، اما از رفتار و گفتارهاي نماينده سازمان ملل و نيز مقامات غرب و آمريكايي روشن است آنها درعینحال كه روسيه را نسبت به بمباران هدفدار مخالفان دولت سوريه نكوهش ميكنند، به عربستان سعودي نيز براي همكاري با مجموعه بينالمللي و نماينده سازمان ملل در امور سوريه فشار میآورند تا شايد از ميان اینهمه پيچيدگي و دشواري راهي براي پيشرفت پيدا كند. رسيدن به آتشبس، به هر شكلي، خواسته آمريكاييها و «دي ميستورا» نماینده دبیر کل سازمان ملل است. لازم به ذكر است راهي كه نظام بينالمللي با صدور قطعنامه، تشکیل جلسات، پيگيري آتشبس، مذاكره و سرانجام تشكيل دولت انتقالي براي انجام انتخابات آزاد در پيش گرفته است، راه درستي است، اما كارشناسان هنوز نميتوانند پيشبيني كنند آيا تلاشهاي بينالمللي ميتواند پاياني براي اینهمه بحران و مشكلات پيچيده منطقه باشد؟ در غير اين صورت چه آيندهاي در انتظار خاورميانه خواهد بود؟ جنگ فراگير يا تقسيم كشورها بر اساس مذهب و قوميت يا گزينههاي ديگري كه بسيار دردناك است، ازجمله استمرار منازعات قومي و مذهبي براي مدت بسيار طولاني؟...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.