|

ماراتن نفس‌گير از نماي نزديك

زینب اسماعیلی

سال بدون تحريمی که این‌روزها آغاز شده، فرزند نوپاي توافقي است كه شايد بسيار از آن شنيده‌اید؛ گاه شما هم همراه تيم مذاكره‌كننده و خبرنگاران همراه، شبي بيدار مانده، پیگیر اخبار بوده و به انتظار شنيدن خبر توافق روز و شب گذرانده‌اید. تقریبا در دوسال گذشته شغل و حرفه اغلب افراد به‌نوعی به نتیجه این مذاکرات گره خورده ‌بود و کشور درگیر التهاب مذاکرات هسته‌ای بود. آنچه از «توافق بزرگ قرن» شنيده و خوانده‌ايد، کاری سخت، پرفشار و دقیق بود که بالاخره در متنی صدصفحه‌ای پر از ارجاع و ضمیمه و نکات فنی گردهم آمد. البته نباید از یاد برد که مراقبت از اجرای آن نیز به همان اندازه اهمیت دارد. توافق هسته‌اي، بدون شک، دستاورد هزاران ساعت تلاش، گپ، روكردن فنون جدي مذاكره، هماهنگی با پایتخت‌ها، سفر و خستگي است كه هر كسي از زاويه حضور خود مي‌تواند آن را روايت كند. ساعت‌ها سفر، انجام چندصدهزار ساعت مذاکره، رکوردزدن در تداوم بحث‌ها، شب‌‌بیداری‌ها و... هر کدام به‌تنهایی نوک قله کوه یخی است که از آب بیرون آمده و قابل رؤیت است، اما هنوز نیاز به زمان دارد تا ببینیم خود اعضای تیم‌های مذاکره‌کننده، چه روایت‌های جزئی و دقیقی از این برش تاریخی قرن به دست خواهند داد. خندان، اما جدی مذاکرات هسته‌ای در این 30ماه را می‌توان با چند چهره‌ كليدي روایت کرد: محمدجواد ظريف؛ لبخندهايش را از كسي دريغ نمي‌كند، اگرچه گاه اخم و تلخي هم دارد، اساسا خوش‌بین است. عباس عراقچي؛ خبرهاي بد را زودتر مي‌دهد تا خبرهاي خوب. حتي اگر به «مخالف‌خوان» مذاكرات معروف شده ‌باشد، بي‌محابا و بی‌دليل اميد نمی‌دهد، اما کارش را خوب بلد است. مجيد تخت‌روانچي؛ آرام است و صبورانه سخن مي‌گويد و بعد از روایت هر مشکل، بی‌درنگ می‌گوید: «باید برای حل این موضوع، راه‌حلی بیابیم.» بعید نیست که زیاد حوصله خواندن یا شنیدن آنچه را در مذاکرات هسته‌ای گذشته است، نداشته باشید؛ از همین رو مي‌خواهم دو ماجرا را در دور آخر مذاكرات در وين برایتان روایت کنم: یکی آنچه موجب شد ماجرای معروف «هیچ‌وقت یک ایرانی را تهدید نکن» بر سر زبان‌ها بیفتد؛ و دیگری ماجراهای خبرنگاران در ماراتن نفس‌گیر دور آخر.

هیچ‌وقت یک ایرانی را تهدید نکنید روزهایی بود که اتفاق مهمي رخ نمي‌داد و گويا همه تصميم‌ها منتظر فرارسيدن شب‌هاي ملتهب بود؛ همه آماده ساعت‌ها بیدارماندن بودند، به‌ویژه آنكه توافق ژنو و تفاهم لوزان و بسياري از دورهاي مهم مذاكراتي، نيمه‌شب‌ها به سرانجامي رسيده ‌بود. تقریبا اخباری که به دست ما (خبرنگاران) می‌رسید، بسیار اندک بود و عمدتا از برگزاری جلسه بین ظریف و کری، یا صالحی و مونیز و معاونان و کارشناسانشان حکایت داشت؛ آنچه به خودی خود خبر دندان‌گیری نبود. همه دنبال یافتن شنیده‌ای یا ارتباط‌گرفتن با عضو تیم مذاکره‌کننده‌ای بودیم تا بتوانیم خوراک رسانه‌ای واقعی‌تری برای مخاطبانمان فراهم کنیم. یادتان که نرفته، آن روزها همه دنبال خبر بودند و اخبار ضدونقیض و شایعه هم فراوان بود. میان همين شب‌بيداري‌ها و انتظارهاي روزانه بود كه جلسه‌اي غير‌خبري براي خبرنگاران ايراني گذاشته ‌شد. برخی اوقات که شتاب مذاکرات کمتر بود، این امکان فراهم می‌شد که یکی از اعضای تیم که عمدتا آقای عراقچی بود، بتواند در جمع ما حاضر شود. البته اغلب آن جلسات هم ساعات پایانی شب و بعد از پایان مذاکرات برگزار می‌شد، این بار اما صبح زود بود، خبرنگاران با هر سه عضو اصلي تيم ایران مواجه شدند: ظريف، عراقچي و روانچي. خانم افخم، سخنگوی وقت دستگاه دیپلماسی، به‌نوعی میزبان بود. دکتر ظریف خوشحال، دکتر تخت‌روانچی سیاه‌پوش مادر و دکتر عراقچی هم مثل همیشه جدی بود. ظریف شروع به صحبت کرد، با صدایی آرام که کم‌کم اوج می‌گرفت. آنچه می‌خواست بگوید این بود که توافق تا حد زیادی به دست آمده و آنچه باقی مانده، جزئیات است. فقط دو موضوع مهم باقی مانده‌ است: یکی توافق بر صدور یک قطع‌نامه از طرف شورای امنیت که همه قطع‌نامه‌های پیشین را لغو کند و دیگری توافق بر لغو تحریم تسلیحاتی ایران. ظریف خوش‌بین بود و می‌گفت در مورد این‌ها هم به توافق می‌رسیم. از هماهنگی بر جزئیات با رهبری نظام گفت و اینکه همه چیز طبق برنامه پیش می‌رود. یادم آمد که هفت‌ماه قبل (آذر 93) نیمه‌شب بعد از اعلام تمدید مذاکرات بود که ظریف در جلسه غیرخبری دیگری، در یکی از اتاق‌های هتل کوبورگ وین، برای خبرنگاران ایرانی از طرحش در مورد خروج از قطع‌نامه فصل7 با گرفتن یک قطع‌نامه جدید شورای امنیت سخن گفته ‌بود، اما لغو تحریم تسلیحاتی تابه‌حال کمتر مطرح شده بود، آن هم با توجه به اینکه مذاکرات با محور هسته‌ای پیش‌می‌رفت. ظریف ادامه داد که اگر به او بود، تا به حال چندین‌بار از شدت عصبانیت میز مذاکره را ترک کرده‌ بود و اگر عراقچی و روانچی نبودند، او کار را رها می‌کرد. در ادامه همین حرف بود که از عراقچی خواست به‌دلیل ارتباط بیشترش با خبرنگاران و سابقه سخنگویی رشته کلام را به دست بگیرد. عراقچی گفت ظریف گاهی آن‌قدر بلند داد می‌زند که ما فکر می‌کنیم مذاکرات به شکست نزدیک می‌شود. همین حرف موجب شد که هر سه‌نفر یاد مجادله چند شب پیش بیفتند. اندکی اصرار ما کافی بود تا ظریف که از به‌یادآوردن موضوع خنده‌اش گرفته‌ بود، ماجرا را برایمان تعریف کند. ماجرا از این قرار بود که وقتی ظریف اصرار داشته تحریم تسلیحاتی ایران لغو شود، اول از همه، وزیرخارجه انگلیس مخالفت می‌کند و می‌گوید: «شما تهدید منطقه هستید، چرا باید تحریم تسلیحاتی‌تان لغو شود؟» همین جمله برای عصبانی‌کردن فردی مثل ظریف که بی‌تعارف، عرق ملی زیادی دارد، کافی بوده و شروع می‌کند به سخن‌گفتن از حمایت اروپا و آمریکا از صدام، در هنگام حمله به ایران و مشکلاتی که آن‌ها در منطقه ‌ایجاد کرده‌اند. در این بین، فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، از حرف‌های ظریف عصبانی می‌شود و می‌گوید:« به نظر می‌رسد امکان توافق نداریم و بهتر است به خانه‌هایمان برگردیم.» ظریف که هنوز عصبانیتش از جمله فیلیپ هاموند فروکش نکرده، با این جمله خانم موگرینی، عصبانی‌تر شده، می‌گوید «هیچ‌وقت یک ایرانی را تهدید نکنید.» در این هنگام سرگئی لاوروف، وزیرخارجه روسیه، هم دنبال جمله ظریف را گرفته، می‌گوید: «و یک روس را». همین مزه‌پرانی لاوروف موجب می‌شود اندکی یخ جلسه بشکند و طرف‌های مذاکره‌کننده بتوانند مذاکره را ادامه دهند. حکایت این جدل لفظی که قبل از آن در چند رسانه روس منتشر شده بود، به‌سرعت رسانه‌های ما را دربرگرفت و تاکنون آن‌قدر فراگیر شده که به یکی از دیالوگ‌های طنز سریال‌ها و فیلم‌های ایرانی هم تبدیل شده است. اما این ماجرا موجب رنجش خاطر خانم موگرینی می‌شود و تیم ایرانی برای دلجویی، او را به یک شام ایرانی دعوت می‌کنند. به هر ترتیب، تا رسیدن به توافق دیگر نه کسی ایرانیان مذاکره‌کننده را تهدید و نه کسی میز مذاکره را ترک کرد. خبرنگاران بی‌خانمان همه خسته بودند، چه وزرا، معاونانشان و کارشناسان و چه خبرنگاران و هر کسی که به‌نوعی به مذاکرات نزدیک بود؛ حتی خدمتکارانی هم که از هتل ماریوت وین به خیمه سفید خبرنگاران آمده بودند و بساط آب‌جوش و قهوه را آماده می‌کردند، خسته شده بودند؛ به‌ویژه آنکه مجبور بودند بطری‌های بزرگ آب را از هتل به خیمه خبرنگاران ببرند و بیاورند. حدود 100 تا 150 خبرنگاری که حدود 20 روز در گرمای تیرماه زیر آن چادر بودند، هر روز به‌نوعی خود را سرگرم می‌کردند؛ یک‌روز رسانه‌ای نظرسنجی‌ای می‌گذاشت که همه درگیرش می‌شدند، روز دیگر سگ شکاری یکی از افسران پلیس‌ اتریش سوژه عکاسی خبرنگاران می‌شد، یک‌روز هم خواب خبرنگاران خسته زیر خیمه گرم و دم‌کرده سوژه عکاسی می‌شد. در این اوضاع وقتی، بیرون از خیمه، خبر از تحرکی در مذاکرات می‌رسید، همه خستگی‌ها کنار می‌رفت و همه برای رسیدن به خبر می‌دویدند. در این میان، يك چيز مختص خبرنگاران ايراني بود و به نظر نمی‌رسید مشکل خبرنگاران خارجی باشد: تقريبا همه خبرنگاران ایرانی بي‌پول شده ‌بودند، به‌ويژه آن‌ها كه از رسانه‌هاي مستقل آمده بودند. انتقال پول از ايران هم در شرایط تحریم کاری سخت بود. هركدام از ما چندين‌بار با این گمان که مذاکره تا ساعاتی دیگر به پایان می‌رسد، با هتل‌هايمان تسویه‌حساب كرده بوديم و يكي دو روز آخر حتي چمدان‌هايمان را همراه خود آورده ‌بوديم، زير خيمه سفيد خبرنگاران. برآورد اوليه همه اين بود كه مذاكره يك هفته‌اي بيشتر به طول نمي‌انجامد، اما حساب روزهاي مذاكره از 10روز گذشته بود و حالا هر كسي درگيري جديدي در جريان مذاكرات داشت. خبرنگاران خارجي بی‌محاباتر از ما مي‌گفتند كه ديگر لباس تميزي براي پوشيدن ندارند و نمي‌توانند پوشش مذاكرات را مقابل دوربين‌ها ادامه دهند. خبرنگار يك رسانه آمريكايي مي‌گفت كه با طولاني‌شدن مذاكرات، رسانه‌اش تصميم گرفته پرداخت پول اتوشويي را از هزينه‌هاي روزمره‌مان حذف كند، آنچنان كه برخي روزهاي مذاكرات ديگر لباس‌هايش به اتوكشيدگي هميشگي نبود. خلاصه ماجرای هر کسی ویژه خودش بود. نکته اینجا بود که خبرنگاران رسانه‌های خارجی چمدان‌به‌دست‌بودن اجباری ما را نشانه دستیابی به توافق و پایان ماراتن می‌دانستند. در این میان حتی چند نفری به دلیل نداشتن هزینه هتل مجبور شدند شب زیر خیمه خبرنگاران بخوابند، اما می‌گویند در اثر صبر، ظفر نمایان می‌شود؛ بنابراین، بالاخره در ساعات اولیه 23 تیر 94 خبر دستیابی به توافق به خیمه خبرنگاران رسید و همه خود را برای حضور در مراسم اعلام توافق آماده کردیم. در پوست خودمان نمی‌گنجیدیم؛ پوشش خبری سخت، طاقت‌فرسا و شبانه‌روزی مذاکره قرن به پایان رسیده بود. هرچه سریع‌تر خبر را به تهران مخابره کردیم: ایران و کشورهای 1+5 به توافق رسیدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.