|

نگاه به شرق غیر‌طبیعی نیست

حسین ملائک-سفیر سابق ایران در چین

سال 94 حتما به‌ عنوان یکی از سال‌های پرآوازه در سپهر سیاست و دیپلماسی ایران باقی خواهد ماند. ستارگان این برگ از تاریخ، جز آقای دکتر ظریف و تیم همراه‌شان، با مشارکت تأثیرگذار آقای دکتر صالحی، کس دیگری نیست. آنها بودند که در مقابل بسیاری از نارسایی‌ها و کج‌باوری‌ها، در داخل و خارج، توانستند مذاکرات هسته‌ای ایران و قدرت‌های بزرگ را با درایت به نتیجه‌ای مقبول برسانند.

سیاست خارجی با روی‌کار‌آمدن دولت آقای روحانی با پرونده‌های مختلفی روبه‌رو بود. پیگیری پرونده مذاکرات اتمی با رویکرد پایان‌دادن به آن، در اولویت اصلی برنامه سیاست خارجی دولت ایشان قرار گرفت. پایان‌دادن به مذاکراتی که با گذشت بیش از 10 سال جز اتلاف وقت و نابودی اکثر لایه‌های اقتصاد کشور نتیجه دیگری نداشت، مهم‌ترین دستور کاری بود که کشور می‌توانست به‌طور طبیعی داشته باشد که به سرانجام رسید. یکی از رهیافت‌ها و نتایج مذاکرات 1+5 را می‌توان آماده‌سازی فضا و بسترسازی برای بهبود رابطه با کشورهای بزرگ عنوان کرد که همگی در دولت دهم در وضعیت اسفبار و بعضا به شرایط خطرناکی رسیده بود. بهبود فضای رابطه با کشورهای بزرگ، هزینه‌های مالی و سیاسی را به‌طور عمده کاهش داده و اجازه می‌دهد ملت ایران بدون موانع تصنعی، رابطه خود را با جهان برقرار و نیازمندی‌های خود را تأمین کند. از دیگر برنامه‌های دولت، تنظیم رابطه با کشورهای منطقه بود که با وجود تلاش‌های زیاد به‌دلیل سیاست‌های نوین ضد ایرانی عربستان، تا به ‌حال نتایج مطلوبی را کسب نکرده است. با پایان تحریم‌ها در 16 ژانویه 2016 نوید عادی‌سازی روابط خارجی ایران با جهان، بهبود و رونق اقتصادی کشور و امید به شرایط بهتر در سیاست بین‌المللی در همکاری جهانی و منطقه‌ای از همه اطراف و اکناف به گوش می‌رسید. بیش از 160 هیأت، بیشتر اروپایی، در سطوح مختلفِ سیاسی و اقتصادی در مدتِ کوتاهی از ایران بازدید کردند و رئیس‌جمهور نیز به دو کشور مهم اروپایی سفر کرد و قرار است به سفرهای اروپایی بیشتری نیز برود؛ البته آقای روحانی سفرهای خارجی متعددی را در این دو‌سال‌و‌نیم پس از انتخاب خود انجام داده بود؛ ازجمله سفر به روسیه و چین که منجر به توافق‌های مهمی، اگرچه صرفا روی کاغذ، شد. با خروج ایران از زندان تحریم، وجود فرصت‌های اقتصادی در همه بخش‌های جامعه، منابع ارزی و نفتی بدون مشکل تحریم و پروژه‌هایی که قرار بود در ایران ساخته شود، موردتوجه همه قرار گرفت. نوید سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه سریع اقتصادی برای جبران عقب‌ماندگی‌های یک دهه گذشته یک روی سکه سیاست بود که می‌گفت همه‌چیز می‌تواند خوب و با برنامه پیش رود. اما اگرچه وزارت خارجه آقای ظریف توانست فضای رابطه ایران را با اروپا و تا حدی با آمریکا بهبود بخشد و با برقراری یک خط مستقیم با آمریکا، خیلی از موضوعات را تحت تأثیر قرار دهد؛ ولی همه سیاست خارجی ایران در این سازمان و تلاش‌هایش خلاصه نمی‌شود. ایران از طریقی متفاوت به صورتي عمیق در بحران سوریه درگیر شده بود و لاجرم با دو کشور ترکیه و عربستان که به دنبال سرنگونی آقای بشار اسد و تغییر رژیم سوریه بودند در تقابل قرار داشت. این دو کشور با ائتلاف‌های مختلفی در سطوح و موضوعات متنوع، سعی در افزایش ریسک برای ایران و به‌وجود‌آوردن شرایط نامطلوب منطقه‌ای می‌کردند. از طرف دیگر گروه‌های ملیشیای مدعی حمایت از اهل تسنن در مساحتی معادل نصف عراق و دوسوم سوریه، توانسته بودند تهدیدی جدی برای مرزهای بین‌المللی به‌وجود آورند و محیط امنیتی ایران را نیز نگران‌کننده کنند. اوضاع خاورمیانه که نظام ایران محیط امنیتی خود را در آن تعریف کرده است، به صورت فزاینده‌ای قطبی شده و اکثر کشورهایی که ایران در مذاکرات 1+5 توانسته بود به خود منعطف کند اگر گرایش ضد سیاست ایران نداشته و به قطب مخالف منعطف نباشند، در طرف ایران نیز قرار ندارند. این تناقض در سیاست خارجی وجود دارد که کشورهای بزرگ که ایران علاقه‌مند است با آنها همکاری کند، در منطقه خاورمیانه با ایران نظرات همسو ندارند و همین دینامیسم در سیاست خارجی ایران، مشخص‌کننده دوستان و مخالفان ایران است. همین وضعیت به ما توضیح می‌دهد چرا سرمایه‌گذاری خارجی در ایران صورت نگرفته و به این سادگی صورت نخواهد گرفت. حال اگر به آرایش و چینش نیروها در خاورمیانه توجه کنیم، در دو سطح منطقه و جهانی برای ایران انتخاب‌های متعددی برای حضور و توسعه وجود ندارد. از یک ‌طرف با رویکرد توسعه‌ای ایران برای بقا باید از نظر مالی، تکنولوژی و صنعت با اروپا کار کند؛ اما کشورهای غربی بهای این معامله را نقد و بدون ریسک می‌خواهند و تا به ‌حال نیز چنان کرده‌اند؛ اما ایرانِ مستقل، برای بقا از نظر سیاسی باید همکاری با کشورهای همسوی خود، ازجمله چین و روسیه را گسترش دهد. این کشورها با ذائقه اقتصادی ایران خیلی هماهنگ نیستند (اگرچه چین مهم‌ترین خریدار نفت ایران است) یا اینکه تأمین‌کننده‌های مالی قوی برای پروژه‌های ایران نمی‌توانند باشند؛ اما سیاست خارجی ایران با این کشورها همخوانی بیشتری در سطح جهانی و منطقه‌ای دارد. درست یا غلط با وجود تلاش‌های رئیس دولت یازدهم یا شخص وزیر خارجه، نظام سیاسی حاکم بر ایران نتوانسته یا بهتر بگوییم ماهیتا برای تطبیق منافع خود با سیاست‌های غرب در منطقه مشکل جدی دارد. این مشکل به‌ دلیل نبود تعریفی واحد از منافع در روابط خارجی ایران اسلامی، هم داخلی است و هم به دلیل رویکردهای استعمارطلبانه غرب که جز با تسلیم و واگذاری آرام نمی‌گیرد، خارجی است. بنابراین جایگاه چین و روسیه و هند و ... یا هرچه که در داخل آن را «نگاه به شرق» می‌نامیم، به خاطر سیاست‌های متفاوتی که با اهداف و برنامه‌های کشورهای به‌اصطلاح غربی دارند، در سیاست خارجی فعلی ایران نه یک انتخاب که یک الزام و روند طبیعی است؛ البته این قدرت دیپلماسی ایران خواهد بود که باید جلوی زیاده‌خواهی‌های این گروه از کشورهای همسو را بگيرد و هرچه‌بیشتر منافع خود را تأمین کند. در این صورت دو ساختار و دو روش در سیاست خارجی رخ می‌نماید؛ پرونده‌ای که دست دولت نیست... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.