رقابتيترين خبرگان
خدیجه جواهری
یکی از حساسترین رویدادهای دهه اخیر، در سال 94 روی داد. کمتر کسی فکرش را میکرد انتخابات خبرگان پنجم به یکی از رقابتیترین انتخاباتهای این مجلس تبدیل شود. کمتر کسی فکرش را میکرد مردم برای رأیدادن به فهرستهای خبرگان حتی نسبت به فهرستهای مجلس شورای اسلامی هم حساسیت بیشتری داشته باشند؛ اما همه این اتفاقات، رخ داد. مردم صف کشیدند، منتظر شدند، رأی دادند و رأیشان اثرگذار شد.
خبرگان پنجم بدون دو چهره شاخص یعنی آیتالله محمد یزدی و آیتالله تقی مصباحیزدی شکل گرفت. آن هم در وضعیتی که یزدی در رأس مجلس خبرگان، یعنی ریاست آن قرار داشت و مصباحیزدی به عنوان مهمترین منتقد هاشمی رفسنجانی هم وارد عرصه رقابت شده بود. خبرگان دوره پنجم از همان ابتدا خبرساز شد. از زمانی که 801 نفر برای حضور در رقابتهای آن ثبتنام کردند، آنقدر این میزان غیرمترقبه بود که آیتالله احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان، گفته بود بعضیها که عربی نمیدانند هم ثبتنام کردهاند و چرا با این کار، شورا را به زحمت میاندازند. اما در مرکز توجه قرارگرفتن آن از زمانی کلید خورد که نوه بنیانگذار جمهوری اسلامی تصمیم گرفت وارد عرصه رقابت خبرگان شود؛ اولین حضور سیاسی یکی از مهمترین اهالی بیت امام. سیدحسن خمینی بعد از پدر مرحوم خود که در خبرگان دوم از حوزه تهران وارد این مجلس شده بود، تولیت آستان امام را برعهده گرفته بود و از هرگونه حضور سیاسی پرهیز ميكرد. از زمانی که سیدحسن خمینی تصمیم گرفت برای اولینبار بخت خود را در عرصه رسمی سیاست بیازماید، دوقطبی مخالفان و موافقانش هم شکل گرفت: دو قطبیاي که تلاش داشت درون بیت امام هم اختلافافکنی کرده و بین او و برادر دیگرش، یعنی سیدعلی، تفاوت قائل شود. اين جريانِ خاص در این مسیر برای تکمیل این سناریو باز هم به سراغ هاشمیرفسنجانی رفت و او را بازیگردان این ثبتنام عنوان کرد. آنها حتی این حضور نوه امام را با فتنه جمل مشابهسازی کرده و ادبیات تندی را دراینباره به کار برده بودند؛ بهطوریکه حجتالاسلام محسنزاده، نماینده ولیفقیه در سپاه انصارالله استان کرمان، گفته بود شتر جنگ جمل امروز از بیت امام (ره) کجاوه زده میشود و بهشدت باید مراقب آیتاللهسازی و علامهسازی بود که قصد دارد موضوع شورای رهبری و شورای فقاهت را مطرح کند؛ اما در كنار موج هجمههایی که علیه سیدحسن به راه افتاده بود، جمعی از مراجع تقلید و بزرگان حوزه هم بودند که استقبال خود را از حضور سیدحسن اعلام کرده بودند. پررنگشدن آزمون اجتهادی یکی از موضوعاتی که در این دوره بهشدت پررنگ جلوه داده شد و البته درباره سیدحسن به طور ویژه مورد پیگیری قرار گرفت، بحث برگزاری آزمون اجتهادی از سوی شورای نگهبان برای احراز صلاحیت علمی و اجتهاد نامزدهای شرکتکننده بود. دراینباره شورای نگهبان اطلاعیههای متعددی را صادر کرد که بعضی از آن اطلاعیهها بعدا با اصلاحاتی روبهرو شد. شورای نگهبان در نخستین اطلاعیه خود اعلام کرده بود، فقط اعضای فعلی مجلس خبرگان رهبری و کسانی که در گذشته در آزمون خبرگان که از طرف شورای نگهبان برگزار شده، شرکت کرده و از نظر علمی تأیید شدهاند، میتوانند در دومین مرحله از آزمون خبرگان که ١٥ دیماه 94 برگزار شده بود، شرکت نکنند. از آنجا که سیدحسن خمینی جزء هیچکدام از آنها نبود، رسانههای مخالف، تمام هموغم خود را بر این گذاشتند که سیدحسن باید در این آزمون شرکت کند. اما نگاهی به سوابق ٢٠ساله سیدحسن خمینی در تدریس در حوزه علمیه قم، شش سال تدریس در مدارج خارج فقه و اصول که پایه اجتهاد محسوب میشود، این ظن را تقویت میکرد که سیدحسنخمینی نیازی به شرکت در آزمون نداشته باشد. بااینحال شورای نگهبان عزم خود را جزم کرده بود که نوه امام را پای جلسه امتحان بکشاند. غیبت در روز آزمون روز آزمون یعنی ١٥ دی فرارسید. محل آزمون دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری در شهر قم بود؛ اما سیدحسن خمینی، ازجمله غایبان آن جلسه بود و آن روز را مطابق معمول، به کلاس درس خارج فقه خود رفته بود. از همینجا کلید اینکه صلاحیت سیدحسن چگونه بررسی میشود، زده شد. بااینحال بیت امام و به طور مشخص سیدعلی خمینی، اعلام کرد برای حضور سیدحسن در آزمون خبرگان پیامک دعوتی ارسال نشده است. ادعای شریعتمداری و تکذیب سیدحسن دراینمیان اما حسین شریعتمداری پا به میدان گذاشته و مدعی شده بود برای حضور سیدحسن خمینی از سوی هیأترئیسه خبرگان دعوتهای اختصاصی به عمل آمده است. این خبر را همه اعضای هیأترئیسه خبرگان تکذیب کردند. علاوه بر آنکه سیدحسن خمینی خود نیز این موضوع را تکذیب کرد. در این فاصله اما بسیاری از استادان حوزه و مراجع تقلید، ازجمله آیتالله وحیدخراسانی و جوادیآملی، اجتهاد سیدحسن را تأیید کردند؛ ولی ظاهرا نه اجازه اجتهاد سیدحسن از مراجع تقلید، نه گواهی آنها بر صلاحیت علمی او، نه نوارهای درس و بحثش در خارج فقه و اصول، هیچکدام نتوانست فقهای شورای نگهبان را قانع کند نوه امام صلاحیت حضور در رقابتها را دارد، بههمیندلیل، رأی به عدم احراز صلاحیت دادند. این در حالی بود که برخی از چهرهها در آزمون شرکت نکرده بودند. سیدحسن اعلام کرد که به درخواست بزرگان سیاست و حوزه و مردم نسبت به این نظر اعتراض میکند، اما خودش هم گفته بود بعید میداند شورای نگهبان بخواهد تغییری در نتیجه حاصل کند. رونمایی از فهرستها بعد از آنکه نتایج بررسی صلاحیت نامزدهای خبرگان روشن شد، گروههای سنتی که معمولا دراینباره فهرست ارائه میکردند، وارد زورآزمایی دراینباره شدند. جامعتین، یعنی جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، از تشکلهای مهم اصولگرا هستند که به طور سنتي براي انتخابات خبرگان نامزد معرفی میکنند. این دو تشکل بر سر قراردادن نام هاشمی در فهرست با هم اشتراک نظر نداشتند. بااینحال، جامعه مدرسین تکلیف خود را در این زمینه روشن کرد و نام هاشمی را در فهرستی که منتشر شد، قرار نداد. چهرههاي شاخص فهرستی که با عنوان جامعه منتشر شد، شامل آیتالله احمد جنتی، آیتالله مصباحیزدی و آیتالله محمد یزدي بود. از طرف دیگر، فهرست مورد حمایت آیتالله هاشمیرفسنجانی چند روز بعد با عنوان «خبرگان مردم» منتشر شد. مقایسه فهرستها و مشترکین برخی از نامها در این دو فهرست، مشترک بود و برخی دیگر هم بهنوعی معرف خطوربطهای هرکدام از فهرستها بود. ازجمله مشترکین هر دو فهرست میتوان به حسن روحانی، ابراهیم امینی، محمدعلی موحدیکرمانی، سیدابوالفضل میرمحمدی، محسن قمی، محمد محمدیریشهری، قربانعلی درینجفآبادی و محمد اماميکاشاني اشاره کرد؛ یعنی اشتراک دو فهرست در هشت نامزد. تفاوتها اما تفاوتها کجا بود. از مشخصات بارز فهرست جامعه میتوان به قرارگرفتن این افراد در آن اشاره کرد: احمد جنتی، محمدتقی مصباحیزدی، محمد یزدی، علیرضا اعرافی، محمدباقر باقریکنی، غلامرضا مصباحیمقدم، سیدمحمدرضا مدرسییزدی و علی مؤمن. شاخصترین آنها آیتالله احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان بود که از حوزه انتخابیه تهران در این دوره نامزد شد. همچنین آيتالله محمدتقی مصباحیزدی که در انتخابات ٨٤ از هواداران سرسخت احمدینژاد و مخالفان هاشمیرفسنجانی بود. آيتالله محمد یزدی که هم دبیر جامعه مدرسین است و هم رئیس مجلس خبرگان و هم عضو شورای نگهبان. همچنین دیگر چهره این فهرست، علی مؤمن، برادر آيتالله محمد مؤمن، است. مؤمن نامی بود که در این انتخابات خبرگان بر سر زبانها افتاد. آيتالله محمد مؤمن از فقهای شورای نگهبان و از اعضای مجلس خبرگان است که خودش از حوزه قم ثبتنام کرد و فرزندش، احمد، نیز از حوزه استان مرکزی و برادرش علی هم از حوزه تهران. آيتالله مؤمن برگزارکننده آزمونهای اجتهادی مجلس خبرگان و ازجمله طراحان سؤال، مصححان و نیز برگزارکنندگان مصاحبههای شفاهی نامزدهای خبرگان است. این اسامی معروفترین اسامیای هستند که در فهرست هاشمی نبودند. فهرست انگلیسی بعد از انتشار فهرست «خبرگان مردم» برای خبرگان رهبری، برخي از رسانههای اصولگرا سعی کردند القا کنند فهرستهای مزبور موردحمایت بریتانیاست! این رسانهها هم خواستار اعلام برائت اعضای فهرست از انگلیس شدند و هم از مردم خواستند برای خنثیکردن سیاستهای این کشور، اتفاقا به مثلت آیات جنتی، محمد یزدی و مصباحیزدی رأی دهند. آنها مدعی شدند شبکه فارسیزبان بیبیسی مشغول خطدادنهای انتخاباتی بود و تکلیف میکرد که مردم به چه کسی رأی بدهند و رأی ندهند. خبرگان پنجم و احتمالاتپیشرو عملا همان چیزی که هم اصلاحطلبان و هم اصولگرایان درباره آن هشدار میدادند، رخ نشان داد. اصولگرایان در تمام روزهای تبلیغات، حجم وسیعی از تبلیغات خود را معطوف انگلیسی نشاندادن فهرست مورد حمایت هاشمی برای خبرگان کردند. آنها حتی این فرض را هم مطرح کردند که اصولگرایان به هشت نفر غیرمشترک با فهرست خبرگان مردم رأی بدهند تا مثلت آن سه نفر، وارد مجلس شود. بااینحال اعلام نتایج خبرگان نشان داد تقریبا همان فهرستی که مورد حمایت هاشمی بود، توانست اکثریت آرا را از آنِ خود کند. از آن مثلت معروف هم فقط احمد جنتی در انتهای فهرست قرار گرفت و نهايتا دو فهرست ارائه شد: یکی فهرستی که برای مجلس شورای اسلامی منتشر شده بود و به فهرست امید معروف شد و یکی هم فهرست خبرگان مردم. آنچه بر این اساس به 30+16 معروف شده بود و بزرگان اصلاحات از مردم خواسته بودند که به تمامی هر دو فهرست رأی دهند. هفتم اسفند که فرا رسید، این تراکت تقریبا در دستان بیشتر شرکتکنندگان بود و مردم به فهرست خبرگان مردم به طور کامل رأی دادند. حالا احمد جنتی نه در بالای فهرست نمایندگان تهران، بلکه از انتهای فهرست، وارد مجلسی خواهد شد که بیش از 50 درصد آن را فهرست خبرگان مردم در مراکز استانها از آنِ خود کردهاند. رقابتهای هیأترئیسه خبرگان پنجم میتواند داغترین رقابت انتخاباتی داخلی خبرگان تا به حال باشد. رقابتی که یک پای آن هاشمی است و جنتی و احتمالا پای دیگر آن محمود هاشمیشاهرودی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.