|

راهبرد گام سوم در فضای سیاسی

حامد طبیبی

«گام دوم»؛ اشاره‌ای معنادار که در آن، انتخابات 24 خرداد 92 و انسجام ‌پیش‌بینی‌ناپذیر اصلاح‌طلبان به عنوان «گام نخست» فرض شده است و حالا دوسال‌ونیم پس از آن رویداد، به تابلوی انتخاباتی و شعار اصلی نیروهای تحول‌خواه در انتخابات هفتم اسفند بدل شد؛ اما امر سیاست و فعالیت در این حوزه قرار است پس از این رویداد با چه رویکرد و بر اساس کدام راهبرد به پیش رانده شود و «گام سوم» باید معطوف به کدام اهداف باشد؟ اگر از انتخاب حسن روحانی تا به‌ثمررسیدن برجام، عبور از میراث احمدی‌نژاد و متانت و تدبیر برای کاهش فضای سوءتفاهم به عنوان «استدلال» رئیس‌جمهور و همراهان او برای اولویت‌دادن به حل مسئله هسته‌ای و چاره‌اندیشی برای درهم‌ریختگی اقتصادی مطرح می‌شد، حالا و با عبور از انتخابات مجلس و تغییر ترکیب بهارستان، موضوع سیاست داخلی چه جایگاهی در اولویت‌های دولت و فعالان سیاسی اصلاح‌طلب خواهد داشت؟ پاسخ به این سؤال‌ها حتما پیش‌فرض‌ها و پیش‌بینی‌هایی را طلب می‌کند که محور نشست «شرق» با دو نظریه‌پرداز اصلاح‌طلب است. علیرضا علوی‌تبار و حمیدرضا جلایی‌پور بعد از دوم خرداد 76، پای ثابت مباحث نظری و تئوری‌پردازی برای روند اصلاحات در کشور به شمار می‌روند. مدیریت سه روزنامه شاخص دوران اصلاحات، این دو فعال سیاسی و استاد دانشگاه را بیش از گذشته با زوایای سیاست در ایران آشنا کرد. جلایی‌پور استاد دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و یک جامعه‌شناس سیاسی و عضو شورای مرکزی احزاب مشارکت و اتحاد ملت ایران اسلامی است. علوی‌تبار هم در مرکز عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی استاد بود و این روزها هم در چند دانشگاه مشغول به تدریس است. نشست آنها در دفتر روزنامه در شرایطی برگزار شد که در آستانه هفتم اسفند، همه در انتظار واکنش مردم به فراخوان بزرگان اصلاحات برای تداوم اصلاح‌طلبی بودند.

پس از رویداد خرداد 92 و انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم، اگرچه مسئله اولویت‌بندی امور به‌طور رسمی اعلام نشد؛ اما مشخص بود اولویت دولت، حل معضل سیاست خارجی و تحریم‌ها و البته کندکردن رشد فزاینده تورم است. پس از آن هم مسئله برجام پیش آمد و کشور تا مدتی درگیر آن بود و تازه پس از آن، انتخابات مجلس و خبرگان تا حدی موضوعیت یافت. در‌این‌میان، امر سیاست، کار معمول احزاب و همایش‌های حزبی و نشست‌های سیاسی، عضوگیری تشکل‌ها و فضای مناسب فعالیت برای تشکل‌های مدنی و صنفی، کمتر در کانون توجه بوده است. رئیس‌جمهور در جریان مبارزات انتخاباتی خود، وعده فضای عادی سیاسی را داد و تا حدی این مسئله هم محقق شده است؛ اما سیاست داخلی به‌اندازه حوزه‌های دیگر، مدنظر نبوده مگر در کارکرد انتخاباتی آن. با فارغ‌شدن از انتخابات مجلس، گام بعدی سیاسیون یا دولت در این حوزه چه باید باشد؟

جلایی‌پور: در ارزیابی مجملی که از سه سال اخیر داشتید، یک مقدار سیاست‌های انتخاباتی را تخفیف دادید. در همین باره نکته‌ای می‌خواهم بگویم. سیاست‌های انتخاباتی یا دموکراسی پارلمانی در کشورهایی که در مرحله تحکیم دموکراسی قرار دارند، محل انتقاد است. رواج‌یافتن نظریاتی مانند دموکراسی «تأملی»، «رایزنانه»، «مستقیم» و ... نشانه تنگناهای دموکراسی‌های انتخاباتی در دو دهه گذشته است. کتاب گیدنز «‌از ورای چپ و راست» یا نظریه «پاراپالتیکس» که می‌گوید سیاست کافی نیست، همه نشان می‌دهند برای نهادینه‌شدن دموکراسی، چیزی بیش از دموکراسی پارلمانی موردنیاز است. اما برخلاف تخفیفی که در سؤال شما بود نظر من این است که همین سیاست‌های انتخاباتی در ایران درخور توجه است. شما تحولات ایران را بررسی کنید؛ بخشی از آنها ناشی از حرکت‌های جنبشی و بخشی ناشی از حرکت‌های انتخاباتی (یا هردو) است. حرکت‌های انتخاباتی در همین سه دهه اخیر موجب تغییرات جدی در جامعه شده است. با انتخابات بود که دوره‌های سازندگی و اصلاحات، عدالت‌‌گرایی شعاری و حالا هم دوره اعتدال آغاز شده است. نباید دوره‌های انتخاباتی را دست‌کم گرفت. این در حالی است که برخی تند‌رو‌ها اگر رو‌دربایستی نداشتند، همان حرف قبل از دوم خرداد 76 را امروز با صدای بلندتری بیان می‌کردند که ما باید حکومت اسلامی تشکیل دهیم و انتخابات بی‌انتخابات. آنان با ساز‌و‌کارهای دموکراسی بازی می‌کنند و به لوازم واقعی جمهوریت بی‌اعتقاد هستند. با‌این‌وصف انتخابات با همین شرایط، به‌ویژه در دوره‌هایی که مردم با مشارکت حداکثری در میدان حاضر شدند، منشأ اثر خیر شده و اثر آن بر تغییرات جامعه و کشور تا حدودی درخور توجه است. شما به همین مقطع انتخابات سال 92 و پیروزی روحانی توجه کنید. کشور ما بر اثر تحریم‌های شورای امنیت که دست‌پخت دوره احمدی‌نژاد بود، ذیل بند 7 منشور سازمان ملل قرار گرفت. در داخل هم فضا باز نبود. عده‌ای می‌گویند اقتصاد ما به سمت نئولیبرالیسم، حرکت کرده که بیشتر به یک شوخی شبیه است. آنها در آن هشت سال، یک اقتصاد رانتی را رانتی‌تر کردند و به فساد ساختاری دامن زدند و از شرایطی که بر اثر تحریم‌ها ایجاد شده بود، سود می‌بردند. حضور هوشمندانه و به‌موقع مردم باعث شد ما از این دو «شر» فاصله بگیریم. با تدبیر دولت و دکتر ظریف و تیم مذاکره‌کننده، شبح تهدید و ناامنی و حمله نظامی از سر کشور ما برداشته شد. تاریخ چند دهه می‌گوید فروپاشی یا جنگ، سرنوشت کشورهایی بوده که بر اساس بند 7 منشور سازمان ملل، تهدید امنیت جهانی شناخته شده‌اند؛ اما ما بدون هزینه گزاف، توانستیم با برجام از شمول این بند خارج شویم. آن شبکه و فساد رانتی هم به دست‌و‌پا افتاده و منشأ این تحولات مثبت، انتخابات بوده است. شما دیدید در همین انتخابات مجلس شورای اسلامی دهم هم اتفاقات چشمگیری افتاد و این با وجود همه محدودیت‌هایی بود که بدون رو‌دربایستی و علنا به اصلاح‌طلبان تحمیل شد؛ مثل حذف درصد بالايي از کاندیداهای اصلاح‌طلبان؛ بنابراین اگر فعالان سیاسی فاز بعدی هم بر اساس همین سیاست‌های انتخاباتی همچنان در سیاست داخلی فعال بمانند، باز هم گام به جلوست؛ البته تا شرایط تحقق همه لوازم دموکراسی راه بلندی را در پیش داریم. علوی‌تبار: تصور من این است که به چند دلیل، خود پدیده انتخابات، مستقل از نتیجه آن، اتفاق مهمی است. زنده‌نگه‌داشتن نهاد انتخابات برای ما بسیار مهم است. اگر زمانی قرار باشد تصمیمی سرنوشت‌ساز از طریق مراجعه به آرای مردم گرفته شود، زنده‌بودن نهاد انتخابات امری ضروری است. انتخابات نوعی آموزشِ ضمن‌خدمت و اقدام است. چگونگی بسیج منابع، سازماندهی، ارتباط با مردم و اقشار مختلف و ارزیابی از خود و جریانات همسو، همگی در انتخابات تمرین می‌شود. جریاناتی که پایگاه اجتماعی بیشتری دارند از هر ارزیابی‌ای استقبال می‌کنند. آنهایی هم که ندارند، از هشدار آن استفاده می‌کنند؛ بنابراین انتخابات نقطه عطف است. این نکات را در تأیید سخنان آقای دکتر جلایی‌پور گفتم. به سراغ بخش اصلی سؤال شما می‌روم؛ یعنی گام بعدی برای فضای سیاست داخلی. این گام را باید برای سه گروه از هم تفکیک کرد. در ماه‌های گذشته، گامی به سمت رشد و رونق اقتصادی برداشته شد که همه به جز راستِ تندرو از آن استقبال می‌کنند و بهبود اقتصادی و رونق به معنای رشد است؛ اگرچه شرایط تحریم و درگیری، برای برخی جریانات داخلی، فرصتی بهتر است. گام دیگر، گامی است که اعتدالیون از آن استقبال می‌کنند و اصلاح‌طلبان هم با آن همراه هستند و آن انضباط مالی در دولتِ اعتدال است که این اتفاق ملی بعد از بی‌انضباطی و درهم‌ریختگی نهادهای پولی و مالی دوران احمدی نباید مورد استقبال قرار گیرد. گام بعدی که در این مدت برداشته شد و پایه معقول سنجش شده خط‌مشی‌گذاری اقتصادی بر مبنای توانایی سیستمی است و اصلاح‌طلبان حتما از آن استقبال می‌کنند، سیاست خارجی تعاملی است؛ اما گام مهم بعدی که اصلاح‌طلبان هم بر آن تأکید می‌کنند، تأکید بر خواست عمومی مردم است. اصلاح‌طلبی در ایران به لحاظ محتوایی با مردم‌سالاری پیوند خورده است؛ البته محتوای آن می‌تواند گاهی عمیق یا سطحی باشد؛ اما اصلاح‌طلبان چند گامِ اثربخش باید بردارند. حفظ و تعمیق حرکت جبهه‌ای ایجاد‌شده در جریان انتخابات مجلس دهم، دارای اهمیت راهبردی است. برای اولین‌بار تشکیلات سراسری سازماندهی کردیم که تمام سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته برای چندپاره‌کردن اصلاح‌طلبان را به شکست کشاند. اصلاح‌طلبان با گفت‌وگو و حضور در فرایند مشارکت و تصمیم‌گیری، این باب را باید برای گام‌های بعدی باز نگه دارند. انتخابات برای اصلاح‌طلبان، فرصت مناسبی است تا وارد گفت‌وگوی عمیق و اعتمادبخش با حاکمیت شوند. گفت‌وگوی عمیق به این معناست که می‌گویید با وجود اختلاف‌نظر‌ها، علاقه‌مند هستیم در مواردی به‌ویژه بخش‌هایی که در آن مبانی مشترک داریم، به وحدت رویه برسیم. پذیرش منتقد قانونی و حسن آن در بلندمدت برای حاکمیت و توافق برای راه‌های رفع خصومت، ازجمله اقداماتی است که به نظر می‌رسد پس از انتخابات و در گام بعدی هم باید از سوی اصلاح‌طلبان دنبال شود. در همین جریانِ انتخابات هم فرصت‌هایی وجود داشت. کاری که در رد صلاحيت‌ها شد فقط شامل حال اصلاح‌طلبان نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند عواقبی ناخوشایند داشته باشد. اصلاح‌طلبان در ماه‌های پیشِ‌رو باید درباره «رسانه» هم تدبیری بیندیشند. وضعیت رسانه‌های اصلاح‌طلب به دلیل فقدان پشتیبانی و فشارهای بیرونی، چندان مساعد نیست. به‌همین‌دلیل برای ورود به گفت‌وگوی جدی، آمادگی ندارند. اصلاح‌طلبان همچنین دوباره باید به سمت کار حزبی حرکت کنند و با جدیت، احزاب، جلسات و برنامه‌های حزبی را دنبال کنند. حرف من مربوط به دستاوردهای انتخابات نبود. منظورم اولویت‌دادن به یک یا دو بخش خاص از سوی دولت و حتی جریان‌های سیاسی است. این‌ که گفته شود فعلا سراغ سیاست داخلی نرویم چون نهادهای مختلف در آن نظر دارند و حساسیت بالاست؛ البته که فصل انتخابات بهار کار حزبی است؛ اما امر سیاست داخلی و کارهایی که هر دو نفر برشمردید، نیاز به فعالیت عمیق‌تری دارد. دولت می‌توانست در کنار اقتصاد و سیاست خارجی، سیاست داخلی را نيز هم‌زمان پیش ببرد و هر بخشی، کار خود را انجام دهد. جلایی‌پور: دولت تاکنون دو گام جدی و بسیار مثبت برداشته؛ یکی برجام و دیگری همین انتخابات مجلس دهم است که موفقیت دولت در سیاست داخلی است. وزارت کشور از طریق هیأت‌های اجرائی 98 درصد نامزدها را تأیید کرد. با امانت‌داری، آرای خیره‌کننده مردم خوانده شد. روحانی برای ایجاد گشایش در حوزه‌های فرهنگی، سیاست خارجی، اقتصاد و سیاست داخلی از لحاظ زمانی، دست به اولویت‌بندی زد و مسئله تحریم‌ها و مذاکرات هسته‌ای را کاملا حل کرد و در اقتصاد و اخیرا سیاست داخلی هم تا حدی پیش رفته است. این مدل خوبی است. در دوران اصلاحات حوزه‌های مختلف، به‌طور هم‌زمان دنبال می‌شد. بعدها مشخص شد رونق اقتصادی هم در کنار نشاط سیاسی در کشور ایجاد شده است. مخالفان اصلاحات مدعی هستند دولت اصلاحات دنبال پروژه سیاسی بود؛ اما دستاوردهای اقتصادی، فرهنگی و دیپلماتیک آن اگر بیشتر نبود، کمتر هم نبود. در مجلس ششم برخی مصوبات سیاسی به نتیجه نمی‌رسید و کار به لوایح دوقلو رسید؛ اما حالا روحانی با درنظر‌داشتن فضای کلی و اینکه در دولت یازدهم چهار سال زمان دارد، اولویت‌هایی برای خود مشخص کرده است. فشارهایی که وجود دارد هم در این تصمیم بی‌تأثیر نبوده است. یادمان نرفته در جریان بررسی برجام در مجلس، رسما از یک‌سری بخش‌ها آمدند و دور مجلس را گرفتند؛ حتی پلیس آمد و غیرقانونی‌بودن تجمع آنان را یادآور شد و کار به رئیس‌جمهور و رئیس مجلس و دفتر رهبری رسید. فشار جدی بود و اصلا شوخی نداشتند؛ اما دولت مقاومت کرد و برجام به ثمر حقوقی رسید و به ثمر اجرائی هم می‌رسد. من با بحث آقای دکتر علوی‌تبار همراه هستم. ایشان در گام سوم گفتند باید گفت‌وگو را سرلوحه کارمان کنیم که واقعا درست است؛ اما حرف من این است که عده‌ای نمی‌خواهند چنین شود؛ البته من خوشبین هستم. همین 14 سال پیش درباره نحوه دستیابی به انرژی هسته‌ای، عده‌ای از نخبگان و دانشمندان ما توصیه‌هایی داشتند؛ اما حتی باعث احضار آنان شد. همین مسئله امروز به یک موضوع عمومی تبدیل شده و راحت گفت‌وگو درباره آن صورت می‌گیرد. در سیاست داخلی هم امیدوارم شرایط این‌گونه شود. اگر نیروهای نگران آینده کشور، اصلاح‌طلبان و اعتدال‌گراها و غیرتندروها توانستند مانع تشکیل مجلسی با اکثریت تندرو شوند و اکثریت در اختیار حامیان آقایان عارف و لاریجانی باشد، گامی دیگر در بهبود فضای سیاسی داخلی برداشته شده است؛ اما نکته دومی که آقای علوی‌تبار گفتند؛ يعني توجه به کمبودهای رسانه‌ای اصلاح‌طلبان و لزوم تحزب‌یاب، درست است. اجازه دهید دراین‌باره یک پرانتز باز کنم. رسانه‌های اصلاح‌طلب و مستقل، دچار مشکلات درونی و بیرونی هستند که بعضا به نحوه مدیریت و نظام مزدی آنان برمی‌گردد و در مواردی هم به فشارهای خارج از ضابطه و حتی نوع تعامل اصلاح‌طلبان با رسانه‌های نزدیک به خود مربوط می‌شود. جلایی‌پور: رکن اصلاح‌طلبی، دموکراسی‌خواهی است و در نبود رسانه، یکی از ارکان دموکراسی‌خواهی غایب است و کار واقعا دشوار می‌شود. من نکته‌ای که اشاره فرمودید را قبول دارم. اصلاح‌طلبان و نیروهای نگران کشور، محدودیت رسانه‌ای دارند؛ اما استنباط من این است که در فضای مجازی این محدودیت‌ها کمتر است. می‌توانیم امیدوار باشیم به شرطی که فضای مجازی، از فضای هرج‌و‌مرجي که برخی نیروهای خاص ایجاد می‌کنند فاصله بگیرد، بستر مناسبی برای اطلاع‌رسانی باشد. در همین انتخابات مجلس، فضای مجازی مثل تلگرام به عنوان رسانه جامعه مدنی عمل کرد. در شرایطی که عده‌ای مهندسی جنگ روانی می‌کنند. در این شرایط است که سایت‌های شناخته‌شده اصلاح‌طلب می‌توانند نقاط تعادل‌بخش باشند؛ یعنی محل دروغ و تحلیل‌های سطحی و ضعیف نباشد. این عنصر به فرایند دموکراسی کمک می‌کند. شاید نتوانیم روزنامه‌ای به‌اندازه تیراژ سابق داشته باشیم؛ اما در فضای وب، می‌توان عرصه عمومی نقد را تقویت کرد؛ البته برای مثال در فضای مجازی انگلیسی‌زبان، عکس ایران است. اگر شبکه‌های اجتماعی اعلام کنند سر فلان کس بریده شده، هیچ‌کس آن را به اشتراک نمی‌گذارد. اول می‌روند گاردین و ... می‌بینند تا از منبع موثق خود، خبر درست بگیرند. آنجا افشاگری‌ها بیشتر حول شخصیت‌ها و ستاره‌ها و برملا‌کردن سوءاستفاده‌های شخصی آنهاست. ما به شرط تمرکز می‌توانیم در فضای مجازی کاری کنیم که سایت‌های تعادل‌بخش داشته باشیم. این رسانه‌ها در برابر شبکه‌های اجتماعی خاص که هرج‌و‌مرج رسانه‌ای و دروغ‌سازی علیه اصلاح‌طلبان را دنبال می‌کنند، مقاومت خواهند کرد. علوی‌تبار: در سؤال خود پرسیدید که چرا دولت اعتدال -که قاعدتا بخش‌های مختلفی دارد- پروژه‌های خود را به صورت هم‌زمان پیش نمی‌برد. دولت اعتدال تا امروز در محدوده ایجاد وفاق، کار کرده است؛ یعنی کلیت سیستم تأیید کرده که دولت در این زمینه‌ها می‌تواند کار کند. اگر زمینه آینده را بخواهیم بسنجیم، باید به این نکته توجه کنیم که اساسا دولت اعتدال به این دلیل مورد اقبال و پذیرش در سطوح کلان قرار گرفت که ما در بحران بودیم و قرار بر خروج از بحران بود. در سیاست خارجی که تا آستانه تنش، در اقتصاد تا آستانه مشکل تأمین روزانه کشور و در حوزه اداری کشور، با شخم‌زدن سیستم و کرخت‌شدن سازمان‌های اداری و فساد نهادینه‌شده مواجه بودیم. در امر سیاست خارجی تا رفع بحران با دولت همکاری شد تا شرایط بهبود یابد. به نظر من در اقتصاد هم تا خروج از رکود و ایجاد رونق نسبی، همکاری‌هایی از سوی نهادهای مؤثر با دولت صورت خواهد گرفت. برخی لابی‌های صاحب‌نفوذ پذیرفته‌‌اند در کوتاه‌مدت، برخی درآمدهای حاصل از تحریم آنها قطع شود؛ اما کشور از رکود خارج و وارد فضای رونق شود. توجه داشته باشید من از توسعه حرف نمی‌زنم، از رونق و رشد حرف می‌زنم. این‌ که دولت بتواند از محدوده از پیش تعیین‌شده خارج شود، به ترکیب مجلس دهم هم‌ بستگی دارد؛ حتی کارآمدکردن مدیریت کشور هم مشکلاتی خواهد داشت و مقاومت‌هایی در برابر دولت صورت خواهد گرفت؛ بنابراین با این حساب، حوزه سیاست داخلی، برای دولت چندان در دسترس نبود؛ با‌وجوداین کارهایی هم در این بخش صورت گرفته است. سؤال من خیلی ناظر بر عملکرد دولت نبود. دولت حتما نقش تسهیل‌کننده دارد. این‌ که فعالان سیاسی، به‌ویژه اصلاح‌طلبان، پس از آسوده‌شدن خیالشان از انتخابات مجلس، چه رویه‌ای در پیش بگیرند، مد نظر بود. علوی‌تبار: ترکیب مجلس آینده در ایجاد امید و ناامیدی میان فعالان سیاسی تأثیر دارد؛ به اضافه این‌ که اگر ترکیب عوض شود، صدای متفاوتی هم پدید می‌آید. ناگفته نماند هر اتفاقی هم بیفتد بدتر از مجلس نهم که متصور نیست. ممکن است مجلس ایده‌آل شکل نگیرد؛ اما بدتر از این هم نمی‌شود. نباید نگران بود. این‌ که اصلاح‌طلبان چه کنند، بسته به شرایط بعد از انتخابات دارد. ترکیب مجلس روی عملکرد اثر می‌گذارد و این‌ که آیا دولت تصمیم دارد وارد محدوده‌های دیگری شود یا نه؟ درباره مورد دوم، به این نکته توجه کنیم که دولت آقای روحانی، سیاسی نیست. رئیس‌جمهور صریح‌ترین سخنان سیاسی را بیان می‌کند؛ اما وزرای آن حتی در قبال این سخنان، سکوت می‌کنند. در دوران اصلاحات وقتی رئیس‌جمهور نکته‌ای را بیان می‌کرد، همه کابینه، استانداران و حتی فرمانداران آن را تبیین می‌کردند. اگرچه برای دولت ناممکن است که وارد حیطه‌های دشوار شود؛ اما این‌ که می‌خواهد وارد موضوع سیاست داخلی شود یا خیر، اول به ترکیب مجلس دهم، دوم تصمیم رئیس‌جمهور و سوم، به امید به کار جمعی در نیروهای توسعه‌گرای بیرون دولت بستگی دارد. گره‌زدن همه‌چیز به زلف انتخابات، تکرار مسیر گذشته نیست؟ این راه که قبلا امتحان شده است. از دولت و مجلس اصلاحات ایده‌آل‌تر که برای اصلاح‌طلبان وجود ندارد؛ البته درک می‌کنیم یک سری نیروهای سیاسی که خود را در اردوگاه اصلاح‌طلبان دسته‌بندی می‌کنند، دوست دارند وارد نهادهای مختلف شوند؛ اما در تقسیم کاری سیاسی، آیا نباید به دنبال نیروهای «خویش‌فرما» بود که بدون وابستگی یا احساس نیاز به حضور در ساختار رسمی، کار سیاسی را جلو ببرند؟ چهره‌های شاخص حزبی، استادان دانشگاه، نخبگان، دانشجویان و فعالان مدنی. آیا شما هم می‌خواهید منتظر عملکرد دولت بمانید؟ جلایی‌پور: برای اینکه از بحث‌ها جدا نشویم به ارزیابی‌ای که آقای علوی‌تبار از بعد از انتخابات داشتند، می‌پردازم و بعد پاسخ سؤال شما را می‌دهم. متغیرهایی مانند ترکیب مجلس یا تصمیم دولت برای خروج از منطقه تعیین‌شده و امید و انگیزه نیروهای جامعه مدنی واقعا درست است؛ اما من می‌خواهم ارزیابی خودم را داشته باشم. ما بحران سیاست خارجی، فساد اداری و بی‌خلاقیت‌شدن کادر اداری داشتیم و پیری سیستم بوروکراتیک به جاهای نگران‌کننده‌ای رسیده بود و دولت روحانی به دنبال آن است که رونق پدید ‌آید و توسعه درون‌زای برون‌نگر داشته باشیم. این یعنی نگرش توسعه‌ای به اداره کشور. احمدی‌نژاد ضد توسعه بود؛ نه اینکه توسعه را کند کرده باشد. ما حتی رشد اقتصادی هم نداشتیم. چرا این‌طور بود؟ من می‌خواهم متغیر دیگری به متغیرهای آقای علوی‌تبار اضافه کنم. این متغیر هم در شکل‌دادن مسئله سیاست داخلی تأثیر جدی دارد. وجود یک مجموعه متکی به منابع مالی سازمان‌های عمومی که بنیادگرایی و انحصارگرایی را دنبال می‌کند، نادیده نگیریم؛ آنان مدام می‌گویند انقلاب است که اهمیت دارد و این «جمهوری اسلامی» و کارآمدی نظام بوروکراسی و رفاه‌سازبودن آن اصلا چی هست؟ همه این مباحث، حل مشکل سیاست خارجی، رونق اقتصادی و عادی‌شدن فضای سیاسی و گردش نخبگان و حضور همه نیروهای کارآمد در احزاب و راه‌یابی آنها به مجلس و دولت و ... برای این است که به سمت لایه عمیق‌تر یعنی توسعه حرکت کنیم. درست است؟ کار اینها این است که مانیتور کنند و نگذارند این اتفاق رخ دهد. ما باید این را ببینیم. می‌دانیم افکار عمومی این را نمی‌بینند؛ چون هزینه دارد و به جای آن، فقط به شخص احمدی‌نژاد بد‌و‌بیراه می‌گویند. این یک نکته جدی است؛ البته من امیدوارم با تشکیل مجلس دهم، فضا تا حدی بهتر ‌شود. آنها قول داده بودند اکثریت را بگیرند. اتفاقی در بررسی صلاحیت‌ها افتاد که بسیاری از شخصیت‌های کشور و مراجع را هم گله‌مند کرد. پدر سید حسن آقا که به خاطر مشغله زیاد در بیت امام، فرصت تحصیل حوزوی چندانی پیدا نکرد، در انتخابات خبرگان تأیید شد؛ اما فرزند ایشان که یک مجتهد شناخته‌شده در حوزه علمیه است، درس خارج می‌دهد، مواضع سیاسی پخته و متینی دارد، با مباحث روز اجتماعی و ورزشی و فرهنگی آشنا است و 25 سال درس حوزوی خوانده، برای انتخابات خبرگان ردصلاحیت شد! خب اینها کارهای پرهزینه‌ای است و اینکه آن جریان خاص نتوانست کارنامه خوبی ارائه دهد، این گامی است که ممکن است تندروی را کُند کند؛ البته من آن‌قدر خوشبین نیستم که آن محفل پنهان، سریع تغییر رویه دهند. اتفاقا برای همین رفتارهای آنهاست که ما داریم درجا می‌زنیم و توسعه اتفاق نمی‌افتد. این تحلیل شما، یعنی این‌ که از نیروی سیاسی توقع کار خاصی نداشته باشیم. جلایی‌پور: به‌هر‌حال عملکرد اینها باعث شده از سند چشم‌انداز عقب بمانیم. خدا به مردم خیر دهد که در انتخابات سال 92 اینها را غافلگیر کردند؛ وگر‌نه همچنان در بحران بودیم. شما اصطلاح نیروهای «خویش‌فرما» را مطرح کردید. شما باید توجه داشته باشید ما درباره جامعه‌ای صحبت می‌کنیم که دولت در اغلب سپهرهایش دخالت می‌کند؛ بنابراین از سیاست دولت‌محور نباید غافل شد. من معتقدم این نیروهای خویش‌فرما به شکلی دیگر می‌توانند تأثیر‌گذار باشند. در ذهن نخبگان کشور، برآمدگان، نیروهای مؤثر سیاسی و ... پیش‌فرض نادرستی شکل گرفته است و باید با آن مبارزه فکری کرد. منظورم فقط روشنفکران نیست. بیشتر افرادی که برای جامعه فکر می‌کنند، دچار این اشتباه شده‌اند. از وقتی بلوک شرق سقوط کرده و توتالیتاریسم، همه‌گیر و همه‌شناس شده، عده‌ای نتیجه گرفتند ما روی جامعه آرمانی نباید کار کنیم؛ به‌عبارت‌دیگر گویی همه جوامع آرمانی ممکن است به نقطه بلوک شرق برسند که با زور، کار را پیش می‌بردند. در ایران هم توده، یک شاخه از اسلام سیاسی و مارکسیست - لنینیست‌ها همین تفکر را داشتند و به نتیجه نرسیدند. خب حالا که این‌طور است، همه نیروهای فکری از دادن چشم‌انداز برای آینده دوری کنند! این خیلی تفکر قابل‌دفاعی نیست. این‌همه نیرو در این کشور وجود دارد. باید فکر کنیم چشم‌انداز دسترس‌پذیری ارائه دهیم که انتزاعی نباشد و با روندهای موجود، سازگاری داشته باشد؛ یعنی باید از یک جامعه آرمانی دسترس‌پذیر صحبت کرد. یک کار قابل‌دفاع در برابر آن نیروی سد‌کننده و انحصار‌طلب که باید انجام داد، اتفاقا این است که نیروهای فکری چشم‌انداز آینده را به مردم بگویند. باید روی این موضوع کار کرد. الان فرصت این بحث نیست، فقط عنوان را می‌گویم. ما می‌توانیم به عنوان پیشنهاد روی ابعاد حکمرانی خوب کار کنیم. سه بخش در این نوع حکمرانی مهم است. حکومت، بخش داوطلبانه یعنی جامعه مدنی و بخش رقابت و تولید. ما در هر سه زمینه کار داریم. در همین انتخابات مجلس و خبرگان، برخی علاقه دارند انتخاباتی با نتایج تضمین‌شده برگزار شود. این یعنی دیدگاه ضد دموکراسی. در بخش اقتصادی، ویژگی‌هایی مانند شفافیت، پاسخ‌گویی، قانون‌گرایی، رقابت و ... باید تبلیغ و ترویج شود. شاید بگویند این ایده « حکمرانی خوب» به درد ایران نمی‌خورد. باشد! نخبگان بگویند چه چیزی به درد ما می‌خورد؟ در ایران تحول نسلی اتفاق افتاده است. این جوانان تحصیل‌کرده می‌توانند چنین ایده‌ای را پیگیری کنند. ما باید عادت 30، 40‌ساله را ترک کنیم که افق را به مردم نشان نمی‌دهیم. جامعه آرمانی قابل‌دسترس ما باید قابل‌تعریف باشد. این وظیفه همه نخبگان است؛ حتی خانم‌های خانه‌دار می‌توانند به رسیدن به چشم‌انداز کمک کنند به شرطی که افق را روشن کنیم. علوی‌تبار: من هم این بحث‌های آقای جلایی‌پور را قبول دارم. گذار مسالمت‌آمیز به دموکراسی به دو پایه نیاز دارد: «بهبودهای حاکمیتی» و «جنبش‌های اجتماعی». اگر روی دو پا راه برویم، به نتیجه می‌رسیم. بهترین سال‌های اصلاحات، زمانی است که هر دو پایه را داریم: هم جنبش اجتماعی فعال، هم رسانه‌های پویا و هم دولت و مجلس همراه؛ اما بعد از 88 فضا عوض شد. از 92 به بعد این پایه اول بوده که با بهبودهای حاکمیتی، تلاش مي‌كند به عنوان دستگاه اجرائی، به کمک پایه دوم بیاید. این امر می‌تواند با مجلس توسعه‌گرا، تقویت شود. قبل از دوران اصلاحات در دولت آقای هاشمی، ما بهبودهای حاکمیتی داشتیم. یکی از وزرای آن دولت، رئیس‌جمهور دوران اصلاحات بود و دکتر نجفی، مرحوم نوربخش، دکتر معین و ... در آن حضور داشتند؛ اما آن‌موقع جنبش اجتماعی خیلی ضعیف بوده است. درحال‌حاضر نیروی سیاسی باید دستاوردها در بهبودهای حاکمیتی را تقویت کند. باید نیروی سازمان‌یافته‌ای که حرکت جمعی دارد، بیش از آنکه معطوف به کار سیاسی باشد، به دگرگون‌سازی آموزش بپردازد؛ یعنی ایده‌های جدید را به مردم انتقال دهد تا آنها پیگیری کنند. فراموش نکنیم اصلا نباید آن دستاورد اول را رها کرد. بهبودهای حاکمیتی در گرو تداوم دولت‌های توسعه‌گرا در ایران است. مسئله اینجاست که احتمالا پایه دوم، به طور کامل نمی‌تواند در حفظ پایه اول اثرگذار باشد. توقع شما از نیروهای سیاسی و نخبگان، بالا نیست؟ علوی‌تبار: ما در دوران احمدی‌نژاد، می‌خواستیم این پایه، یعنی بهبودهای حاکمیتی را دوباره ایجاد کنیم؛ چون هرچه در دولت اصلاحات ساخته شده بود، در مدت کوتاهی در ساختار اجرائی از بین رفت. امروز اما شرایط ما خیلی بهتر است. دولت مستعدی در سال 92 با رأی مردم روی کار آمده و الان می‌خواهیم آن را تقویت کنیم. مدل 92، مدل ایجاد بهبودهای حکومتی در درون حکومت بود. قبل از آن، اغلب ارکان، یکپارچه بود. حالا قوه مجریه گرایش‌های بهبود نشان می‌دهد. اگر مجلس یک گام به پیش بردارد، ما بهبودهای حاکمیتی را تقویت کرده‌ایم. بااین‌حال هنوز جنبش اجتماعی جان نگرفته است؛ البته جنبش اجتماعی با توجه به تجربیات سال‌های اخیر، جنبش پخته‌ای است که مثل سنبله‌های گندم با باد تند خم می‌شود؛ اما دوباره به حالت اول برمی‌گردد. این نیرو با وجود مشکلات و ناامیدی که گاهی ما را در مرکز می‌گیرد، در شهرستان‌ها قدم‌به‌قدم پیش می‌رود. سال‌ها محروم‌بودن از هر نوع حمایت رسمی، آموزش خیلی خوبی به ما داده است. از 84 تا 92 حداکثر تلاش برای محو این ایده و حاملان آن و حذف آنان صورت گرفت؛ اما آنها دوباره به صحنه آمده‌‌اند. بخشی از تعجب طرف مقابل، ناظر بر همین است. آنان متعجب‌اند که چطور اصلاحات و این دو پایه آن همچنان زنده است؟ جلایی‌پور: مدل دوپایه‌ای کاملا درست است؛ اما درباره واژه «جنبش اجتماعی» حتما باید برای انحصار‌طلبان توضیح بدهیم. این اشکال در ایران وجود دارد که تا سخن از جنبش می‌شود، همه یاد شورش و تنش و اعتراض می‌افتند. منظور از جنبش، اقدامی جمعی است. این اقدام برخلاف تصمیمات رسمی، از پایین به بالاست و عقلایی و با‌ درک از شرایط است. در همین انتخابات مجلس دهم، گوشه‌هایی از آن را دیدیم. مفهوم جنبش اجتماعی را باید غیرتنشی و غیر از تصور غلط از آن، تبیین کنیم. من همچنان معتقدم فضاهای انتخاباتی به‌طور موقت، امکان این فعالیت را می‌دهد. موقع انتخابات جامعه امکان تنفس بیشتری در حوزه سیاسی می‌یابد. آقای دکتر علوی‌تبار به ارکانی مانند آموزش و سازماندهی اشاره کردند که در حرکت‌های از پایین باید مورد توجه باشد. در بحث قبلی یادم رفت بگویم که مردم در انتخابات مجلس دهم برنامه تندروها را به تأخیر انداختند. آنها به دنبالِ گرفتن اکثریت مجلس، یک‌دوره‌ای‌کردن ریاست‌جمهوری دکتر روحانی و بازگشت تفکرات ضد توسعه هستند. آقای علوی‌تبار به سامان‌یافتگی در فضای سیاسی و حرکت‌های منسجم مانند آنچه در شورای‌عالی سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان به دست آمد، اشاره کردند. خب در محیط انتخابات، چنین فضاهایی راحت‌تر امکان فعالیت پیدا می‌کنند؛ اما پس از انتخابات و در نبود کارکرد احزاب، هرقدر هم غیرمتمرکز به این ایده پرداخته شود، باز هم هسته مرکزی، تشکیلات و برنامه می‌خواهد. این قابل‌دسترسی است؟ جلایی‌پور: این حرکت جبهه‌ای، در سال‌های سخت 88 تا 92 هم به‌نوعی در قالب شورای هماهنگی جبهه اصلاحات ادامه پیدا کرد. علوی‌تبار: کسی که ما را دعوت نمی‌کند. آنچه مهم است، تلاش و ایستادگی ماست. من با نگرانی‌های شما و آقای جلایی‌پور همراهم؛ اما به قابلیت‌های جامعه هم ایمان دارم. اتفاقات سال‌های اخیر به برخی جریان‌ها نشان داد فکر نکنند کاملا دست‌شان باز است. کارهای آنها خیلی هزینه دارد. بله خیلی کارها می‌توان کرد؛ اما صورتحساب آن را هم باید بپردازند. انتخابات 92 محصول درک چنین شرایطی است. آن یک‌دستي هم از بین رفته است. آقای علوی‌تبار اشاره کردند نیروی سیاسی باید با سطوح مختلف گفت‌وگو کند. حتما همه می‌دانیم در خاورمیانه پرآشوب، ثبات در ایران و کمک به مؤلفه‌های امنیت ملی چقدر مهم است. به وجود اهرم‌های فیصله‌بخش برای مواقع تنش سیاسی هم اشاره کردید؛ اما جریانی می‌گوید نیازی به نیروهای تحول‌خواه برای اداره کشور و توسعه نداریم و کشور را در سال‌های پس از 88 هم اداره کردیم. در این شرایط، فرصتی برای کار سیاسی می‌ماند؟ جلایی‌پور: همه این‌گونه فکر نمی‌کنند. آنها هم می‌دانند اگر ساختاری به فساد مالی و سیاسی گرفتار شد نمی‌تواند برون‌داد خوبی داشته باشد و عبور از این آسیب، نیازمند حضور همه سلایق، چند‌صدایی و رقابت سیاسی است. دولت با همکاری نیروهای سیاسی و جامعه مدنی می‌تواند با سطوح دیگر وارد گفت‌وگو شود. روحانی از واژه «برجام 2» برای توصیف این گام خود استفاده کرده است. آقای علوی‌تبار به بحث حیطه‌های دولت اشاره کردند. این سخن روحانی یعنی برجام 2، ناظر بر ورود دولت به حیطه‌های تازه البته با گفت‌وگو و تفاهم با همه سطوح است. مگر می‌شود گشایش اقتصادی داشته باشیم و با دنیا کار کنیم اما گشایش سیاسی ایجاد نشود. مگر می‌توان در فضای بسته دانشگاه، به تولید علم رسيد؟ اما برخي مدل چین را در مقابل این استدلال شما مطرح می‌کنند. جلایی‌پور: این حرف مضحکی است و نشان می‌دهد آنها چین را هم درست نمی‌شناسند. چین برای رسیدن به سطحی از کارایی اقتصادی، نظام رقابت و قانونمند و تولیدی را تا حدی پذیرفته است. می‌گویند اگر کسی سالانه یک میلیارد دلار درآمد ایجاد کند، می‌تواند مستقیم به شورای مرکزی حزب مشاوره بدهد. قبول کرده‌اند اعجوبه‌ای که در این سطح، پول و ارزش‌افزوده تولید می‌کند، باید تحسین شود. چین خودروهایی تولید می‌کند که بهای تمام‌شده آن یک‌سوم تویوتا است. این نوعی رقابت است. ضمنا در چین دموکراسی عمودی وجود دارد اگر دموکراسی افقی نیست. همین رئیس‌جمهور فعلی در دهات بوده و پله‌پله در حزب کمونیست بالا آمده است. برای برخی دوستان در ایران، اساسا چنین مسائلی محلی از اعراب ندارد. در ایران گفتم هنوز گرایش قوی ضد توسعه است. بعضی به جای گشایش و توسعه سیاسی به کنترل سیاسی اعتقاد دارند. به جای توسعه فرهنگی به مهندسی فرهنگی اعتقاد دارند. علوی‌تبار: در پاسخ به سؤال شما باید بگویم منظورم دیالوگ صرف نبود؛ بلکه سطحی از تعامل مدنظر من است. اولا باید قدرت هم‌سنگ ایجاد شود تا وارد گفت‌وگو شویم. سخن، کاری از پیش نمی‌برد؛ بلکه تعداد، تشکیلات، رسانه و اثرگذاری است که فضا را برای گفت‌وگو فراهم می‌کند. در هشت سال دوران اصولگرایان، اتفاقی افتاده که از نتایج ناخواسته یک‌دستی است و آن، ایجاد تکثر بیشتر بود. اتفاقی که برای آقایان لاریجانی، مطهری و بسیاری از اصولگرایان عقلایی افتاد. تکثر باعث می‌شود امکان گفت‌وگو پیدا کنیم و وارد تعامل شویم. من همه مشکلات را می‌دانم؛ اما به ظرفیت‌های آینده هم معتقدم. اگر بپذیریم دوره بعد از برجام، واردشدن درست به اقتصاد جهانی است، باید بپذیریم عرصه اقتصادی، عقلانیت ابزاری می‌طلبد و همه، هزینه - فایده و تصمیم‌گیری بر مبنای سود دوطرفه را پذیرفته و ناگزیر وارد بازی می‌شوند که لزوما یک تفکر نمی‌تواند آینده آن را تعیین کند. رونق اقتصادی، طبقه متوسط را دوباره قوی می‌کند و این در دل خود، کشش بیشتر به سمت مشارکت سیاسی را در پی دارد. من با تأیید صحبت‌های شما و نگرانی‌ای که داریم، احساس می‌کنم می‌توانیم گام‌هاي مؤثری برداریم. ما فاصله 89 تا 91 و پیش از آنکه شکاف اصولگرایان به این اندازه برسد هم به سیاست‌ورزی ادامه دادیم. اصلاح‌طلبی ماند و به حیات خود ادامه داد. فکر نمی‌کنید نبود آن افق مورد‌اشاره دکتر جلایی‌پور و رضایت‌دادن به «هرچه پیش آمد خوش آمد» زیر لوای عمل‌گرایی، دیدگاه‌ها را از مفهوم اصلاحات دور کرده و نوعی روزمرگی را ایجاد کند؟ علوی‌تبار: باید اجازه داد اول نیروها حرف بزنند. انتخابات فرصت داد نیروهایی که نمی‌شناختیم پیدا شوند. مدت‌ها بود برخی اصلاح‌طلبان فرصت بروز منویات خود را نداشتند؛ ولی حالا دوباره حواس‌ها متوجه فرصت‌طلب‌های سیاسی می‌شود. من همچنان روی سه‌گانه خودم تأکید می‌کنم. نیرویی که برای حفظ قدرت یا کسب قدرت آمده، خود را نشان می‌دهد و اصلاح‌طلبانی که خواستار اصلاحات واقعی هستند، خود را بروز می‌دهند. برخی فرصت‌طلب‌های سیاسی تا حالا زیر شعارهای رادیکال پنهان شده بودند؛ اما حالا که وقت تقسیم قدرت است، معلوم می‌شود این تلاش‌ها برای چیست. اصلاح‌طلب واقعی کسی است که بیشتر هزینه داده است. این افراد قبلا هم خود را نشان داده بودند. علوی‌تبار: بله اما زمان زیادی گذشته و فضای سیاسی هم به حدی غبارآلود بود و آسیب‌های واردشده به جریان اصلاحات جدی بود که فرصت فکرکردن دوباره درباره این مسائل را به ما نمی‌داد. جلایی‌پور: آخرین نکته من این است گفت‌وگو و تعامل مورد‌اشاره آقای علوی‌تبار، یک نکته مهم است و شاید باعث شود برخی افراد و نهادها بپذیرند در سر جای خود و در حیطه وظایف‌شان عمل کنند. به نظرم حالا که هنوز همه سابقون انقلاب در صحنه حضور دارند باید روی آینده بر اساس ارزیابی از گذشته تصمیم‌گیری کنند. همان‌طور‌که گفتم، یک جریان خاص گمان می‌کند می‌تواند برنامه‌هایی که در ذهن دارد را اجرا کنند. حالا که مردم در انتخابات مجلس به صحنه آمدند و با وجود همه تنگناها و نبود نفرات اصلی جریان اصلاحات، بر انسجام و اهمیت کار جمعی تأکید کردند شاید آن جریان خاص بداند سطح آگاهی‌های جامعه و جامعه مدنی به‌اندازه‌ای است که نباید آنها را از معادلات، حذف کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.