|

سال ۹۴ بر معماری چه گذشت؟

گام‌های روبه‌جلو

افسانه شفیعی

گفته‌‌اند سالی که نکوست از بهارش پیداست. سال 1393 با حوادث ناخوشایندی در حوزه معماری به پایان رسید. از دردآورترین آنها، تخریب بخش بزرگی از بافت تاریخی و سنتی محله اسکندریه در شیراز بود؛ اما شروع سال 94 همراه شد با افتتاح اکسپو میلان 2015 و حضور ایران در این رخداد مهم جهانی. اکسپو که با المپیک مقایسه می‌شود، رویدادی برای نمایش آخرین دستاوردهای فرهنگی، اجتماعی، علمی و اقتصادی کشورها و دورنمای توسعه آنها است. نخستین اکسپو جهانی در سال 1851 در کریستال‌پالاس، هایدپارک لندن برگزار شد. پنج سال بعد و در سال 1889 در پاریس برگزار و در آن برج ایفل طراحی و ساخته شد. ازاین‌جهت می‌توان به اهمیت اکسپو پی برد. اکسپو در کشور ایتالیا و شهر زیبای میلان کار خود را از اول می‌ تا 30 اکتبر آغاز کرد؛ یعنی 11 اردیبهشت تا نهم آبان‌ماه. در حدود 21 میلیون نفر طبق پیش‌بینی‌ها از این رویداد بزرگ دیدن کردند. موضوع اکسپو امسال تغذیه و منابع زمین بود و کشورهای شرکت‌کننده همه آنچه از فرهنگ عامه و عادات غذایی خود داشتند در غرفه‌هایشان ارائه کردند. 140 کشور شرکت‌کننده در این نمایشگاه بزرگ بین‌المللی در محیطی به مساحت یک میلیون مترمربع در پاویون‌های گوناگونشان نمایشی از آخرین تکنولوژی‌های خود در ارتباط با غذای سالم و ایمن برای همه ساکنان زمین و درعین‌حال حفظ توازن در منابع زمین برپا کردند. ایتالیا از این فرصت استفاده کرد تا میراث فرهنگی و هنری خود را به جهانیان نمایش دهد. از بهترین‌های اکسپو امسال یکی غرفه ایتالیا بود که به عنوان میزبان اکسپو 2015، طرح بیمارستان کودکان شبیه یک جنگل شهری ساخته بود که سمبل مراقبت از پروژه و استعدادهایی است که برای رشد به توجه نیاز دارند. این غرفه با استفاده از سیمان فوتوکالیسی با جذب نور خورشید آلودگی موجود در هوا را گرفته و تبدیل به نمک می‌کند. غرفه فرانسه هم از چوب چندلایه ساخته شده بود که نشان‌دهنده روش‌های گوناگون تولید و توزیع غذا مطابق با فرهنگ این کشور است. غرفه آلمان یادآور چشم‌اندازهای سرسبز این کشور بود و غرفه اسپانیا ایوانی پوشیده از درختان پرتقال. غرفه کشور چین به راه‌های سنتی تولید غذا و اهمیت کشاورزی پرداخته بود. قزاقستان فرصتی داشت تا شگفتی‌های نادیده کشورش را نشان دهد. غرفه ژاپن، ماهی و سبزی را به عنوان اغذیه سالم معرفی کرد. غرفه ویتنام از گل نیلوفر برای طراحی‌اش استفاده کرده بود که توانایی تصفیه آب دارد و همچنین ماهیگیری بیش‌ازحد و تولید زباله را نادیده نگرفته بود. همین‌طور کشورهای دیگر شرکت‌کننده، هرکدام نمایشی از دستاوردهای خود در صنعت و فرهنگ غذایی ارائه کردند. غرفه ایران با توجه به این اعتقاد که بشر، مهمان خدا بر روی زمین است، در فضایی به مساحت 1950 متر یک سفره ایرانی با مفهوم دوام‌پذیری و تنوع طراحی کرد. این غرفه توسط کامران صفامنش طراحی شد. پیش از آن بنا بود طرح پاویون ایران به مسابقه گذاشته شود و طرح‌هایی در مسابقه شرکت کرده و حتی نفرات اول تا سوم نیز معرفی شدند. به‌هر‌روی مسابقه اکسپو 2015 نافرجام ماند و صدای جامعه معمار را درآورد تا به فکر چاره‌ای بیفتند و درنهایت دبیرخانه دائمی نظارت بر مسابقات معماری در وزارت راه‌و‌شهرسازی تشکیل شد که خود، مخالفان و موافقان بسیار داشت. از آنچه در میلان با تأخیر و نصفه‌نیمه برای روز افتتاحیه اجرا شد، به عنوان «فاجعه» نام بردند. «ترکیب مانیتور‌ها، کف‌سازی زشت، سردیس‌ها، گیاهان بدشکل، پرچمک‌ها، میزهای فقیرانه عرضه کالا، کمدهای خنده‌دار عرضه محصولات غذایی، لباس ناهماهنگ مسئولان غرفه‌ها و خورش کرفس قریشی واقعا بی‌بدیل و خیره‌کننده است!». برخی بر آتش خود افزوده و حتی نوشتند: «گویا نه در اکسپو میلان که در «عروسی غضنفر» حضور داریم!». در بخش‌های فرهنگی و هنری نیز نارضایتی‌های بسیار دیده شد ازجمله اینکه بهروز غریب‌پور گفت: «غرفه ایران یک غرفه فرهنگی نیست بلکه یک فروشگاه، آن‌هم به شکل بسیار نازلی است که در آن به فروش آجیل و خشکبار پرداخته‌اند». حضور ایران در اکسپو موافقانی هم داشت. دست‌کم اینکه طرح سفره ایرانی را رویکردی آینده‌نگر معرفی کردند که دست از طاق قوسی‌ها برداشته و می‌خواهد چند گام جلوتر بردارد. غرفه ایران در اکسپو میلان میزبان چهار میلیون بازدیدکننده بود و در بخش غرفه‌های ساخته‌شده توسط کشورهای شرکت‌کننده با مساحتی بیش از دو هزار مترمربع جایزه را از آن خود کرد؛ اما معماران به این جایزه بسنده نکرده، تلاش کردند یک بار دیگر شانس خود را امتحان کنند و این‌بار در دوسالانه ونیز به نمایش پروژه‌های برتر خود بپردازند تا توان معماری خود را به دنیا نشان دهند. دوسالانه ونیز که در سال‌های فرد به هنر و در سال‌های زوج به معماری می‌پردازد، بهترین فرصتی بود که در سال 94 فراهم شده بود. گرچه دوسالانه ونیز 2015 به هنر اختصاص داده شده بود اما معماران با پرفورمنسی از مکعب‌های سیال بازی کوچک خود را آغاز کرده و به ارائه پروژه‌های معماری معماران معاصر پرداختند. جشنواره بی‌ینال ونیز هم‌زمان با اکسپوی میلان در کشور ایتالیا برگزار شد و می‌توانست فرصت خوبی باشد تا بازدیدکنندگان اکسپو سری هم به بی‌ینال ونیز بزنند و از غرفه ایران دیدن کنند. در این پرفورمنس 64 پروژه معرفی شد و از استقبال خوبی هم برخوردار بود. سال 94 البته برای میراث فرهنگی نیز سال آرام‌تری بود. هرچند تعرض به حریم عمارت کلاه‌فرنگی همچنان ادامه داشت و حتی دستور توقف ساخت مجتمع تجاری در پادگان ولی‌عصر راه به جایی نبرد. عمارت کلاه‌فرنگی فرح‌آباد به دستور مظفرالدین‌شاه قاجار با الگوی معماری ایرانی در چهار طبقه ساخته شده است. این بنا به عنوان خوابگاه انیس‌الدوله یکی از همسران ناصرالدین‌شاه استفاده می‌شد و در جنوب شرق آن حوض دایره‌ای شکل بزرگی قرار داشت که آب آن از قنات‌های اطراف پر می‌شد. با روی‌کارآمدن رضاشاه پهلوی، باغ و کاخ همراه با خانه‌های دور حوض برای کاربری پادگانی به شهربانی واگذار شد و به پادگان شهربانی یا عشرت‌آباد معروف شد. پس از انقلاب اسلامی این پادگان توسط سپاه پاسداران مصادره شد و بعدها نیروی هوایی سپاه در آن استقرار پیدا کرد. در سال 1386 نیز در اختیار نیروی دریایی سپاه قرار گرفت و به موزه نیروی دریایی تبدیل شد. عمارت کلاه‌فرنگی در 23 فروردین 1346 با شماره ثبت 648 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. سال گذشته احمد مسجدجامعی به همراه عده‌ای خبرنگار و عکاس برای اولین بار از این عمارت دیدن کردند و پیشنهاد داده شد که این کاخ مرمت شده و به موزه تبدیل شود. در فروردین‌ماه امسال تفاهم‌نامه‌ای توسط شورای شهر تهران امضا و قرار شد بودجه‌ای دومیلیاردی برای این کار اختصاص پیدا کند. این در حالی است که کلنگ ساخت‌وساز در حریم کاخ عشرت‌آباد و در پادگان ولی‌عصر از سال قبل به زمین خورده بود. اعتراض‌ها و نامه‌نگاری‌ها ادامه داشت و مجتمع تجاری عظیمی که از دیوارهای پادگان بالا زده بود در حال رشد بود تا نمای دیگری از کوه دماوند که از محدوده میدان سپاه دیده می‌شد، مخدوش شود. دستور توقف ساخت‌وساز در حریم کاخ عشرت‌آباد باعث شد مدتی کارگران دست از کار بکشند اما بعد از حدود سه ماه فعالیت دوباره آغاز شد؛ با این دستور تازه که تنها از تعداد طبقات کاسته شود. ساخت‌وساز به‌شدت ادامه پیدا کرد تا به مرحله برق‌کشی هم رسید. مسئولان در پاسخ به این سؤال که آیا پیگیری‌ها نتیجه‌ای هم خواهد داد؟ پاسخ دادند: «آن را دیگر خدا می‌داند». برخی رسانه‌ها اعلام کردند ساخت‌وساز در حریم کاخ عشرت‌آباد بدون مجوز بوده است اما خبرهای دیگر حاکی از این است که شهرداری تهران مجوز اولیه ساخت‌وساز را به سپاه داده است. درنهایت، با وجود تلاش برای توقف این سازه عظیم، گفته شد ازآنجایی‌که محدوده همواره در اختیار نهادهای نظامی بوده هیچ‌گونه دسترسی به آن و اقدام عملی از سوی شهرداری وجود ندارد و درحال‌حاضر شهر با سازه‌ای روبه‌روست که نه شهرداری می‌تواند آن را تخریب کند و نه مسئولان محوطه پادگان ولی‌عصر اعتنایی به آرای صادره از سوی دادگاه مبنی بر توقف یا کم‌کردن ارتفاع ساختمان می‌کنند. بخش عمده‌ای از بافت‌های شهری دوره معاصر که قدمت آنها به اوایل دوران معماری مدرن در ایران می‌رسد، به‌تدریج در حال ازبین‌رفتن، تخریب و تغییر است و اهمیت آنها نادیده گرفته شده است. اوایل آبان‌ سال 94 خبر تغییر نمای ارزشمند ساختمان بانک ملی شعبه دانشگاه، روبه‌روی سینمای سپیده، با نمای کامپوزیت، زنگ خطری جدی برای بافت شهری معاصر بود. بانک ملی شعبه دانشگاه در سال‌های ١٣٣٨ تا ١٣٣٩ به ‌وسیله معمار مشهور دانمارکی «یورن اتزون» و همکارش «هانس مانک هانسن» ساخته شده بود. اتزون را با طراحی بنای معروف اپرای سیدنی می‌شناسیم. طراحی این بنا یک فضای مدرن با الهام از اصول معماری سنتی ایران است. نور‌پردازی غیرمستقیم، تنوع ارتفاعی و ایجاد یک فضای دلنشین برای کارمندان و مشتری‌ها را از ویژگی‌های بارز این بنا شمرده‌اند. خبر تغییر نمای این بانک، واکنش جامعه معماران را برانگیخت؛ تاجایی‌که روز ششم آبان‌ جمعی از معماران و شهرسازان در اعتراض به این مسئله روبه‌روی بانک تجمع کردند. روابط‌عمومی بانک ملی در واکنش به این اعتراض‌ها تغییر نمای بنای شعبه دانشگاه تهران را اقدامی خودسرانه و از روی ناآگاهی از سوی شعبه و اداره امور شعب مربوطه دانست و دستور توقف فوری آن و برگرداندن نمای شعبه مذکور به همان حالت قبلی خود را صادر کرد. هرچند این شعبه پیش‌ازاین در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود و براین‌اساس هرگونه تغییر در آن غیرقانونی محسوب می‌شد؛ اما خوشبختانه مدیریت بانک ملی شعبه انقلاب در حال برگرداندن نمای بانک به حالت اولیه آن است. پاییز و زمستان سال 94 برج آزادی نیز دوام نیاورد و بخشی از سقف مجموعه فروریخت. این موضوع باعث شد رسانه‌ها بنویسند: «این روزها همه درباره برج آزادی صحبت می‌کنند». برج آزادی که چندین سال است به دلیل فرسودگی در حال ویرانی است و در برخی نقاط حتی با نشتی آب روبه‌رو است، نیاز فوری به مرمت و بازسازی دارد. مرمت و بازسازی این برج یک سالی است در دستور کار است اما روند آن، چنان کند پیش رفت که به زمستان و بارش‌های برف و باران رسید. بنا بر گزارش‌ها، قرار بود مرمت و بازسازی برج آزادی تا پیش از دهه فجر به اتمام برسد اما همچنان به تعویق افتاد و پرونده بازسازی برج، بین مسئولان و سازمان‌ها پاس‌کاری شد. در آبان سال 94 بخشی از پیشانی سن تئاتر شهر نیز فروریخت و منجر به زخمی‌شدن یکی از پرسنل مجموعه تئاترشهر شد. این موضوع ضرورت بازسازی بناهای ارزشمند و مرمت و بازسازی هرچه‌سریع‌تر آنها را یک بار دیگر هشدار داد. امید است این هشدار‌ها جدی گرفته شود و هرچه‌زودتر درگیری‌های سازمانی به نتیجه رسیده و شاهد تخریب و فرسودگی بیشتر این بناهای مهم و تاریخی و ارزشمند نباشیم. برج آزادی شاهد بسیاری از وقایع تاریخ معاصر ماست و به عنوان نماد پایتخت کشورمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ همچنین تئاترشهر یکی از مکان‌های پرخاطره برای شهروندان و به‌خصوص هنرمندان معاصر این مرز‌وبوم است و پایداری و دوام آنها بخشی از تاریخ معاصر ما را حفظ و حراست می‌کند. سال 94 با همه اتفاقات خوب‌وبد به اتمام رسید و امیدواریم در سال 95 گام‌های روبه‌جلویی در حوزه معماری برداشته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.