|

یکی از بهترین نمایش‌های سال را علی رفیعی به صحنه برد

خاطرات و کابوس‌های یک کارگردان

رضا آشفته

نمایش «خاطرات و کابوس‌های یک جامه‌دار» از زندگی و قتل میرزاتقی‌خان فراهانی، در سال 94 به دلایلی مستند و مستدل، یکی از بهترین نمایش‌های هفت، هشت سال اخیر است که توانسته در ابعاد گسترده تالار وحدت با نشانه‌های درخور تأمل ما را مواجه گرداند. در این نمایش طراحی مبتنی بر فضا، بازیگری جادویی و هماهنگی بین عناصر بصری زمینه‌ساز اتفاقی نوین شده‌‌اند که این نمایش ما را به سوی سکوی جهانی پرتاب می‌کند و برخلاف نقدهای تند و بی‌پایه‌واساس باید از زوایای زیبایی‌شناسانه و نشانه‌شناسانه این پدیده روبه‌پیش مطالعه شود. در آستانه نوروز فرصتی دست داد تا با علی رفیعی، نویسنده، طراح و کارگردان این نمایش، گفت‌وگو کنیم.

‌ آیا آنچه در نمایش «خاطرات و کابوس‌های یک جامه‌دار» اتفاق افتاده است، برگرفته از ابعاد تالار وحدت است که به شما پیشنهاد چنین اجرای بزرگی را داده است یا اینکه شما خودتان بنا بر ذوقتان این ابعاد را مناسب اجرایتان در نظر گرفته‌اید؟ مگر مدیران تالار وحدت درکی از هنر تئاتر دارند که بخواهند به من پیشنهاد چنین اجرایی را بدهند؟ آن‌ها از تئاتر بیزار هستند؛ بنابراین، به‌هیچ‌وجه نمی‌توانند چنین پیشنهادی بدهند. ‌ منظور از تالار وحدت اصلاً مدیران آنجا نیست، بلکه ابعاد وسیع و بزرگ آنجاست که شما را راغب کرده در آن نمایشی با ابعاد بزرگ اجرا کنید. هر بار پس از اجرای سال 56 این نمایش، صحبت از «خاطرات و کابوس‌ها» پیش آمده است، به یاد آن اجرا می‌افتم و غبطه می‌خورم که تئاتر شهر از ابعاد لازم برای آن اجرا برخوردار نیست؛ در سال 53 و 54 هم در اجرای «آنتیگون» در تالار مولوی همواره گفته‌ام که ارتفاع آن برای آن اجرا متناسب نبوده است و غصه می‌خورم برای اینکه بازیگران به‌دلیل نوع طراحی صحنه مجبور می‌شدند به شکل خمیده در ارتفاع بازی کنند. ‌ این اجرا الان متفاوت است؟ نمی‌گویم اجرای مجدد، چون اجرای 94 با اجرای 56 خیلی متفاوت هستند و هردو، هم در کارگردانی و هم در طراحی صحنه؛ یک مسئله مهم را پیش روی داشته‌‌اند و آن فضا بوده است؛ چگونگی استفاده از فضا برایم بسیار اهمیت داشته است. دکور یک مفهوم قرن نوزدهمی است و ما را محدود به خود نگه می‌دارد، اما فضا مفهومی قرن بیستمی است که در آغاز این قرن «آدولف آپیا» آن را مطرح می‌کند. در هر دو اجرایم از مفهوم و کاربرد دکور احتراز کرده‌ام و از آن بیزارم و در این دو اجرا به‌دنبال ارائه فضا بوده‌ام. دکور محدودیت می‌آورد، اما با مفهوم فضا می‌شود حتی تا پایان جهان را هم القا کرد و نشان داد؛ بنابراین، فضا و اشغال فضا از سوی بازیگران یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌هایم، از زمان تمرین تا اجراست. تالار وحدت این فضاسازی را برایم ممکن می‌کرد. البته پیش از رفتن به تالار وحدت، به مسائل، مشکلات، محدودیت‌ها و عدم‌درک مدیران آنجا آگاه بودم، اما امکانات این تالار وسوسه‌ام می‌کرد به آنجا بروم. درحالی‌که خانم مقتدی، مدیر تئاتر شهر، با مهربانی، استقبال و خوشحالی منتظر ما بود که به آنجا برویم، هر چه فکر می‌کردم نمی‌شد در آنجا چنین اجرائی را عملی کرد. این‌گونه بود که این اجرا در تالار وحدت اتفاق افتاد. ‌ آیا تالار وحدت کامل‌کننده ایده‌های اجرایی‌تان بوده است؟ متأسفانه امکانات تالار وحدت قدیمی است و تجدید‌نشدن تکنولوژی صحنه‌ای در این تالار مانع از تحقق بسیاری از میزانسن‌ها و ترکیب‌ها خواهد شد؛ چنانکه دیگر از بالابرها و آسانسورها استفاده نشد. میزانسن از طریق بالابرها به‌دلیل‌ نبودن طناب‌های خاص ناممکن شد؛ به علت فرسودگی، به جای 300 کیلو، در حد 30 کیلو امکان حمل بار را دارند. به‌دلیل فقدان امکانات و توجه‌نداشتن مدیران و به‌روزنشدن این امکانات نمی‌شود پاسخگوی طراح صحنه و کارگردان بود. داشتن طول، عرض و ارتفاع عرصه صحنه تالار وحدت باعث می‌شد با وجود محدودیت‌ها، چه در مرحله نوشتن فردی و چه در زمان حضور محمد چرمشیر و حتی تمرین‌ها، به این تالار می‌اندیشیدم. همچنین دید تماشاگر بر صحنه و ارتباط‌گرفتن بازیگران با تماشاگران را مدنظر قرار می‌دادم. در نظرم بود که این فضا به‌مثابه یک فضای بی‌انتها باشد که در آن تا پایان جهان پیش خواهیم رفت و این خیلی برای طراح و کارگردان شادی‌بخش خواهد بود. با وجود تمام مشکلات تالار وحدت، باید به نیکی از تکنیسین‌های آنجا یاد کنم که تمام وقت در اختیارمان بودند و حتی لحظه‌ای هم خودشان را از اجرا دریغ نمی‌کردند؛ هرچند شاید تماشاگران متوجه زحمات این نیروها نشوند که همکاری‌شان ارزشمند است و در تنظیمات نور، صدا، و حرکات ما را یاری داده‌اند؛ در مقابل رؤسایی که انتظار داشتیم فقط ما را اذیت نکنند که متأسفانه کردند. ‌ این استفاده از فضا به‌گونه‌ای در اختیار علاقه‌مندان به تئاتر قرار خواهد گرفت؟ من دارم یک کتاب درباره طراحی صحنه می‌نویسم و در آن مهم‌ترین واژه‌ای که استفاده کرده‌ام فضاست و سعی می‌کنم چگونگی استفاده و ارائه آن را بیان کنم. ‌ برخی با توجه به اینکه بستر طراحی‌تان آب است و در آنجا حوض بزرگی را استفاده کرده‌اید، خرده می‌گیرند که می‌شد با یک ظرف آب هم به جای این همه آب اجرا را پیش برد، این خرده‌گیری‌ها ریشه در کجا دارد؟ پاسخ‌دادن به این خرده‌گیری‌ها را دوست ندارم؛ مثل این است که به یک نقاش بگویید به جای رنگ بنفش می‌توانست رنگ ارغوانی به کار گیرد، درحالی‌که هیچ‌کس به اندازه نقاش بر انواع رنگ مسلط نیست و او بهتر می‌داند ارغوانی استفاده کند یا بنفش. این خرده‌گیری‌ها کوته‌فکرانه است و پاسخی هم نمی‌شود داد. یعنی چه که تشت آب؟! این انتقاد بی‌معنی است؛ چون من دارم حال می‌کنم و با عشق حسم را آنجا پیاده کرده‌ام. پیش از خودم و بازیگران کسی نیست که بداند این طراحی و فضا چه حالی می‌دهد که ما را به وجد و شوریدگی می‌رساند. متأسفانه این خرده‌گیری‌ها کوته‌فکرانه، مغرضانه و سرشار از بی‌سوادی است و نمی‌خواهم با این آدم‌ها و این نکته‌گیری‌های مبتذل سروکله بزنم. مگر می‌شود به مجسمه‌ساز خرده بگیریم که چرا دست را روی سر گذاشته است و دست چپش را دراز نکرده است؛ این نقدکردن نیست. این آدم‌ها می‌خواهند خودی نشان دهند و می‌بینم در کلامشان بی‌سوادی بسیار موج می‌زند. درحالی‌که پیش از هر تماشاگر کیف و لذتی بی‌مانند نصیب خودم شده است و اگر من به لحظه‌لحظه این نمایش عشق نورزم، نمی‌توانم تماشاگرم را به لذتی برسانم؛ درست مثل سرآشپزی که باید در پختن غذاها عشق بورزد وگرنه غذای لذیذی جلوی مشتریانش نخواهد گذاشت؛ یا مثلاً فوتبالیستی که اگر تکنیک‌ها و فنونی را که به کار می‌گیرد، برایش کیفی دربر نداشته باشد، آن‌وقت بازی‌اش هم جذاب و دلنشین نخواهد بود. ما تماشاگران نمایش «خاطرات و کابوس‌ها» را به وجد آورده‌ایم و این همان مخاطب اصلی ماست که مثل ما از کار لذت خواهد برد و به آن عشق خواهد ورزید. ‌ در همه کارهایتان نوعی حس جادویی در بازی هست که تماشاگران را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ این بازیگران اگر تازه‌کار یا حرفه‌ای باشند فرقی نمی‌کند، حتی فردی مثل مهدی سلطانی که بازیگر حرفه‌ای است، اما برای اولین‌بار با شما همکاری کرده‌‌ است، می‌تواند ما را با همین حس جادویی تحت‌تأثیر قرار دهد. درباره این بازی جادویی بگویید. برای این بازی جادویی باز هم برمی‌گردم به فضا و اینکه مفهوم فضا را برای اولین بار «آدولف آپیا» به کار برد؛ او به جای دکور از فضا استفاده کرد. اگر فضای مناسب را بسازیم و بازیگر هم آن را به‌درستی درک و باور کند، آن وقت مفهوم فضا بیشتر درک خواهد شد و درام را بهتر تعین خواهد بخشید. آپیا مثال می‌زند که دکور را از قرن نوزدهم تا آغاز بیستم به‌کار می‌گرفتند و با چوب، مقوا، نقاشی و خرت‌و‌پرت مثلاً جنگل را می‌ساختند که نه بازیگر این دکور را به جای جنگل باور می‌کرد و نه تماشاگر آن را به‌عنوان جنگل می‌پذیرفت. درحالی‌که آپیا با به‌کارگرفتن فضا که با نور مناسب ساخته می‌شود، از بازیگر می‌خواهد با جنس بازی‌اش، بودن در جنگل را القا کند. وقتی از بازیگر بخواهیم با برف مصنوعی روز برفی و سرد را بازی کند و برای این کار برف هم روی لباس و سرش بریزیم، این یک شکل بازی است، اما کافی است از بازیگر بخواهیم روز برفی و سرد را در بازی‌اش القا کند، دیگر احتیاجی هم به برف مصنوعی نیست و این طوری بهتر القا می‌کند که برف دارد می‌بارد و حتی برودت سرما را هم القا می‌کند. اگر دکور باشد، بازیگری تقلیل می‌یابد و مشکل می‌شود با تکنیک‌های بازیگری به فضا تعین بخشید. من همیشه به فضا فکر می‌کنم، نه دکور. در این حالت بازی، بازیگران باید بی‌نهایت از سادگی به پیرایگی برسند و وقتی یک آدم خالص بدون ژست و حرکت اضافی در صحنه حاضر شود، آن القاگری اتفاق می‌افتد. بازیگر باید وجود و حضورش مثل شعر باشد، در کمال ایجاز و هر احساسی را بدون حرکت اضافی بازی کند و ادا و اطواری نباشد. او باورپذیر است. همان‌طور که یک شاعر در نهایت ایجاز شعرش را می‌سراید، بازیگر هم باید در نهایت ایجاز بازی کند و این رساندن بازیگر به ایجاز بازیگری، پرهیز از ژست و حرکت اضافی را رقم می‌زند. همواره بازیگری مهم‌ترین دغدغه‌ام بوده است و خواسته‌ام بازیگرانم را با پرهیز از ژست و حرکت اضافی به صلابت و اقتدار برسانم. از آن‌ها می‌خواهم با یک حرکت آنچه را باید، برسانند و نه بیشتر از این! من هرگاه برای اولین‌بار با بازیگری مواجه می‌شوم، از او نمی‌خواهم که چه بکند، بلکه می‌خواهم چه نکند. این‌گونه بازیگر را از حرکات اضافی پاک می‌کنم و این پالایشی است که او را به بی‌پیرایگی می‌رساند. این‌گونه بازیگرم را تبدیل به صفحه سفیدی می‌کنم که به‌تدریج آنچه را باید اجرا کند، روی آن خواهد نوشت، آن هم با کمترین حرکات ممکن. من او را با یک پاک‌کن بزرگ، از آنچه اضافی است، پاک می‌کنم و از او می‌خواهم آنچه را باید، بنویسد و او از صفر آغاز ‌کند. از جانب بازیگر گذشت، انعطاف و مجموعه امکانات بالقوه لازم است که آن‌ها را بالفعل خواهیم کرد. از مهدی سلطانی مثال زدید که به نظرم مثال مناسبی است؛ آقای سلطانی با خود دستاوردهایی را از بازی با کارگردان‌های دیگر و تلویزیون سر تمرین «خاطرات و کابوس‌ها» آورده بود و البته این دستاوردها نمی‌توانست کمترین کاربردی در این نمایش داشته باشد. پس از سه هفته که او را آزاد گذاشتم تا خودش را آشکار کند، از او نخواستم که چه بکند، بلکه فقط خواستم چه‌ها نکند. مهدی‌جان خشمگین نباش و داد و عربده نزن! ‌آقای سلطانی تابع شما بود؟ او آرام آرام متوجه شد که چه اتفاقی دارد می‌افتد. نمی‌دانید با چه وقار، بزرگواری، صلابت و انعطافی با ما همکاری کرد. با ایشان تا نود درصد به شخصیت میرزاآقا فراهانی نزدیک شدیم. مهدی سلطانی شخصیت منعطف و بافرهنگی است و من مثل قابله‌ای بودم که باید بچه‌ای را به دنیا می‌آوردم. این زایمان بدون درد بود. با آنکه اولین بار بود آقای سلطانی را سر تمرین‌هایم می‌دیدم و با هم کلی تفاوت عقیده و رفتار داشتیم، او شخصیت فوق‌العاده و بی‌نظیری دارد، در اختیار بود که آنچه را دارد پاک کنم و آنچه را باید روی صحنه نشان دهیم، روی یک صفحه سفید بنویسیم... برای بقیه دیگر جادویی نبود، چون با این شیوه آشنا بودند. ‌شاید برای بار اول هر بازیگری با چنین جادویی آشنا خواهد شد؛ همان‌طور که باید سیامک صفری در سال‌های آغازین دهه 70 در «یادگار سال‌های شن» دچار چنین جادویی شده باشد. از همان ابتدا نیز سیامک صفری بازیگر فوق‌العاده‌ای بود. من او را می‌فهمم و سیامک هم مرا می‌فهمد. با آنکه صددرصد با هم متفاوت هستیم، اما کمترین اضطرابی ندارم؛ چون می‌دانم سیامک صفری بعد از سه هفته یا دو ماه بالأخره نقشش را درمی‌آورد و به‌شدت به آن نزدیک می‌شود و بسیار بر آن مسلط خواهد شد، چون از آن کیف می‌کند. من با هر بازیگر بنابر شخصیتش رفتار خواهم کرد. شاید مصطفی ساسانی را خیلی اذیت کردم که به ناصرالدین‌شاه جوان نزدیک شود. رفتارم با مریم سعادت باز متفاوت خواهد بود، چون هر بازیگر جسم و روح و روان خودش را دارد. به همین دلیل هم هست سر کلاس نمی‌شود بازیگری را درس داد و حتی در کارگاه آموزشی هم، با آنکه یک متد مدنظر است‌، اما باید در مواجهه با هر هنرجو برخورد متفاوتی داشت. در همین نمایش هم اگرچه نقش کوچک داشتند، اما با تک‌تک‌شان صحبت می‌کردم که بازی درستی را ارائه کنند؛ مثلا همان‌ها که سرپوش قرمز داشتند، به هر 10نفرشان آموزش‌های لازم را می‌دادم که به رفتار درست و ارتباط با دیگر بازیگران برسند. باید کارگردان مجموعه بازیگرانش را بشناسد و بتواند با تک‌تک‌‌شان ارتباط برقرار کند. ‌یکی دیگر از انتقادات این است که چرا دکتر رفیعی نگاه ضداسطوره‌ای داشته و امیرکبیر را یک قهرمان ندیده، بلکه او را به میرزاتقی‌خان فراهانی تقلیل داده است؟ من این نگاه را دوست ندارم و حتی در «شکار روباه» هم سعی نکردم آغامحمدخان را فقط و فقط با سیاهی‌هایش نشان بدهم؛ چون او با تمام نقاط ضعفش، یک میهن‌پرست بود و برای کشورش ارتش درست و مام میهن را مصطلح کرد؛ بنابراین چندان اعتقادی به انسان سیاه سیاه یا سپید سپید یا نور مطلق یا ظلمت ندارم. معتقد به آدم‌های خاکستری هستم که از سپیدی به سوی خاکستری و گاهی از سیاهی به سوی خاکستری در حال حرکت‌اند. به‌همین‌دلیل هم سیامک صفری به شکل درخشانی توانست آغامحمدخان را بازی کند؛ او با همه شقاوتش عاشق است و در تپه‌ماهورهای ترکمن‌صحرا عاشق دختری می‌‌شود که بعدها به زندان می‌افتد و حتی عقده‌هایش را بررسی می‌کند. در پرداخت میرزاتقی‌خان هم به کتاب «امیرکبیر» فریدون آدمیت، به‌عنوان منبع مستند، مراجعه کرده‌ام و فقط به این منتقدان می‌گویم که نامه‌های دوجانبه میرزاتقی‌خان و شاه جوان را در مدت سه سال مطالعه کنند و دقیقاً بینند این رابطه چگونه است و این‌ها چه نوع شخصیت‌هایی هستند و نیازی نیست که حتما تحلیل‌های دیگر را مطالعه کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.