آنچه خوبان همه دارند
علیرضا امیرحاجبی.منتقد هنر
برای خودم مینویسم. اگر دوست داشتی تو هم میتوانی این نوشته را بخوانی. من برای تو مینویسم. اگر دوست داشته باشم این متن را دوباره مینویسم. تکرار در این دو جمله خود را در تغییر پنهان میکند. تفاوتی ندارد که این جملات برای چه کسی و به چه منظوری نوشته شده است. همچنین که تفاوتی بین بودن و نبودن لبخند ژکوند وجود ندارد. جهان با موضوع و ایدههای هنری سرزنده، آرامشبخش و گاه ملتهب میشود و نه با ابژهها و چیزهای هنری. موضوعات و ایدهها مانند مواد بازیافتی هستند. میآیند، دیده میشوند یا نادیده رها میشوند و در طبیعت فراموش و گاه دوباره سروکلهشان پیدا میشود. در چرخه بازتولید قرار میگیرند، دو برابر میشوند و گاه چندین و چند برابر و متکثر. امروز یک ایده از شرق راه به سمت غرب بازمیکند، رشد میکند. نگاه غرب به شرق جهان و برعکس برمبنای همین رفتوآمدها شکل گرفته است. با دیروز تاریخ کاری نداریم. با وسوسه شیفتگان اروپای قرن نوزدهم که دست به تکرار و تقلید میزدند کاری نداریم؛ چون گذشته مانند یک دامگاه است که تو را شکار میکند. نخجیر است و تو با هر اندازه آگاهی با اولین مرور به دامش خواهی افتاد. با امروز معاصر سروکار داریم، اما این نگاه برپایه و مبنایی بدوی شکل گرفته است. تقلید ریشه در غریزه بشری دارد. نوعی خواست قدرتمند است. کودک با تقلید به جهان واقعی قدم میگذارد. با نگاهکردن به ژستها و حالات والدین خود و تکرار کودکانه آن. هویت نارسیده کودک در پی رسیدن است. هیچ راهی به جز تقلید برای کودک وجود ندارد. این جنبه رفتارشناسی و روانشناختی قضیه نیست، بلکه تجربهای است که همگیمان پشت سر گذاشتهایم. تقلید میکنید، پس هستید. الگوها هرچه میخواهند باشند. در جانوران نیز به همین شکل است. قالبها در جهان امروز متنوع و گاه متضاد هستند، اما تمامیشان در یک چیز مشترکاند؛ تقليدپذیری و قابلیت تکرارشدن. بقای بسیاری از موجودات به همین اصل وابسته است: تقلید و تکرار. نتیجه این کنش طبیعی و هستیشناسانه، تکثیر و ماندگاری است. جهان معاصر به همان اندازه که به رفاه نسبی گروههای مختلف کمک کرده به همان اندازه که با تولیدات شبکهای و مجازی راه را برای آگاهی باز کرده، راههایی را نیز برای تکثیر بیپایان ایدهها و انگیزهها گشوده است. همین گشودگی باعث شده ارزشها و هنجارهای قرون گذشته بهتدریج کمرنگتر شود. اینکه هنرجو یا هنرمندی از آثار سایر هنرمندان تقلید کند، وجوه مختلف و گمراهکنندهای دارد. وجه حقوقی - مالی آن محل بحث ما نیست؛ چون نه حقوقدان هستم و نه سوداگر، اما در نهایت آنکه با کپیبرداری روزگار میگذراند، دست به تولید چیزی غیراصیل زده است، اما این «اصیل یا غیراصیل» به عنوان یک ارزش، دیگر مربوط به جهان معاصر نیست. جریان شبکهای (وب) این ارزش را پایینترین درجه خود آورده است. اثری غیراصیل در وجهی پنهان، خودش اصیل است؛ زیرا در زمان و مکان دیگر تولید (بازتولید) شده است. این زمان/مکان را به طور کلی زمینه یا کانتکس مینامیم. دو بسته شکلات تولید یک کارخانه را در نظر بگیرید. یکی در فرانکفورت خریداری میشود و دیگری در توکیو. هر دو اصیل هستند؛ چون در زمان و مکانی متفاوت به دست مصرفکننده میرسند، اما هر دو کپی نیز هستند؛ چون وابسته به تکثیر خواهند بود تا زمان مصرف. بحث بر سر اصالتها و برداشتهای آزاد و غیرآزاد، بیفایدهترین و بینتیجهترین مقولهای است که با آن مواجه شدهام. نوعی دامچاله تاریک؛ زیرا هرکس ساز خود را میزند و سر در کار خود دارد. داغشدن گهگاهِ موضوع کپیبرداری در نگاهی سراسربین و کلینگر و در میان تحولات پیدرپی فرهنگ و هنر جهانی، بیارزشترین موضوع قلمداد میشود. آنکس که خطر کپیبرداری از ایدههای دیگران را میپذیرد، باید نتایج آن را نیز بپذیرد، اما گاه ذهنیتها به یکدیگر نزدیک است، ولی بدنها از هم دور و هیچ قصدی به عنوان کپیبرداری در میان نیست (این را بارها شاهد بودهایم). در وجه دیگر آن هنرمندی که آگاهانه دست به کپیبرداری از ایدهها و آثار دیگران میزند، نمیتواند سبک و بیان شخصی خود را بیابد و در نهایت از چرخه و خانواده هنرهای تجسمی خارج میشود که ماندن در فضای هنر بسیار سخت است و پایداری میخواهد. موضوع فوق و جریانات پیشآمده در چند سال گذشته در فضای تجسمی ایران تنها و تنها یک نتیجه ملموس داشته است و آن هم ایجاد نوعی ناامنی و ترس در ذهن هنرمندان و تولید مداوم این فکر است که «نکند کاری که در حال انجامش هستم قبلا انجام شده باشد». این هراس باعث توقف هنرمند میشود؛ نوعی ناامنی مضاعف. بههرحال نباید دلنگران این مقولات باشیم که با نگرانی و تشدید حالت ناامنی و ایجاد اضطراب، فقط گرمابخش دکان برخی خواهیم شد که قصد دارند به خانواده هنرهای تجسمی ایران ضربه بزنند. خانوادهای بزرگ و ارجمند که صدها سال است با زندگی خود با هر بد و خوبی ساخته است. نباید نااهلان و بازندگان را به حریم این خاندان راه داد که خواستشان چیزی نیست جز زوال.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.