بهرام دبيري از وضعیت کپی در نقاشی میگوید
یک پای گنده هنر در فرداست
بهرام دبيري در همان آتليه خودش در خيابان شيخبهايي بهدور از انزواي بيرون، نقاشي ميكند. ميگويد جمعيت زيادي كه اين روزها به واسطه دانشگاهها در رشتههاي هنري درس ميخوانند، واسطهاي ميان هنر واقعي و جامعه هستند. به ديدن نمايشگاه آنها برويد و نگران اين نباشيد كه آنچه ديدهايد هنر بوده يا نه. مهم عصر جمعهاي است كه با ديدن چند اثر گذراندهايد. او با نگاهي به گذشته عنوان ميكند در هر صد سال، فقط چند نفر در هنر ماندگار ميشوند و به همين دليل آنها كه كپي ميكنند، جايي در اين ميان ندارند.
موضوع جعل اثر هميشه وجود داشته است، اما در دو، سه سال اخير سكوت دراينباره شكسته شده و بسيار درباره آن صحبت ميشود. چرا توجه به اين موضوع اینقدر زياد شده، واقعا كپي اثر تا اين حد است؟ بايد از زواياي مختلف به كپي نگاه كنيم. البته ما يك قانون كپيرايت داريم كه مربوط به دهه 40 است، اما اصولا ما مشمول كپيرايت در اشل جهاني نيستيم و به قول نجف دريابندري چه خوب كه نيستيم؛ چون در آن صورت سيدي، كتاب، موسيقي و... با قيمتهايي فروخته ميشد كه مردم بضاعت آن را ندارند، البته بالاخره بايد وارد آن شد. درباره قصه كپي اين روزها خبرهاي زيادي ميبينيم و ميشنويم. بيا از كپياي صحبت كنيم كه كسي كار يك نقاش را كپي ميكند، امضاي او را هم كپي ميكند و ميفروشد و اين روزها سروصداي زيادي هم درباره آن هست. اين كار يك تقلب، كلاهبرداري و دزدي است كه اگر سروساماني و شاكيای باشد، قابل پيگيري قانوني است و جرم سنگيني محسوب ميشود، اما يك مفهوم كپيكردن بحثي است كه در آموزشگاهها منتفي شده و فكر ميكنم بايد باشد. اين مفهوم ناشناخته و دستوپاچلفتي كه از هنر مدرن وجود دارد، اين است كه استاد به دانشجو ميگويد هر كاري دوست داري بكن؛ درحاليكه دانشجو بايد چيزي را بياموزد و بعد هر كاري خواست بكند. در نتيجه ميبيني جمعيت عظيمي كه الان از دانشگاهها بيرون ميآيند، اغلب كپي يا اداي كارهايي را كه در اروپا و آمريكا انجام میشود، با تغييري يا شلختگي، ولي با همان مفهوم انجام ميدهند و آنچه اغلب در آنها پيدا نيست؛ طراحي و تواناييهاي اجرائي يك نقاش است. وقتي در مدرسه به دانشجو اجازه ميدهيم كار يك استاد را كپي كند، تواناييهاي او بالا ميرود و چشمانداز گستردهتري در مقابل او براي شناسايي و ساختن رنگ و طرح به وجود ميآيد كه اين روش به عنوان يك امر باطل، منتفي شده است؛ بيآنكه به جاي آن چيزي بگذارند. در جاهاي ديگر هم اينطور است؟ معيار من جاهاي ديگر دنيا نيست؛ چون وارد بحث ديگري ميشويم و آن اين است كه جريان فرهنگي كه آمريكا بعد از جنگ جهاني دوم در جهان نمايندگي كرده و با اقتدار ثروت، توليد و تبليغاتي كه دارد، جهان را محكوم ميكند آن روش را بپذيرند، چيزي است كه با آن مسئله جدي دارم؛ مثل وقتي كه به مفهوم جهانيبودن توجه كني، ميبیني امروزه به اين معناست كه نيويورك تو را بپذيرد و بقيه جهان وجود ندارد؛ يعني آنچه آنها ميپسندند و آنچه آنها پيشنهاد ميكنند كه عملا از پاپآرت شروع شد و هنوز هم ادامه عقبافتاده آن را در ايران ميبينيم؛ براي اينكه موضوع اين است كه آنها چه چيزي را ميپسندند و چه چيزي را قبول دارند. سليقه ملي، سليقه جغرافيايي و موضوع تمدنهايي مثل آفريقا، چين، ايران و...مطرح نیست. عملا ميبيني به آنها كشورهاي پيراموني گفته ميشود. معلوم نيست مركز كجاست و چرا هست؟ نظامهاي اجتماعي، سياسي و پولي به دنيا گند زدهاند. چه كسي فكر ميكند، نتيجه جريان مدرنيسم در آغاز قرن 21 تبديل به جهنمي شود كه ميبيني؛ مثل داعش. پول جريان دارد و نه فرهنگ، شعور، انسان، عاطفه و هنر. در نتيجه اينكه ميگويي در بقيه جاهاي جهان كه عجالتا منظور بيشتر افراد غرب است، براي من منتفي است، اما برگرديم به حرف خودمان. ما درباره دو نوع كپي حرف زديم: اولي براي آموزش و ادعا هم نميكنيم براي خودمان است، آنچنان كه باورم اين است كه تأثیرات هنرمندان روي يكديگر، بيش از تأثیراتي است كه طبيعت روي هنرمندان ميگذارد، اما اين مسئله را از جاي ديگري نگاه كنيم و آن تأثیرپذيري است؛ مثلا در شعر و ادبيات خودمان نمونههاي زيادي داريم. وقتي غزليات خواجويكرماني را نگاه كني و بعد با غزلهاي حافظ مقايسه كني، ميبيني چه ميزان حافظ از خواجوي كرماني متأثر است، اما اين تأثیر كپي نيست. در واقع اعتلابخشيدن به يك جريان فكري است. تأثیرپذيري به طور مداوم وجود دارد. بارها گفتهام هنر از زير بته به عمل نميآيد. هر هنرمند مقتدري يك شجرهنامه دارد. اتفاقا موضوع جالب اين است كه امروزه دنياي غرب يا فرهنگ آمريكايي ميخواهد همه اينها را حذف كند؛ يعني تاريخ و جغرافي را از هنر حذف كند. نمونههايي كه در 50 سال گذشته ميبينيم، شوخي نيست. آرتيست آمريكايي مدفوع خود را در قوطي كنسرو قرار ميدهد و در موزه هنر نيويورك نمايش ميدهد. حالا شما بگوييد اين اثر هنري نيست، اما ميگويند صد ميليون تومان قيمت دارد و در موزه هنر نيويورك نمايش داده شده، حالا جرئت داري بگو آن را قبول نداري يا شلختهبازيهاي ديگري كه ديدهايم؛ مثل اينكه بوم سفيد را نمايش ميدهند. اين در واقع تاريخزدايي، فرهنگزدايي و بيرون از مفاهيم جغرافيايي است كه فرهنگ، تاريخ و سليقه را ميسازد. همانطور كه گفتم در جريان بنيادي هنر مدرن كه تا پيش از جنگ جهاني دوم است و بعد از آن به جريان ديگري تبديل شد، تمام هنرمندان بزرگ شجرهنامهاي از جريانهاي هنري ماقبل خودشان دارند. هنر مدرن در اروپا به دنيا آمد، اما با تأثیرپذيري از تمام فرهنگهاي غيراروپايي. چين، هند، ايران و... در آنچه به آن هنر مدرن ميگوييم، شريك هستند. بحث ديگر اين است كه هيچچيز تازهاي در جهان وجود ندارد، مهم اين است كه تو چگونه آن را ميگويي. موضوع هنر آدميزاد، طبيعت، مرگ، عشق، جنگ، منظره، مادر و كودك و... از روز اول هم بوده است. نكته ديگري كه دوست دارم به آن توجه شود، اين است كه 10-15 صفحه اول و آخر هر كتاب تاريخ هنري شبيه هم است؛ يعني جاكومتي را با اندامهاي كشيدهشده از هنر جزيرهنشينها ميبيني و نمونههايي را در اوج هنر مدرن ميبيني كه بازگشت آن به قبايل و هنر نائيو است. بخش ديگر بحث اين است كه عملا شاهد سبكسري و تقلبهايي هستيم كه با كپي اثر و امضای يك جريان فاسد شكل گرفته است. پس سه مفهوم داريم: كپي براي آموزش، كپي براي تقلب و تأثیرپذيري. در سومي مفهوم كپي مطرح نيست. اگر فرق اينها را بفهميم، ميتوانيم جدالهاي مطرحشده را تعريف كنيم. گاهي شباهتهايي در كارها وجود دارد؛ مثلا من به اثري از مجسمهساز ايراني برخوردم، اما ناگهان به مجسمهسازي در كانادا برميخورم كه اين دو كارهاي همديگر را نديدهاند، اما كارهايشان شبيه هم است. اين شباهت، ضرورتهاي روحيه هنرمند است كه ميتواند اتفاق بيفتد. در ادبيات به آن توارد گفته ميشود؛ يعني تأثیرهايي كه در فضا وجود دارد. موضوع يا subject هميشگي است؛ مثل اينكه كسي گل آفتابگردان بكشد و بگويند آن را از ونگوگ دزديده است. ماجرا اين است كه موضوع را چگونه بيان ميكنيم و اينجاست كه كار اصل و اورجينال از كار تقلبي تشخيص داده ميشود. حتي اگر شباهت باشد. شباهت را ميبيني، اما حسي كه اين كار به تو ميدهد، مطلقا مستقل است، تو ميتواني شباهتهاي تاريخي پيدا كني، اما نميتواني بگويي اين كار كپي است؛ مثلا پيكاسو در سالهاي آخر عمر آثار نقاشان ديگر مانند ولاسكونز را كپي كرد، منتهي كپي به معناي عين همان كار را كردن نبود. موضوع، تركيببندي و كمپوزيسيون كار را از او گرفته بود، اما با بيان شخصي خودش. براي درك اصالت يك اثر ميتوانيم به چند چيز نگاه كنيم، مثل شباهت اثر به خود آرتيست. اينجا موضوع فرديت خلاق مطرح است؛ مثلا امپرسيونيستها در كشورهاي مختلف تأثیرهاي زيادي داشتهاند و كارهايي از محمود جوادىپور ميبيني كه نورپردازي و قلمگذاريهايش شباهت زيادي به امپرسيونيستها دارد، اما كار جواديپور است و حس و عاطفه و رنگي در آن هست كه تكنيك يك مكتب را مال خودش كرده. در ايران خيلي آسان گفته ميشود كه اين كار كپي پيكاسو، هنري مور و... است و اين سهلانگاري در شناسايي است... از چه نظر؟ براي اينكه اغلب آنها كه چنين حرفي ميزنند هنرمندي را كه به آن ارجاع ميدهند، كامل نميشناسند و بين دو چيزي مقايسه ميكنند كه از آن آگاهي كامل ندارند. مغلطه بزرگ و آشوبي كه در اين گفتوگو هست، از نبود آگاهي زياد و نوعي مچگيريهاي قلابي است؛ درحاليكه ما بايد به آنچه نامش تقلب است، حساس باشيم و ببينيم ايده و اجرا كپي است يا نه. تأثیرپذيري در جهان گستردهاي در عالم هنر وجود دارد و حتي بايد از آن استقبال كنيم. پيكاسو جمله جالبي دارد: «وقتي نمايشگاه كارهاي كوبيك ما را ديدند، همزمان يك نمايشگاه آثار آفريقايي هم در پاريس برگزار شد. وقتي ميان كارهاي ما با آفريقا اتصال برقرار كردند، خيلي خوشحال شديم؛ چون سندي براي پذيرفتن ما بود». ببين تا اين حد ذهن جامعه اروپا به اين مسائل حساس بود. من در پاريس نمايشگاهي ديدم كه درباره مقايسه كارهاي ونگوگ و فرانسوا ميله بود و در آن رنگگذاريها و موضوعهايي مثل منظرهها و سيبزمينيخورها و... بررسي شده بود، اما كسي نگفت كه كپي بوده، بلكه تأثیرهايي است كه به نظرم ضرورت پيوستگي تاريخ هنر است. فكر ميكنيد لفظ تأثیرپذيري در ايران به منزله كپي و جعل استنباط ميشود؟ دقيقا. سالها بر سر شاملو آوار بود كه تو از تي.اس.اليوت دزدي كردهاي و... . دزدي وجود نداشت، تأثیر وجود داشت، اما تو در زبان شاملو با يك شاعر ايراني طرف هستي، هرچند در ساختار و فرم از ايدههاي آنها متأثر بوده است. دليل اينكه در چند سال اخير اين همه درباره كپي صحبت ميشود، چيست؟ واقعا درباره نسل جوان با بحران كپي و نبود خلاقيت روبهروييم؟ يكي از دلايل آن سياهيلشكر بيپاياني است كه امروزه در هنر داريم. من شنيدهام 20 هزار نقاش در تهران داريم. اين گفتوگو در اشل همين سياهيلشكر است كه درباره آن حرف ميزنيم. ما با خيل عظيمي از كساني مواجهيم كه هنر ميخوانند، اما به اين معنا نيست كه ما با تعداد زيادي هنرمند روبهروييم. آمار هنرمندان همان تعدادي است كه در قرن دوازدهم هم بود. اينها ميتوانند واسطهاي ميان هنر واقعي و جامعه باشند. اين جوانها نمايشگاه برگزار ميكنند و مردم به ديدن آثارشان ميروند كه اتفاق خوبي است. ماجرا اين است كه وقتي عصر جمعه، از ديدن نمايشگاه برميگرديد، با خودتان ميگوييد آنچه ديدهايد هنر بود؟ بهراحتي ميتوانيد بگوييد نبود، اما عصرتان را گذراندهايد و چيزي هم تماشا كردهايد. دوم اينكه امكان ارتباطهاي اينترنتي فراهم شده است. بخشي هم به حراجها و قيمتگذاريها مربوط ميشود كه رسما در آنها مسئله دزدي و كپي آثار مطرح است. در ميان اينها بايد به اين مسئله توجه كرد در يك جامعه امن، نه مثل سوريه و عراق كه درگير جنگ و بحران است، در هر صد سال چند هنرمند بيشتر نخواهيد داشت. اين يك محكوميت ابدي است. يك جادو در اين قصه نهفته است كه توضيح آن را نميدانم. پس اگر كپي هم باشد با توجه به اين تعداد زياد دانشجويان هنر طبيعي است؟ بله، چون بچهها در مدرسههاي چيزي نميآموزند. دانشكده، يعني استاد و كارگاه. در دانشکدههاي هنر، ما استاد و كارگاه نداريم. يكبار كه خواستم به سر كلاس بروم، برايم فاجعه بود، در كلاس نيمكت و تختهسياه گذاشته بودند. وقتي من در دانشگاه درس ميخواندم، سهپايه، قوطيهاي رنگ و بوم بود و از صبح تا شب نقاشي ميكرديم. هانيبال الخاص، محسن وزيريمقدم و بهجت صدر استادمان بودند، اما الان دانشجويي كه دو سال قبل فارغالتحصيل شده، استاد است. بعد از پنج سال حدود 80 درصد از هنرجويان در هر گروهي ريزش دارند. يك پاي گنده هنر در فرداست. هر ديگ زودپزي به هنر كمك نميكند. منظورم اين است كه موضوع، نگرانكننده نيست. مجلاتي هم هستند كه از تو پول ميگيرند تا عكس كارت را روي جلد بگذارند يا دربارهات خوب بنويسند و اين همان ديگ زودپز است. هميشه آماري كه در حافظه جامعه باقي ميماند، چند نفر بيشتر نيست. اينها بازاري است كه من مخالفتي با آن ندارم، مخالفت من با كساني است كه وقيحانه آثار نقاشاني را كپي ميكنند و ميفروشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.