سیوچهارمین جشنواره فیلم فجر در ۱۰ فراز
امپراتوری جوانان
کیوان کثیریان
جشنواره سیوچهارم، بیتردید به لحاظ کیفیت فیلمها نسبت به حداقل سه جشنواره پیش از خود، در ردهای بالاتر میایستد. حضور پررنگ و مسلط جوانان، مهمترین اتفاق جشنواره بود. فیلماولیها جوانان با فیلمهای اولشان در بخش مسابقه اصلی جشنواره، 80 درصد سیمرغها را از آنِ خود کردند. این درحالی است که در میان فیلماولیها باز هم فیلمهایی بودند که شایستگی حضور در بخش اصلی را داشتند. اصولا این ایجاد محدودیت برای حضور فیلماولیها، در بخش اصلی رقابتی جشنواره فجر، یکی از آن قوانین خندهدار است. قاعده مضحکی مثل سهمیه جنسیتی در کنکور. وقتی فیلمی خوب است، چه فرقی دارد کار اول کارگردانش باشد یا کار دهمش؟ حداقل چند فیلم اول از نیمی از فیلمهای بخش مسابقه اصلی بهتر بودند؛ برادرم خسرو، خانهای در خیابان چهلویکم و حتی گیتا، لاک قرمز، متولد 65 و پل خواب از آن جملهاند. تازه فیلمی مثل «چهارشنبه» که تنها به دلیل داشتن پروانه ویدئویی در بخش هنر و تجربه قرار گرفت، لیاقت آن را داشت که لااقل در بخش نگاه نو نمایش داده شود. اساسا ماجرای پروانه نمایش ویدئویی هم باید هرچه سریعتر برچیده شود. این هم از آن قوانین مزاحم، بیاساس و سست است. در شرایطی که دیگر بساط سیستم 35میلیمتری در سینما جمع شده و همه فیلمها به صورت ویدئویی ساخته میشوند، دادن پروانه ویدئویی به برخی فیلمها و محرومکردنشان از امتیازات نمایش، دیگر چه دلیلی دارد؟ فیلم خوب، خوب است و این قواعد مندرآوردی و تبعیضآمیز تنها فرصت را بهناحق برای فیلمهای بد و متوسط فراهم میکند. هیأت انتخاب در جشنواره سیوچهارم، لااقل چهار، پنج فیلم، از حداقل کیفیت بیبهره بودند و معلوم نیست در چه فرایندی سر از بخش مسابقه درآوردهاند. هیأت انتخاب باید پاسخ دهد با چه استدلالی فیلمهایی مثل آبنبات چوبی، رسوایی، دلبری و حتی مالاریا را به بخش مسابقه راه داده است. آیا نمیشد به جای این نامها، به چند فیلم اول در بخش مسابقه شانس داد؟ یا به فیلمهای نسبتا خوبی که از جشنواره بیرون ماندند؟ برای نگارنده پس از تماشای دو، سه فیلم ردشده از سوی هیأت انتخاب، این سؤال جدی پیش آمده که چطور و با چه معیاری فیلمهایی که نام برده شد به برخی از فیلمهای ردشده ترجیح داده شدند! هلن و دوئت باید بیرون بمانند یا چهارشنبه و نیمرخها باید از بخش مسابقه نگاه نو خارج شوند تا فیلمهایی به بخش مسابقه راه بیابند که کیفیت بسیار پایینی دارند و تنها بابت اینکه به گوشه قبای بعضیها برنخورد، تحویل گرفته شدهاند. این محدودیتهای بیجا و سهمیهبازیها و تبعیضها اعتبار جشنواره را زایل میکند و از یک جایی باید تمام شود. ژانر سینمای ایران هنوز چیزی به نام تنوع ژانر را به معنای واقعی تجربه نکرده است. هنوز نزدیک به صددرصد فیلمها مدعی «اجتماعی» بودن هستند که البته این «اجتماعی» اصولا ژانر به حساب نمیآید. از میان 33 فیلم دو بخش اصلی، یک فیلم پلیسی؛ آخرین بار کی سحر را دیدی؟ یک فیلم جنگی؛ ایستاده در غبار، دو فیلم با مایههای طنز؛ زاپاس و بارکد (که واقعا نمیشود کمدی به حسابشان آورد)، چهار درام سیاسی؛ امکان مینا، سیانور، بادیگارد، جشن تولد و فیلم متفاوت اژدها وارد میشود که اساسا مفهوم ژانر را هم به چالش میکشد، مابقی فیلمها همگی ملودرامهای خانوادگی یا درامهایی با پس زمینه اجتماعی هستند. نه خبری از فیلم کمدی هست، نه ترسناک نه اکشن و نه ژانرهای دیگر. عملا به این لحاظ اکثر فیلمهای جشنواره شبیه یکدیگرند. مضمون فیلمهای جشنواره امسال مضامین گوناگونی دارند که مروری بر محورهای مضمونی این فیلمها خالی از فایده نیست و شاید مرا از توضیح اضافی بینیاز کند. اعتیاد و تبعات آن (خماری)، اعتیاد با چاشنی فقر و فلاکت (لاک قرمز، ابد و یک روز)، تأثیر مشکلات اقتصادی و اجتماعی در روابط خانوادگی (وارونگی)، شک و سوءظن در خانواده (نقطه کور)، مشکلات و مسائل جوانان (مالاریا، بارکد، متولد65)، قتل و جنایت (آخرین بار کی سحر را دیدی؟، پل خواب)، روایت وقایع تاریخ معاصر از نگاه یک کودک فقیر(نفس)، کلاهبرداری (من)، سازمان مجاهدین (امکان مینا، سیانور)، جنگ و کشتار در سوریه قتل و جنایت و قصاص (خشم و هیاهو، خانهای در خیابان چهلویکم، چهارشنبه، لانتوری)، خیانت و مرگ (آاادت نمیکنیم، هفتماهگی)، فرزندآوری و مشکلات اقتصادی (بهدنیاآمدن)، سرطان (نیمرخها)، اختلال روانی (برادرم خسرو)، آلزایمر (کفشهایم کو؟)، فرزندخواندگی و تبعات آن (گیتا)، سرگذشت یکی از فرماندهان جنگ (ایستاده در غبار)، آسیبهای ارتباط نسلها در خانواده (دختر)، عشق نامتعارف و سرانجام آن (نیمهشب اتفاق افتاد، یک شهروند کاملا معمولی)، تأثیرات وجود مجروح جنگی در خانواده (دلبری). تلخی بیپایان به جرئت میتوان گفت فضای قریببهاتفاق فیلمهای جشنواره، تلخ و سیاه بود. دریغ از آنکه لحظات شاد عمیق در یک فیلم دیده باشیم. سکانس رقص در ابد و یک روز، شادی زودگذر و اندوهباری را تداعی میکند. به گمانم اما، مقصر چنین اتفاقی فیلمسازان نیستند. فضای اجتماع اطراف ما و فیلمسازان و همه، چنین فیلمهایی را تولید میکند. باید پذیرفت سینما بازتابی از جامعه است. از این بابت فیلمهای جشنواره امسال، بیشتر واقعگرا هستند تا هرچیز دیگر، ولی باید پذیرفت برخی در نمایش تلخی افراط کردهاند تا جایی که به آزار مخاطب منجر شده است. پایان تلخ بهتبع این فضاهای تلخ، پایان این فیلمها هم نمیتواند شاد باشد. جز زاپاس، دختر و تا حدودی بارکد، مابقی فیلمها با فضایی تلخ به پایان رسیدند. پایان فیلمهایی مانند خانهای در خیابان چهلویکم، ابد و یک روز، کفشهایم کو و لاک قرمز از یک زاویه میتواند ظاهرا امیدوارکننده تلقی شود، ولی در سطحی دیگر، این سه فیلم هیچگونه دورنمایی از آیندهای روشن پیش چشمان مخاطبان قرار نمیدهند و ذهن را متوجه و درگیر تصور ادامه دردناک ماجرا میکنند که به واقع تلختر از چیزی است که روی پرده دیدهایم. پدیدههای جوان امسال به طور محسوس، جوانان حضوری مؤثر و انکارناپذیر داشتند. چه در حوزه کارگردانی و چه در میان بازیگران، پدیدههای جوان حرف اول را زدند. بیش از نیمی از کل جوایز جشنواره به فیلمی رسید که کارگردانش سعید روستایی، یک جوان 26ساله است. دیگر فیلم موفق امسال هم ساخته محمدحسین مهدویان، کارگردان جوان و تحصیلکرده سینماست. در مجموع آنها که فیلم اولشان را ساختند آشکارا کیفیت بالایی را به نمایش گذاشتند. احسان بیگلری، حمیدرضا قربانی و بعد سروش محمدزاده، اکتای براهنی، مجید توکلی، سهیل بیرقی، کریم لکزاده، هادی محقق و مسعود مددی فیلمهای خوبی ساختند و از آیندهای روشن برای خود خبر دادند. به نظر میرسد سینمای ایران در حال پوستاندازی است و دوران گذار را طی میکند. جوانان بااستعداد که هم به تکنیک مسلطاند و هم عنصر خلاقیت در آثارشان نقش بیشتری دارد، با قدرت از راه رسیدهاند و دارند بهدرستی خود را به سینمای ایران تحمیل میکنند. بازیگران تازه بازیگران جوان نیز امسال سال خوبی را پشت سر گذاشتند. باید پذیرفت بازیگران جوان در سینمای ما دارند استانداردهای جدیدی تعریف میکنند. امیر جدیدی، پدرام شریفی، ساعد سهیلی حالا خود را به عنوان بازیگران جوان و مهم سینما تثبیت کردهاند. در سینمایی که بهشدت از فقر بازیگر خوب جوان رنج میبرد، وجود همین بازیگران -که البته در انتهای دهه سوم و ابتدای دهه چهارم عمرشان هستند- هم غنیمت است. از طرف دیگر تئاتریها دارند سینما را قرق میکنند. گرچه دیر پایشان به سینما باز شده؛ پانتهآ پناهیها دیر آمد، ولی بهسرعت پرکار شد، نوید محمدزاده، الهام کردا و حمیدرضا آذرنگ هم با بازیهای خوب در دو، سه سال اخیر، خود را به اثبات رساندهاند. بهویژه محمدزاده که درخشان ظاهر شده است. اما دراینمیان، سارا بهرامی با حضور پرقدرت خود در دو فیلم امسال، خبر از حضور یک بازیگر قابل اتکا و مهم میدهد که بهزودی در رده اول سینما خواهد درخشید. داوری و کاندیداها و جوایز داوران امسال، به لحاظ سنی جز یک مورد تقریبا متعلق به یک نسل بودند. گرچه سینماگرانی با سابقه روشن در گروه داوران حضور داشتند و به نظر میرسید تلاش شده سلیقههای گوناگون در این ترکیب لحاظ شود، ولی در مجموع شاید بهتر بود تنوع سن و سلیقه سینمایی، بیشتر در میان داوران دیده میشد و با توجه به حضور موفق نسل فیلمسازان جوان، چهرههای نوگراتر هم در میان داوران حاضر میشدند. اما نکته مثبت آرای این هیأت داوری آن بود که از مصلحتاندیشیهای رایج دوری کرد. مسائلی مانند اهدای جوایز زیاد به یک فیلم، بدون مصلحتاندیشی، بدون نوبتی نگاهکردن، بدون توزیع بیمنطق جوایز برای راضینگهداشتن همه، بدون مرعوب نامهاشدن و معیار قراردادن اندازه نامها، از نکات بسیار مثبت داوری بود. اینکه دو جوان که فیلمهای اولشان را ساختهاند، بحق اکثر جوایز جشنواره را بگیرند، نشانه نگاه حرفهای و بیشائبه در داوری است. این اتفاق، انگیزه بالایی برای جوانان ایجاد میکند و به گمانم اتفاق بسیار خوبی است. اما نکات عجیبی در مرحله اعلام نامزدها به چشم میخورد. نامزدشدن فیلم متوسط امکان مینا در 9 رشته، تعجببرانگیز بود. فیلمی که در انتها به یک سیمرغ مشترک در رشته موسیقی رسید. یا نامزدنشدن سیانور که قطعا در برخی رشتهها شایستگی نامزدی داشت. نامزدنشدن ابراهیم حاتمیکیا، بهویژه در بخش کارگردانی نیز کمی عجیب به نظر میرسید. بازیگران کودک و نوجوان امسال، سال درخشش بازیگران کودک و نوجوان بود. بازی شگفتآور ساره نوری، بازیگر خردسال نفس، بازی خوب بازیگران نوجوان ابد و يک روز، خانهای در خیابان چهلویکم و برادرم خسرو دیدنی است. محمدرضا شیرخانلو که با دهلیز به سینما آمد و همه را شگفتزده کرد، همچنان حضور خوبی در دلبری دارد. پردیس احمدیه در لاک قرمز خوش درخشیده و ماهور الوند نیز در دختر، امیدوارکننده بازی کرده است. باید دید از میان این بازیگران بااستعداد چندتایشان بعدها بازیگران مهمی خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.