چهره سال موسیقی ایران: حسین علیزاده
شجاعت مدنی در دفاع از حیثیت صنفی
سیدابوالحسن مختاباد
اول: اگر میتوانستم یک گروه را به عنوان چهره سال ۱۳۹۴ موسیقی انتخاب کنم بیتردید گروه منتقدان خانه موسیقی را برمیگزیدم، نسلی بیادعا، بادانش و بصیرت، دارای منش دموکراتیک، علاقهمند و پیگیر کار صنفی صادقانه، اهل گفتوگو و دیالوگ، نقدپذیر، دارای گوشی شنوا و بهدور از جاروجنجالهای رسانهای و البته بهرهگیرنده درست از این امکانات که مصداق این شعر مولاناست: هین تو کار خویش کن ای ارجمند زود کایشان ریش خود بر میکنند اما چاره چیست که باید یک موزیسین را انتخاب کنیم. موزیسینی که انتخاب او به عنوان چهره سال موسیقی، نه به دلیل کارهای درون موسیقایی که به جهت یک حرکت بیرون موسیقایی، نامش را خبرساز کرد. حسین علیزاده، بهدرستی آخرین و پرزورترین تیر ترکش منتقدان هیأتمدیره خانه موسیقی بود که در روزی پاییزی از کمان آنها به طرف ستونهای اقتدار لرزان هیأتمدیره نشانه گرفته شد. منتقدان هیأتمدیره خانه موسیقی که ابتدا گروهی تلگرامی بودند، اندکاندک با تجمیع انگیزهها به یک گروه حقیقی تغییر ماهیت دادند و با برگزاری جلسات جدی و پیگیر توانستند در همین مدت کوتاه سخنان و انتقادات بحق خود را به گوش بالاترین مسئولان و ناظران رفتارهای خانه موسیقی برسانند و در نهایت عقبنشینیهای مرحلهای هیأتمدیره دائمالعمر را شاهد باشند. دوم: آقای علیزاده به گفته خودش در ۱۸ ماه اخیر در جلسات شورای عالی خانه شرکت نکرد. آخرین جلسه، البته جلسهای تاریخی بود. جلسهای که همه اعضای شورای عالی گرد هم آمده بودند تا درباره تخلف و سرقت فرهنگی یک عضو عالیرتبه خانه موسیقی تصمیمگیری کنند. از دید برخی از ردیفدانان شاخص (چون داریوش طلایی و حسین علیزاده و هوشنگ ظریف) و نیز پژوهشگران دارای سمتهای دانشگاهی (باز هم داریوش طلایی و ساسان فاطمی و هومان اسعدی و مصطفی کمال پورتراب) این سرقت محرز بود و بنابراین خانه موسیقی و بهویژه شورای عالی آن، نباید در مجازات متخلف کمترین تردیدی به خود راه میدادند، اما خروجی این جلسه که ریاست آن را آقای شجریان برعهده داشت، چیزی نبود جز یک اطلاعیه نهچندانجدی که هیچگونه مجازاتی را برای تخلفی در این سطح پیشبینی نکرده بود. در آن اطلاعیه آمده بود فرد متخلف باید در چاپ بعدی به تصحیح کتاب اقدام کند و این یعنی اشتباهی و خطایی صورت گرفته بود، اما اینکه چرا فرد خاطی نباید بابت این خطا به مجازات میرسید، همان خواسته و سخن شش چهره نامبرده بالا بود. شورای عالی و هیأتمدیره میتوانستند به شکل محترمانه به فرد مورد نظر بگویند از خانه موسیقی استعفا بدهد یا برکنارش کنند، اما هیچکدام از این اتفاقات نیفتاد تا اندکاندک کلید یک اختلاف در قفل آن بچرخد. از آن نشست روایتهای مختلفی به بیرون درز کرد و حتی آقای علیزاده هم بخشهایی از چالشهای آن نشست را برای نگارنده بازگو کرده است که از نارضایتی او از نحوه مواجهه برخی از اعضای شورای عالی با این مسئله حکایت میکرد. او بهدرستی باور داشت وقتی پای حیثیت یک نهاد در میان است، این فرد است که باید قربانی شود؛ بهویژه فرد متخلف، وگرنه اعتبار آن نهاد نزد اعضا به چالش کشیده میشود و به همین دلیل بود که بعد از آن نشست، او کمتر سراغ خانه موسیقی و شورای عالی رفت. به نظر میرسد جلساتی در چنین سطحی حداقل باید به صورت کامل ثبت و ضبط و در آرشیو خانه موسیقی نگهداری شود تا در آینده که پژوهشگران در اینگونه موارد به تحقیق میپردازند، به اصل چالشها و گفتوگوهای آن نشست دسترسی داشته باشند و به حقیقت ماجرا بیشتر پیببرند و بدانند صورت مسئله در جلسه چگونه طرح شد، منتقدان و معترضان چه گفتند؟ مدافعان چه توجیهاتی برای دفاع از فرد متخلف بر زبان آوردند و در نهایت در جمعبندی و رأیگیری چه اتفاقی رخ داد و آیا جمع از سخن مدافعان قانع شدند یا به صورت دستوری و ریشسفیدی و از روی اجبار و اکراه تن به چنین کاری دادند. سوم: حمایتنکردن خانه موسیقی و اعلام موضعش در برابر راهندادن ساز آقای علیزاده به هواپیما، نفت دیگری بود که هیأتمدیره خانه موسیقی بر این اختلاف پاشید و شعلهورترش کرد. پیشبینی آقای علیزاده این بود که آنها بعد از چنین اتفاقی، حداقل یک موضع منطقی در پیش گرفته و حمایتی از هنرمندان عضوشان (نه عضو شورای عالی) انجام دهند، اما این اعلام موضع اتفاق نیفتاد و نتیجه این شد که آقای علیزاده عملا سکوتی طولانی را در پیش بگیرد تا روزی که اعلام موضع و استعفای خود را علنی کرد. برخورد ناشیانه خانه موسیقی با این استعفا هم بسیار جالب توجه بود. اینکه استعفا در نشستی مطبوعاتی عنوان شد و مشخص نیست نهادی با این همه عَلم و کتل، چرا بعد از انعکاس این خبر با خود آقای علیزاده تماسی نگرفت و جویای موضوع نشد، ازجمله پرسشهای پاسخ نداده شده افکار عمومی است؟ اما در نهایت کار به سطحی دیگر کشیده شد. شورای عالی خانه موسیقی به ریاست آقای شجریان تشکیل جلسه داد (جلسهای که استاد هوشنگ ظریف هم در آن حضور نداشت، فردی که در دورهای استاد آقای علیزاده در آموزش تار در هنرستان موسیقی بود) و به جای رسیدگی به انتقادات و سرفصلهای، آن تنها به دادن یک اطلاعیه اکتفا کرد و آن دریافتنکردن استعفای حسین علیزاده بود. پیشبینی خانه موسیقی و افرادی که چنین اطلاعیه ناشیانهای را نوشته بودند این بود که آقای علیزاده فضا را به سمتی میبرد که در نهایت استعفای خود را پس میگیرد، اما یک روز بعد، تیر خلاص به سمت هیأت مدیره شلیک شد تا عملا جمع منتقدان خانه موسیقی وارد کارزاری در سطحی متفاوتتر شوند. سطحی که بعدها با استعفای علی رهبری، از عضویت در خانه موسیقی کفه منتقدان را بیشازگذشته سنگین کرد. چهارم: آقای علیزاده پیش از این هم سمتی مهم در خانه موسیقی داشت. او نخستین مدیرعامل خانه موسیقی بود که بعد از شش ماه از سمت خود استعفا داد. اسفند سال ۱۳۸۶ که گفتوگویی بلند با او انجام دادم، به اینکه چرا استعفا داد اشاره کرد: «وقتی آدم میبیند جامعه به روزمرگی دچار شده و حتی به چیزی که به وی تحمیل میکنند، عادت کرده است، این وضعیت اندکاندک به سمتی سوق پیدا میکند که میبیند در بین همکارهای خودش، همسخن و همصحبت کم پیدا میشود. حتی این همکاران بعد مدتی همانند همان مسئولی فکر میکنند که دغدغهها و شناخت منِ اهل موسیقی را ندارد؛ مثلا مسائلی است که واقعا منافع و تعهدات هنری و موسیقی ما ایجاب میکند همیشه از آنها دفاع کنیم. ما در مملکت ایران زندگی میکنیم. ما افرادی که دستمان به هنر و فرهنگ است و در کارهای هنری و فرهنگی فعالیت داریم، قطعا جزء کسانی هستیم که دلسوزتر از خیلیها هستیم. این موارد وقتی در سالها تکرار میشود و بعد بعضی مواقع در جلساتی حضور دارید، میبینید، برخی مسائل اهالی موسیقی که بسیار مهم هم هستند، برای همصنفانت عادت شده و حساسیتی به برطرفکردن آن مشکلات ندارند. دغدغه دیگر نیست. عادت شده». بعد از این سخنان بود که از او پرسیدم: میتوانم بگویم دلیل اصلی استعفای شما از مدیرعاملی خانه موسیقی، همین بیدغدغگی اهالی موسیقی و هیأتمدیره بود و اینکه میدیدید آدمها تکرار گذشته خودشان شدهاند؟ و او پاسخ داد «آن موقع هنوز به نظرم، موضوع این قدر فجیع نشده بود». دوباره پرسیدم «الان فکر میکنید اوضاع فجیعتر است؟» و پاسخ شنیدم «نمیخواهم منفی نگاه کنم، بسیاری از جوانان و حتی خیلی از همسنهای خودم و دوستانی که سنین بالاتری دارند، در حال تلاش هستند و اینطور نیست که کاری صورت نگیرد، بلکه مهم این است که کار جدی صورت نمیگیرد». باز اصرار میکنم که بتوانم اطلاعات دقیقتری از ایشان بگیرم؛ بنابراین میپرسم میتوانید به شکل مصداقیتر بگویید یک کار جدی که دوستان شما در خانه موسیقی میتوانستند پیگیری کنند، چه بود که پیگیری نکردند؟ «دفاع از حقوق هنرمندان موسیقی در برابر قاچاق و سرقت غیرمجازی که از سوی کانالهای رسمی و غیررسمی صورت میگیرد. چرا بعد این همه سال باید همچنان صداوسیما بیاعتنا به حقوق مادی و معنوی ما هنرمندان موسیقی باشد. چگونه است که ارشاد دربرابر سرقت و انتشار غیرمجاز فیلم سنتوری در کمترین زمان ممکن واکنش نشان میدهد و این همه حساسیت به سینما و فیلم قاچاق وجود دارد و صداوسیما هم برای هر بار پخش فیلم حق پخشی در نظر میگیرد، اما در برابر اینهمه بیاعتنایی به اهالی موسیقی خانه موسیقی سکوت میکند. درحالیکه خود شما آقای مختاباد میدانید قانونش وجود دارد. حتی این واکنشی را که وزیر ارشاد به سرقت فیلم نشان میدهند و خود را موظف به حمایت از آن میدانند، در مقابل موسیقی بروز نمیدهند و جالب اینکه در مصاحبهای گفتند که اهل موسیقی خودشان پیگیر و حساس به این کار نیستند». آن زمان حسین صفارهرندی، مسئولیت وزارت ارشاد را بر عهده داشتند و آقای علیزاده هم طرف خطابش وزیر ارشاد وقت بود که از ایشان در آن گفتوگو پرسید «مگر شما نباید از قانون حمایت کنید. چگونه است که وزارت ارشاد در سینما از همین قانون حمایت میکند، اما در موسیقی نه؟» و در ادامه گفت که چگونه اهالی خانه سینما با همتی که در نهاد صنفی خود داشتند توانستند با فشار بر نیروی انتظامی و در همان سالها جلوی قاچاق و سرقت فرهنگی فیلمها را گرفته و سرشاخههای توزیع غیرمجاز فیلم در داخل کشور را گیر بیندازند. پنجم: به گمانم چهار سال بعد از این گفتوگو بود که در تیرماه ۱۳۹۰ آقای علیزاده مجددا در ساختاری تازه به خانه موسیقی بازگشت. در آن ایام با ایشان مراوداتی داشتم و هفتگی و گاه ماهانه در نشستهایی در همان روزها بود که بحث تعلیق کانون سازسازان مطرح شد و آقای رامین جزایری (از سازسازان معروف و عضو هیأتمدیره این کانون که حشر و نشری هم با آقای علیزاده دارند) هم نکاتی را به ایشان گفته بودند. به یاد دارم آقای علیزاده گفتند: «هیأتمدیره خانه موسیقی فقط جای صندلیهایشان را عوض میکنند و مشخص نیست چرا باید این همه سال در سمتشان بمانند؛ درحالیکه هیچ کار جدی و درخور اعتنایی انجام نمیدهند؟» ششم: پرانتزی باز کنم تا یکی از مواردی را که در تأیید گفتههای آقای علیزاده است، بعینه نشان دهم که این هیأتمدیره خانه موسیقی در کارشان هیچگاه جدی نبودند و نیستند و نخواهند شد، چرا؟ چون یک نهاد دموکراتیک ضمن آنکه از دید نظری و تئوریک باید با لوازمات کار صنفی و دموکراتیک همخوانی داشته باشد، در عمل نیز باید افراد بالادستی و مرکزی، روحیه دیگرخواهی و دموکراتیک داشته باشند؛ یعنی فرد هم باید از منظر فردی دموکراسیخواه باشد و هم گوش شنوایی برای شنیدن انتقادات و چشم بینایی برای گام نهادن در مسیر قانون و اجرای اساسنامه داشته باشد. اما هیأتمدیره خانه موسیقی نشان داد چنین روحیهای ندارد. یک نمونه از دهها مورد را مثال میزنم تا برای مخاطبان مشخص شود چرا امثال حسین علیزاده به این جمعبندی رسیدند که عطای بودن در این نهاد را به لقای آن ببخشند؟ بیش از یک سال قبل آقای نوربخش و خانه موسیقی به صرافت فعالکردن دوباره بحث کپیرایت افتادند، بدون آنکه نقشه راهی برای کار خود در نظر بگیرند. این نکته را از آنجا فهمیدم که اینان در جلسات خود از یکی از مهمترین افراد و خبرهترین اشخاص در موضوع حقوق مؤلفان و مصنفان موسیقی و کپیرایت دعوت نکردند. وقتی از طرف خانه موسیقی و مدیر عاملش اعلام شد قرار است کمپینی در حمایت از کپیرایت در خانه موسیقی راه بیفتد و مدیرعامل خانه موسیقی هم هر از چند گاهی، خبری میداد که کار، سخت در حال پیگیری است، نگارنده به دلیل آشنایی با روحیه غیرجدی و غیرصادقانه آنها، به صرافت افتاد از کانالی میزان جدیت آنها را پیگیری کند؟ بنابراین از رامین صدیقی که خود ریاست کانون ناشران خانه موسیقی را بر عهده داشت، پرسیدم آیا شما که هم در زمره خبرهترین افراد در موضوع کپیرایت هستید و هم آنکه کتاب و جزوهای در این زمینه منتشر کردید و علاوه بر آن، ریاست کانون مرتبط با این کار را در خانه موسیقی بر عهده دارید، از این جلسات خبر دارید؟ و به آن دعوت شدهاید؟ که پاسخ دادند روحم از این جلسات خبر ندارد؟ از همین جا بود که فهمیدم بحث کپیرایت و دفاع از حقوق مؤلفان و مصنفان موسیقی، مانند بسیاری دیگر از اموری که مدیرعامل به دنبال آن است، بیشتر در حد تیتر رسانهها و... است و بس و کاری عملی در این زمینه صورت نگرفته و نمیگیرد. حتی به یاد دارم در نشستی برای کپیرایت که شهریور سال ۱۳۹۱ در فرهنگسرای ارسباران تشکیل و از نگارنده برای شرکت در این نشست دعوت شد، من به پیگیرینکردن خانه موسیقی در این زمینه اشاره کردم که آقای محمد سریر (رئیس خانه موسیقی) گفتند ما پیگیری کردیم، پرسیدم چه پیگیریای؟ که گفتند به صداوسیما نامه نوشتیم. پرسیدم پاسخ نامه چه بود که سکوت کردند تا به همه نشان دهند در کارشان جدی نیستند. هفتم: تعیین مرز و ایستادن در جایی، همان کاری است که آقای علیزاده در استعفای خود به دیگران آموخت. او به اهالی موسیقی نشان داد آدمیان مرزهایی دارند و نمیتوانند این مرزها را نادیده بگیرند. مرزهایی که رعایت آن به حیثیت شخصی و هنری آنها اعتبار میدهد و همچنین به جامعه و جوانان و نسلهای بعدی میآموزد باید جایی ایستاد، جایی که ربطی به دوستیها و مسائل شخصی و ارتباطات هنری ندارد، بلکه مرزی است که اگر از آن عدول کنی، شخصیت اجتماعی و هنریات دچار خدشه میشود. استعفای حسین علیزاده نوعی دفاع از حیثیت صنفی خود بود در مقابل گروهی که در همین چند ماه اخیر، رفتارها و گفتارهای سراسر متناقضی را تحویل جامعه دادند. نوعی شجاعت مدنی که نمیتوان در برابر حرکتهای غیرصنفی تا ابدالآباد خاموش ماند و دم نزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.