چهره سال موسیقی جهان: ديويد بووی
صيحه ستاره سياه
اديب وحدانی
من توی آشپزخانهام چند سالی ميشود عكس ديويد بووی را دارم، به جز يك دوره دوماهه كه در جهنم زندگی كردم. قيافه بووی را ديدن به وقت غذاپختن، حركت هوشمندانهای از سوی من است؛ غذاپختن و خوردن و پسدادن در مغز جنگزده من از يك طرف، مثال پرومتهبودن و هر روز سنگی را از كوه بالابردن و شبها جگردريدهشدن به وسیله يك عقاب است؛ همين حركات از آن يكی طرف، بزرگداشت شعورمندانه و متمدنانه بدن است بهمثابه مسير بروز هر نوع لذت (كه هر نوع لذت هنری هم ابتدا در بدن اتفاق ميافتد و از منظر نوروساينس تا انتها هم در بدن اتفاق میافتد). لذتِ كنارآمدن با واقعيت در ايدهآليسم اين ١٥-٢٠ سال كه سپری نشد، اما گذشت و لذت دربرگرفتن واقعيت در روشنفكربازی افراطی اين شش، هفت سال اخير و شورش واقعیبودن درست به دليل لذتبردن، درحالیكه يك تاريخ و جغرافيا و كل يك فرهنگ و كل احتمال يك تمدن رودرروی لذت ايستادهاند و اكنون لذت افراطی جعلی را معرفی يا تزريق ميكنند. ديويد بووی درست مثل باب ديلن جمع يك ضرورت تاريخی، چكيده چندين سنت، گزيننده تعدادی از امكانات تلقی مدرنيستی و پستمدرنيستی از هنر و جزء معدود ازدستندهندگان روح لذيذ و عزيز راكاندرول و دارای انرژی مداوم آن يا شور و حال يا (به قول ابراهيم گلستان:) خيزی است كه اثر راكاندرول را با آثاری كه همان صدا را ميدهند، متفاوت ميكند. درباره آن خيز بيشتر توضيح بدهيم كه گلستان به قاسم هاشمينژاد گفت معيار اوست برای اهميتدادن به اثر هنری. اين، آن عاملی است كه در سينمای اسكورسيزی وجود خاصی ندارد و هيجانانگيزترين كارهایش هم به چشم من از آن بیبهرهاند و عموما و معمولا اِشكال خاصی هم برای استاد سينمای بسياری، محسوب نميشود يا در ادبيات به قول بهاءالدين خرمشاهی شعر حافظ بس كه ليبيدو دارد، كف كرده است و به قول من، به فرض شعر شفيعی كدكنی فاقد آن است و باز هم كسی اِشكال خاصی نميگيرد. در موسيقی ايرانی مجيد كيانی، استاد است، اما به تعبير يكی از دوستهايش «عاشق نيست» و سازش به دل نميچسبد و اين هم به نظر بسياری اشكال نيست يا نوازندگيهای تلويزيونی مرحوم ذوالفنون كه سالها پخش شد و كسی اعتراضی نكرد و اگر اعتراضی شد، شنيده نشد و شايد هم كسی كارش را نشنيد. قصه راكاندرول از اين جور حرفها نيست. موسيقی راك به محض اينكه از آن انرژی يا خيز يا ليبيدو يا شور و هيجان خالی شود، از راكبودن تهی ميشود. تعريف راك الزاما به اين انرژی منحصر نميشود، اما همه مصداقهای هنرمندان راك دارای اين ويژگی هستند، به جز تعدادی گروه راك روشنفكری كه محبوب منتقدهای معمولا چپ هستند و خيلی هم به حساب نمیآيند. اما اين انرژی معمولا آرامآرام جعل ميشود. گاه هم از بين ميرود، حذف ميشود. قطع ميشود. هنرمندهای اوليه راكاندرول بچههايی بودند كه جدی زندگی ميكردند، به معنی آمریکايی كلمه محروم بودند، به دليل نبود امكان شنيدن مكرر آهنگها مجبور بودند خيلی بهدقت موسيقی بشنوند و كاری هم كه نداشتند؛ با اين حساب به موسيقیای كه كارشان بود، دل ميدادند. اين نسل اوليها ناگهان با يك تغيير جدی در اقتصاد و بافت جمعيتی آمریکا همزمان شدند. بهاينترتيب كه قدرت خريد نسل جوان بالا رفت و در دهه 60 ميلادی از هر دو آمریکايی، يك نفر زير 25 سال داشت. اين مخاطبهای فراوان و چرخه جدی اقتصادی، باعث شد جای تهيهكنندههای كوچولوی كمپول علاقهمند عاشقی را كه مهمترين عامل تأثيرگذار در توليداتشان حس و حال، حال و هوا يا باحالی كار بود، شركتهای عظيم بگيرند با سياستگذاريهای اقتصادی مشخص و جهتگيريهای فرهنگی معمولا اعلامنشده و مدير توليدهايی كه بسياريشان موزيسينهای شكستخورده سبك كلاسيك بودند. با تغيير روش توليد موسيقی راك، با تغيير تهيهكنندههايش، با تغيير توان مالی و سبك زندگی هنرمندهای راك، يك مشكل يا بيماری در موسيقی راك اختراع يا كشف شد به اسم «سندرم آلبوم دوم»؛ يعنی موزيسينهايی كه آثار موجود را ميشنيدند، آنها را درك يا وجدان ميكردند، تجربههای زندگيشان را با اين آگاهيشان میآميختند و در نهايت زندگيشان را ضبط و در آلبوم دوم همان كار قبلی را ميكردند. من فكر ميكنم تا دنيا دنياست، قورمهسبزی خوشمزه است، به شرطی كه قورمهسبزی باشد؛ يعنی الزامی به نوآوری هميشگی نيست، اما نبايد كار از روح خودش خالی شود؛ همانطور كه قورمهسبزیای كه قورمهسبزی نباشد، قورمهسبزی نيست، موسيقی راكی كه از خيز خالی شود، راك نيست و همه عاملهايی كه برشمردم در كنار «هل دادهشدن به سمت نوآوری الزامی» و همچنين افسانه هنر متعهد و صد البته موسيقی جعلی اعتراض، باعث ميشد روح آزاد راك برود توی قوطی. راك نباشد. بووی با همه اينها مواجه بود و از همهشان مطلقا قسر دررفت. بووی به اصطلاح تهديد را بدل كرد به فرصت؛ يعنی بهشدت تهديد شد و بزرگترين تهديد موزيسين راك ستارهشدن است و او حتی همين را هدايت كرد به قسمتی از هنرش. بووی در نيمه اول دهه 70 از ستاره راكبودن، از آدمی كه سطل آشغالش را ميدزدند، استفاده كرد تا شخصيتی تئاتری بسازد. تعدادی آهنگ فضايی ساخت. از سنت موسيقی كانتری و بلوز بيبهره بود، به دليل انگليسیبودنش، اما از ينت تئاتر انگليس بهره برد. زندگی را به معنی آمریکايی و واقعی هنرمندهای راك نميزيست، اما از تجربه سنتهای روشنفكری اروپايی دهه 60 و 70 بهره برد و در زمانی، تحتتأثير محصولات پابلو اسكوبار به توهم دچار شد كه همان شخصيت تئاتری است كه بازی ميكند. زمانه از او ميطلبيد غريب باشد و ذهن غريب نابغه او و غريبگی هميشه همراه هنرمند، در زمانی او را به نازیبودن راند و به سكوت درباره وضع ازدواجش ترغيب كرد. او مدتی طولانی را در برلين به سالمسازی خودش و تجربه هنر متفاوت سپری كرد و بعد كه برگشت، درست برگشت. ديويد بووی از ازدواج دومش به بعد، خيلی آدم خانه و زن و بچه بود. لذتهای افراطی را تجربه، كشف و بهكرات اختراع كرده بود، اما بعد از طلاق عيال اول و ترك مواد، لذت اورجينال بوویوار را كشف كرد و به ما معرفی نكرد. خودش خوب زيست و حس خودش و تجربههای اين خود سالم را گذاشت توی گوشهامان. بووی اين كار را قبلتر هم كرده بود البته، اما زندگی دهه هفتادیاش را ميكرد، با اين حساب چيزی كه به ما معرفی ميكرد، يك چيزيش ميشد. يك آدم طبيعی درباره دهه 70 و هيپيها كه حرف ميزند، ميگويد هيپيهای كثيف يا كثافت؛ ممكن هم است بگويد: روشنفكران بافرهنگ فرهيخته انديشمند. نفر اول يك آمریکايی است و دومی، ايرانی. بووی از بچگی آوازخواندن مادرش را گوش ميداد و دوست ميداشت و خيلی كمسن هم كه بود استعدادش كشف شد و اوايل شوخیشوخی موسيقی كار كرد و بعد جدیجدی. به يك مدرسه خيلی خاصی هم ميرفت كه با همه مدرسههای آن دوره و حتی خيلی از مدرسههای فعلی فرق داشت و مديرش به حدی فرهنگدوست بود كه پسرش هم گيتاريست شد و بچهها به قدری آزاد بودند كه وقتی بووی با يكی سر يك دختر دعوایش شد، طوری مشت خورد توی چشمش كه بووی تقريبا كور شد از آن يك چشم. بهاينترتيب رشد بووی نه مثل بچه پولدارهای رولينگ ستونز بود كه ادای گداها را درمیآوردند، نه مثل بيتلز گرسنه بود كه ادای سيرها را درمیآوردند، نه مثل سيد برت با آن بابا ننه تهِ روشنفكر معمار بود، نه مثل باقی پينكفلويد كه توی مدرسه له شدند. بووی با استعداد خاص و خانواده و تربيت معمولی، يك روز آمد خانه گفت ميخواهم خواننده بشوم. بعد بووی يك مدت كار كرد و يخ كارش نگرفت، يك خرده از موسيقی دور شد و وقتی برگشت ديگر كسی شد. اين من را ياد جاش هوم مياندازد كه در گروه كاياس، سبك استون متال را ايجاد كرد، اما بعد كه گروه كويينز آو ذ ستون ايج را راه انداخت، احتمالا به دليل چند سال دورياش از موسيقی، حالا ديد جديدی داشت. بووی در سالهای بعد هی كمكم رشد كرد. اين وسط يك كار عالیای كه كرد اين بود كه عناصری از فرهنگ، غير از موسيقی پاپ را درست نگاه كرد، انتخاب كرد و آورد توی موسيقياش، حالا اگر نه توی خود موسيقی، توی اجرا؛ مثلا بووی رفت يك دوره خيلی پيشرفته بازيگری و رقص و پانتوميم را گذراند. اين را آورد توی كارش. به مناسكهای مذهبی- آيينی توجه كرد و آورد توی كارش و همچنين به سنت تئاتر و پانتوميم و اينها. يك دوره رفت سراغ سنتهای معاصر موسيقی آمبينت و روشنفكری (كه الان دارد توی ايران مد ميشود). تمام عمرش رفت سراغ سنتهای موسيقی آمریکايی، چه سفيدپوستی و چه سياهپوستی. به قصههای كميك استريپ و تلويزيون دقت كرد و آن را آورد توی کارش؛ برای مثال خوششانس و شايد موقعشناس و به احتمال قوی هر دو بود كه پنج روز قبل از نشستن سفينه آپولو١١ بر ماه يك آهنگ بووی كه در ترانهاش سريالهای فضايی مثل star trek را دست انداخته بود، آمد بيرون و تهيهكنندههای بیبیسی به اين نتيجه رسيدند كه همين آهنگ را بگذارند روی مهمترين برنامه تلويزيونی تاريخ جهان. يعنی مكالمه يك فضانورد به اسم سرگرد تام با اتاق فرمان و قصه گمشدن او و سفينهاش در فضا و پرسش اتاق فرمان كه ميگويد: رسانهها ميخواهند مارك پيرهنت را بدانند و پاسخ او كه «به عيالم بگوييد دوستش ميدارم»، طنز بوویواری بود كه هيچ در آن زمان شناخته نشد. رقابت بلوك شرق و بلوك غرب بر سر فرستادن سفينه به فضا بهنفع شوروی تمام شده بود. اكنون با بمباران تبليغاتی روی مضمون بر خاك ماه نشستن فضانوردان آمریکايی قرار بود تلافی شود و اين وسط، برنده درست فهميدهنشدن شوخی متعالی بووی، فرهنگ و حتی تمدن معاصر است كه با تبديل بووی به يك ابرستاره به او اين فراغت را داد كه بتواند بهراحتی آنچه را كه ميخواهد، بسازد، بنويسد، بخواند و اجرا كند. من خودم بارها برایم پيش آمده كه توی دفتر يك مجله يا روزنامه بودهام و رفيقهام يا دشمنانم گفتهاند «يك مطلب بنويس با فلان موضوع» و من یک دفعه همين ليريك بووی را كه استثنائا حفظ هم هستم، ترجمه كردهام گذاشتهام روی ميز و بدون استثنا همه هم كيف كردهاند و تشكر كردهاند؛ چون اولا هم اين ليريك و هم بسياری از باقی ليريكهای بووی به عناصر متعددی اشاره دارند كه هر كس از آنها برداشتهای خودش را ميكند. دوما بووینوشتهها ترجمهپذیر هستند؛ چون معمولا مضمون كلی روايت در ليريكهای بووی، قسمت قصه/رمانبودن ليريك او، آنجا كه دارد يك چيز يا كس يا حس را مهم ميكند و بر سر آن بلا میآورد يا رخدادها را تعريف ميكند، نقش بسيار پررنگی دارد در مقايسه با اتفاقهايی كه در كلمهها میافتد. يك كمی توضيح بدهم، شما اگر متن انگليسی اين ليريك را بخوانيدكه ديلن ميگويد: او هر چيزی خواست را دارد، او هنرمند است، او پشتش را نگاه نميكند. او ميتواند تاريكی را از شب بگيرد و بر روز قلم سياهی بكشد. ميتوانيد ساعتها و دهها صفحه درباره كلمهها و چرايی چينش آنها حرف بزنيد و شايد به نتيجه هم نرسيد. يك غلط گرامری هم در ليريك است كه بعضی، آن را نسبت ميدهند به اين احتمال كه ديلن درباره يك موزيسين قديمی بلوز حرف ميزند و با اشتباه اجراكردن واژه (درست مشابه آوازخوانهای عموما بيسواد بلوز) دارد كاراكتری كه متن درباره اوست را معرفی ميكند. اين ميشود ذووجهتينبودن. ميشود هنر. ميشود شاعرانهبودن. ميشود ديد جديد مطلوبی را پيش چشم آوردن. ميشود اصلا حد جديد مطبوعی برای ديدن و برای كسب آگاهی معرفیكردن. خب، بووی خيلی سرراست دارد حرف ميزند، چرا من كه كلا ميانهای هم با موسيقی انگليس ندارم، نام او را در كنار ديلن میآورم؟ بووی با موسيقی همان كاری را كرد كه ديلن با كلمهها و گاه با موسيقی؛ يعنی كاری كه بووی ميكند، ارائهدادن تعريف جديدی است از معنی هنر و لذت هنری، تعريف جديد فهم بشری و معرفی مسيرهای ديگر لذتبخشی به نحوهای مختلف. برای انجام اين نوآوريها، لازم نيست بيخيال همه تجربههای قبلی بشويم. به تمدن موجود و وضع فعلی بگوييم گور پدرت و انگشت وسط يا شست در پيشِرو برويم سراغ مطلقا همهچيز را اختراعكردن، به فرض آتش را و چرخ را از اول اختراع كنيم و هر وقت شبيه كسی شديم، بترسيم و اتفاقا در الهامگرفتن برای توليدهامان برويم سراغ تنها قوم عقبافتاده لش تنبل مظلوم بیهمت و بیانسانيت جهان كه حتی نتوانست چرخ را اختراع بكند. هيپيهای كثافت، دقيقا اصلبودن را در سرخپوستهای مدعی و مظلوم نامتمدن حيوانصفت جستند. سالهای دهه 60 آمریکا اگر پر بود از آدمهای باسواد بيكارهای كه ناگهان درآمدشان چندبرابر شده بود، اينها آمدند غلطهای تمدن و شهرنشينی را گرفتند و با نفی تمدن و بازگشت به بدويت سعی كردند غلط را تلافی كنند. اين وسط بُرد و برداشت تمدن به نظرم بووی و ديلن بودند؛ يعنی اين دو به واسطه كجفهميهای جدی نابغه انگاشته شدند و وقت كردند كار جدی بكنند و اطمينانی كه از توجه مخاطبها داشتند، باعث پيشرفت كارشان و سر حوصله و دقيق و ظريفبودن آثارشان شد. مشابه اين هنرمندها نويسندههايی را ميشود مثال زد كه چون از مدشدن ناگهانی موضوع نوشتههاشان باخبرند و از خواندهشدن متنهاشان، فرصت ميكنند متنهاشان را طوری بنويسند كه اثر روانی منظورشان را روی خوانندههاشان بگذارد. اين نويسندهها معمولا در گذر زمان نويسنده بهتری نميشوند، مايهاش را ندارند. بيمايه يا ميانمايهاند، اما اگر پرمايه بودند، اگر ذوق و هوش و جرئت و عقل سليم لازم برای كارهنریكردن را داشتند، چيزی ميشدند. بووی همه اينها را داشت و به جبران بینظمی الزامی همراه با نبوغ، يك آهنگساز همراه داشت كه دستمايهها را به آهنگهای شكلگرفته بدل كند. نتيجه اين شد كه بووی در هر سبكی و به هر منوالی كه به تفنن يا جديت آهنگ ميساخت و آواز ميخواند و ليريك مينوشت، كار خوب از آب درمیآمد. كار با آن انرژی حياتی يا ليبيدو يا خيز از آب درمیآمد كه لازمه راك است. او حتی مرگش را به يك اثر هنری تبديل كرد. در 18 ماهی كه پزشكان به او مهلت داده بودند، آلبوم ستاره سياه را نوشت و مرگ را به كمال اجرا كرد. پيشنهادهای هنریاش را داد، درباره زخمهای ناديدنیاش حرف زد و صداهای مضطربی را كه در سرش ميچرخيد ضبط كرد. همين كار بووی مثل خيلی ديگر از آثارش با يك حالوهوای معقول معمول انسان امروز نميخواند. ستاره سياه يك كار تجربی است كه امكانات جديدی به موسيقی راك انگليسی معرفی ميكند، همانطور كه برخی از كارهای ديلن (مثل آلبوم كريسمسش و آلبومی كه از لالاييها و ترانههای كودكانه به بازار داده) امكانات زبانی جديدی را به موزيسينها معرفی ميكند. اين دو هم كارهايی بسيار مردمپسند و عامهفهم دارند و هم هنرمند هنرمندها هستند. اينجاست كه توييت بسيار محبوبی كه فردی گمنام درباره بووی نوشت معنی میيابد: «وقت ناراحتی بابت درگذشت بووی نيست. ما بهقدری خوشبختيم كه در اينهمه قرون و اعصار همدوره بووی بوديم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.