بهجاآوردن نخل و گوزن
پویا رفویی
چیزی از سال. سال کلمه، کلمه سال، که نه تحویل، بلکه تکثیر میشود. چیزی از سال، که نه میماند نه جا میماند، به جا میماند. صدای شکستن سال، شکستهسالی، پارههایی از سال کلمه، از اینجا، از جاهایی که نه جای ماندن است و نه جاماندنی؛ «بجا»ماندنی است. جا نیست چون حضور تنی فضا را مکان نمیکند، «بجا»ست چون حلول کلمه، حال نوشتن، و هول سفیدی کاغذ هنوز در کار است. پس بهجای تن، کلمهای کلماتی «بجا» به جا است. برخلاف سنگ مزار که بر آن تن با کلمه جابجا میشود، جاهایی هم هست که تن کلمه را «بجا» میآورد. شاید هیچجا بهتر از میزتحریر تفاوت جا و بجا را آشکار نکند. در همین جا است که تنی جا میگیرد تا کلمهای بجا باشد. از همین جاها بود که صدای شکستن سال کلمه بلند شد. از همین جا، سال مکسر تکثیر میشود. میزتحریر سپانلو، نسخهای بصری از شعر «شوشا» است. شوشا یا همان شوش در این شعر سپانلو، هفت مرتبه دارد. شهری است لایهلایه. هر لایه با نمادهای نخل و گوزن، از لایه قبل و بعد متمایز میشود. در چینهبندی شوشا، گوزن و نخل یکیدرمیان ظاهر میشوند، حضور یکی معادل با غیاب دیگری است: «این شهر هفت مرتبه دارد/ نخل و گوزن/ یک در میان رسیدند/ در غیبت گوزن/ نخل آشکار شد/ هرگز گوزن آینده/ نخل نیامده را نچرید.» در ادامه از «زنجیرههای رمز» سخن به میان آمده است. گوزن و نخل، هرکدام نقش کاسههای متعلق به دورههای تاریخی شوشاند: «زنجیرههای رمز چنین است:/ در ساغر طلایی، با صورت گوزن/ در کاسه لعابی، با نقشبند نخل» اما از فحوای شعر چنین برمیآید که هر هفت لایه را چاهی به هم وصل کرده است که از گذشته تا اکنون، دلوی را در این چاه انداختهاند. بهاینترتیب چاه هم بالای سر است و هم زیر پا. ولی جنس این دلو، در هر چینه فرق میکند، گاه از برگ نخل است و گاهی هم از شاخ گوزن. دلوها و چاهها و شهرها بر خط عمودی پیدرپی تکرار میشوند و این است که شهر، هفت مرتبه تکثیر شده است. از چشم سپانلو، آب برآمده از چاه گنج روانی است که تاریخ را در هفت جام شوشا تعبیر میکند. در «شوشا»ی سپانلو، شاعر به هیأت باستانشناسی درآمده است که از چینهبندیها و نقوش زمین رمزگشایی میکند. از هیچ تن زندهای صدایی نمیشنویم. تنها دلو و چاهی از رفتگان بهجا مانده است. درعینحال نخل و گوزن، دوپاره از تاریخ ایران را نیز شناسایی میکند. این دوپاره را تنها از طریق باستانشناسی چینهها میتوان تشخیص داد یا «بجا آورد.» سپانلو بیش از آنکه شاعر تهران باشد، شاعر شوش باستانی بود و در نظرش تهران استعارهای از شوش هفتلایه بود. در مؤخره منظومه تهران، در مقاله «تهرانبانو» وجه شوشگونه تهران را به تفصیل شرح داده است: «این شهر بیش از آنکه روی زمین باشد، زیر زمین بود. از قرنهای دور در تاریکی رشد میکرد.» در سرتاسر مقاله، سپانلو بهکرات بر این نکته تاکید میکند که تهران او، تهرانی عمودی است و او میخواهد چینهبندی گوزن و نخل شعر «شوشا» را دوباره در پایتخت معاصر بازشناسد. ازاینرو طرز شعر سپانلو، بسیار شبیه به حفاری است. اشیا روی میز گواهی میدهد که در هر خردهریزی رگهای از نخل یا گوزن مستتر است. در لایههای زیرین اشیا هوا کم بود و نفس شاعر تنگ میشد. و خود خوب میدانست که تا به لایه آخر چینههای نخل و گوزن برسد نفسش بند میآید. میزتحریر سپانلو، دهانه چاهی است که از فرازوفرودش دلو شاخ گوزن جای خود را به دلوی از جنس برگ نخل میدهد. در هر چینه در یک زمان واحد، دو لحظه متفاوت سیلان دارد. شاعر به دو ساعت و دو عینک مجهز است تا با یکی زمین و زمان نخل را دریابد و با دیگری به پیشواز گوزن بشتابد. گوزن و نخل بر سطح میزتحریر ابوالحسن نجفی، جلوه دیگری یافته است. نخل و گوزن فارسی را، او جور دیگری بجا میآورد. مثل سپانلو بر روی میزتحریر لایههای شوشا را حفاری نمیکرد. چندان که از میزتحریرش پیدا است، او با سطوح سروکار داشت. سطحی از یک زبان را در کنار سطحی از زبانی دیگر بر هم مماس میکرد. بهعبارتی مترجمی بود که نخل را به گوزن و گوزن را به نخل ترجمه میکرد. فرهنگنامه مینوشت، با استعارهای از کوچهپسکوچههای اصفهان از مدخلی به مدخل بعدی گذار میکرد. اصفهان مثل شوش لایهلایه نیست. زایندهرود، استعاره چاه و دلو را بلاموضوع میکند. از شمال به جنوب، نخل و گوزن جا عوض میکنند. از این گذشته، اصفهان محل تلاقی و انطباق دو پایتخت سلجوقی و صفوی است. اصفهان مثل دو کتاب کنار هم است که متن یکی را از چپ به راست نوشتهاند و ترجمه همان متن را از راست به چپ همان جا«بجا» آوردهاند. از شرق به غرب ملازمان صاحببن عباد دیلمی بهدنبال بوعلی سینا راه را بستهاند و درست بهقرینه، در استقبال از غزالی فوجفوج ازدحام کردهاند. فارسی نجفی، مدخلها را بهجا میآورد و سطحها را به هم متصل میکرد. برخلاف سپانلو، از انفصال نخل و گوزن چاه نامتناهی نمیسرود. نخل و گوزن او سطحهای دو زبان را به هم وصل میکرد. نجفی از همنشینی سطحهای زبان، نثر و سپانلو با حفاری لایههای کلام، شعر را «بجا» آورد. نجفی با دلو چاه کاری نداشت، از مدخل و نقبهای در برِ هم، سخن خلق میکرد.کاغذها و کتابها را بر سطح میز پهن کرده است. شاید از حسن اتفاق بوده که در «فرهنگ فارسی عامیانه» دو مدخل جداگانه آورده است: «بهجا آوردن: نشاط و انبساط بخشیدن. (مترادف سرحال آوردن)» (ص349) و «بهجا آوردن: باز شناختن، تطبیق دادن» (ص358). از این بابت میزتحریرش در هر دو معنی، محل «بجا آوردن» بود. گو اینکه در مدخل آخر با مثالی که ذکر کرده رد خود را بجا گذاشته: «من افتخار شاگردیتان را داشتهام؛ من را بهجا میآورید، قربان؟» بهجز این دو میز، یک میز دیگر هم هست که در هیچ تصویری ثبتش نکردهاند. میزی که شاعر و کاتب هرکدام به فراخور و در حد بضاعت، گوزن و نخلهای فارسی را روی آن نوشتهاند. فارسی این دو از تلاقی نخل گذشته و گوزن آینده رقم میخورد. تصویر میزها دیدنی است ولی کلمات این میزها جای دیگری است. آنکه هر دو میز گوزننگار و نخلنشان را نوشت، نه به امسال و نه به تصویری از میزهای امسال نیازیش نبود: «آنجا بر کاغذهای زرد روی میز خواناست این: ماهم رفتیم، نعشمان را هم بردیم.» حال میماند یک سوال: از پس سال شکسته، خیز گوزن آینده و شکیب نخل گذشته را چهکسی بجا میآورد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.