گفتوگو با ناصر فکوهی
تهران عقبمانده
کالبد سرد تهران در یک دهه گذشته دچار رشدی جهشی شده، اما در ابعاد دیگر، ازجمله فرهنگ و تلاش برای مدنیت، فقیر مانده است. درک شهروندان و مسئولان از این غول میلیونی آنقدر متفاوت و دور از هم است که در بسیاری موارد به یک تفاهم مشترک نمیرسند. در این شرایط است که مسئولان شهری خودشان در مقام فرمانده، یکجانبه فکر کرده، تصمیم گرفته و اجرا میکنند تا شهر یکباره تونل داشته باشد یا فلان بزرگراه بهتر است از این محله بگذرد. شوراها و شهرداریها برای دل خودشان و ردکردن حرفوحدیثها جزوهای چندبرگی را به عنوان پیوست فرهنگی و اجتماعی پروژهها پر میکنند، اما آنچه با هزینههای گزاف بر تن تهران و سایر شهرها مینشیند، زخمهایی است که شاید هیچگاه جایش خوب نشود و مردمی که عمرشان در این کیفیت نازل میگذرد و فریادرسی ندارند. تجربههای محدود و کوتاه ساکنان شهرهای بزرگ، ازجمله تهران در اصلاح شرایط زندگی خودشان، معمولا با مقاومت روبهروست، اما همین تجربههای کم نیز روزنههایی از امید به همراه دارد و نشان میدهد ما تهرانمان را تنها نگذاشتهایم و تهران هم هنوز ما را میخواهد. ناصر فکوهی در این مجال کوتاه این بیم و امید برای ادامه زندگی و مدنیت در شهرهای بزرگ، ازجمله تهران را با ما بازخوانی کرده است و آنچه در ادامه میآید، پنجرهای کوچک، اما باز است تا ما را به وسعت بیشتری از نیاز شهرمان به مدنیت برساند.
ما و تهران ما گرفتار خودروها و اتوبوسها و قطارها و تونلها و بزرگراهها و پلهایش شدهایم و حتی در روزهایی که اوضاع هوا از حالت اضطرار میگذرد هم نمیتوانیم خودمان را نجات دهیم. تهران و سایر شهرهای بزرگ ما، شهر انسانها نیستند و نهتنها در برنامهریزیهای شهری اولویت با ما نیست، بلکه گاهی خودمان هم این سهم را برای خودمان قائل نمیشویم. آیا میتوان گفت کنترل زندگی در تهران از دست اهالیاش خارج شده است؟ تهران یک مدل از کلانشهرهای بالای یک میلیون نفر است که اگرچه تعدادشان زیاد نیست، اما در بررسیهای شهری و جامعهشناسانه و انسانشناسانه چندان توصیه نمیشود. شهرهای میلیونی مثل نیویورک و لندن و... که از قرن 19 شکل گرفتهاند در حال اصلاح خود هستند و این شهر میلیونی تبدیل به مدلی جهانسومی شده است. هرچقدر این مدل شهر میلیونی، جمعیت بیشتری داشته باشد، به شرایط توسعهنیافتهتری میرسد و مدیریت آن سخت و شکننده خواهد بود. درعینحال، در شرایطی که شهر میلیونی ایجاد شده دیگر نمیتوان به عقب برگشت و تمام پروژهها و تفکراتی مانند «انتقال پایتخت» که با این محور مطرح میشوند، اشتباه هستند. جریان در یک شهر میلیونی معکوس نمیشود، اما میتوان با مدیریت خوب رشد جمعیت را کاهش داد یا جمعیت را در مقیاس کوچک جابهجا کرد. در شرایطی که با یک شهر میلیونی با این همه آسیب مواجه هستیم، از نقطه صفر دچار آسیبیم و باید دنبال چاره بگردیم و بدانیم چه موقعیت شکنندهای داریم. این شرایط شکنندگی ربطی به توسعهیافتگی و توسعهنیافتگی ندارد و همانقدر که تهران این مشکلات را دارد شهرهای میلیونی اروپا هم دچار این مشکلات هستند، تنها تفاوت ما با آنها این است که سیستم توسعهیافته، ابزارها و تجربیاتی را برای کنترل و مدیریت دارد که در کشورهای در حال توسعه نداریم. تجربه ساخت و زندگی در ساختمانهای بلندمرتبه به حدود صد سال میرسد، اما در تهران به 20 سال هم نمیرسد یا تجربه مترو در نیویورک 70ساله است، اما در تهران تجربهای 15ساله، آن هم به صورت محدود است. در شهرهای بزرگ توسعهیافته میتوانید روی مدنیت و رفتارهای عقلانی شهروندان حساب باز کنید؛ چراکه آنها میدانند منافعشان در چه رفتارهایی است، اما در تهران این رفتارها را نداریم. نمیتوان انسانهایی را که چند نسل است در شهر 10میلیونی زندگی میکنند با فردی که همین دیروز از یک روستا به شهر آمده در یک سطح قرار داد و انتظار معجزه داشت. مسئله کشورهای درحالتوسعه شبیه ایران، نبود قدرت تصمیمگیری برای خود بوده است. ما در بسیاری از دورهها در موقعیتهای استعماری یا شبهاستعماری بودهایم که از بیرون به ما تحمیل شده است و باید قبول کنیم ساختاری عادی نداریم و به همین دلیل باید دیدگاه پیچیدهتری در مدیریت و تصمیمگیری داشته باشیم. میتوانم بگویم حداقل از دهه 40 تا امروز این پیچیدگی و پختگی در تصمیمگیری را برای تهران شاهد نبودهایم و در عوض صحبتها و تصمیماتی که درباره مسائل مهم تهران مانند آلودگی هوا یا زلزله مطرح میشود، عمق فاجعه را در تصمیمگیری نشان میدهد. یعنی در عین اینکه بسیاری از شرایط اجتنابناپذیر بوده، در بخش دیگر به دلیل نبود مدیریت دچار مشکل شدهایم؟ یعنی شما اشکال را متوجه مسئولان شهری میدانید؟ منشأ نبود مدیریت را باید در افکار و برنامههای نخبگان شهرسازی و جامعهشناسی و انسانشناسی و سایر گروههایی دخیل در شهر دید و تا این گروهها مسائل را از نظر خود تبیین و توصیف نکنند، مدیریت نمیتواند کاری کند و تا زمانی که گروههای قانونگذاری شهری و برنامهریزی شهری سندهای لازم را طراحی نکنند، مدیریت نمیتواند کاری کند. از نظر من این سندها درست طراحی نشده و بسیاری از آنها دیدگاههای شهری و کالبدی، مهندسی و اقتصادی داشتهاند و دیدگاههای اجتماعی و فرهنگی و روح شهر را نداشتهاند. به همین دلایل مدیریت شهر نهتنها در جهت اصلاح این شرایط نبوده، بلکه خودش تبدیل به عاملی شده که با اجرانکردن یا اشتباه اجراکردن پروژهها و اسناد بالاسری خسارتهای ملموسی را به شهر وارد کرده است. نمود عینی این روند را میتوان در تغییر کاربریها و ازبینرفتن باغات دید که با سیستم قدیمی فرافکنی پس زده و در پژوهشهای پراکنده و سفارشی نادیده گرفته میشود. انسانهایی که حق حیاتشان به چالش کشیده شده، در این فضای شهری که توصیفش کردید کجا هستند و در چه شرایطی زندگی میکنند؟ میتوان این استدلال را داشت که تهرانیها به عنوان یک شهروند، کنشهایی مؤثر داشته و دارند؟ باید قبول کرد در شهرهای ما تعریف «شهروند» مصداق بیرونی ندارد؛ شهروند به عنوان کسی که در یک قرارداد اجتماعی متقابل قرار دارد، از انقلاب صنعتی و انقلاب بورژوازی به وجود آمد. تجربه امروز شهرهای دنیا زیست در شهرهای 100 تا 400هزارنفری است و شهر ایدهآل را شهرهای تا 100 هزار نفر جمعیت میدانند که امکان ارائه خدمات بیشتر است و تجربه همزیستی را پیدا میکنند. رفتار شهروند در یک شهر برای کوچکترین کارها، مثل راهرفتن با رفتار افراد در روستا متفاوت است؛ شما در یک شهر نمیتوانید هر وقت دلتان خواست بدوید، وارد خیابان شوید یا حریم خیابانها و مغازهها و افراد را رعایت نکنید و باید خود را دائم با کالبد شهر تنظیم کنید. تهران و سایر شهرهای ما بهویژه تا حدود دهه 40 با درآمدهای نفتی شکل گرفتهاند و به جز آن دوران، یک موج مهاجرت گسترده و شهرنشینی هم در دهههای 70 و 80 رخ داده است. در این مدل شهرنشینی منشأ شهرسازی و گسترش ساختارهای اصلی را شاهد نیستیم و با تزریق یکباره درآمدهای نفتی رشد شهر تنها از یک جنبه صنعتی و کالبدی صورت میگیرد و از بسیاری جهات دیگر عقب میماند. بهاینترتیب اقدامات ساختاری و کالبدیای که در شهرهای توسعهیافته در سالیان سال انجام شده، ما، یکباره و در یک دهه به شهر اضافه میکنیم، بدون آنکه الزامات و فرهنگ آن را داشته باشیم. همین حالا تهران را با نگاهی ساده، از نظر فضاهای عمومی مثل تالارها و پارکها با 15 سال قبل نمیتوان مقایسه کرد، ولی در کنار این مسائل، فرهنگ توسعهیافتگی را نداشته و نمیتوانسته بسازد؛ چراکه بسیاری از آنها نیاز به زمان دارد و ممکن است یکباره تونل و بزرگراه در شهر سبز شود، اما نمیتوان یکباره فرهنگ استفاده درست از آنها را هم به مردم داد؛ این نیاز و فرهنگ باید درونی شود. درباره کالبدی صحبت میکنید که زندگی مردم در آنها جریان داشته و اگر اشتباهی در آن وجود داشته، در واقع زندگی مردم را کمی یا کیفی دچار چالش و آسیب کرده است. این اشتباهات مدیریتی را مؤثر میدانید؟ آسیبهایشان بیشتر کدام بخشها را متضرر کرده و آیا جبرانپذیر است؟ مصداق هم بیاورید بهتر است! فکر نمیکنم کسی وجود اشتباهات در تصمیمهای خرد و کلان در تهران و سایر شهرها را رد کند. یکی از مهمترین صدمات توسعه یکباره این کالبد، ازبینرفتن فرهنگ موجود در شهر یا جایگزینکردن رفتارهای غلط یا روندها اشتباه بوده است. در شرایطی که جمعیت شهر را دو تا سه برابر کردهایم و میخواهیم جایی را برای اسکان و تردد آنها باز کنیم، مجبور به تصمیمات اشتباه و عجولانه میشویم و نمود عینی آن اتوبانهای بزرگ و متعددی بود که با آنها شهر را تکهتکه کردند و کسی به این فکر نکرد که این شهر با این شرایط چطور میخواهد انسجام خود را حفظ کند؟ علاوه بر اشتباهات اجرائی و فنی، اشتباهات نظری و مفهومی زیادی هم داشتهاند که نمونه عینی و همچنان ملموس آن را میتوان در تصوراتی درباره اخلاق یا زندگی سالم برای زن و مرد دید. مسائلی که روابط زن و مرد و تعامل دو جنس، خانواده، تعاملات انسانی در سنین مختلف و... را به چالش و حاشیه کشاند و آسیبهای زیادی را به افکار و تصورات مردم از هم، وارد کرد. شاید خسارتهایی که این تغییرات و اقدامات در شهر به بار آورده تا سالیان سال و بهراحتی در رفتار مردم تغییر نکند و نیاز به یک برنامه بلندمدت داشته باشد. آیا نباید درباره این مسائل هشدار داده میشد؟ قطعا هشدارهای لازم در هر برهه از زمان داده شده، اما کسانی که این مباحث را مطرح میکردند یا حتی مخالف این نظرات، ازجمله تفکیک جنسیتی بودند، هیچ کدامشان در امور شهر متخصص نبودند و با روابط و گروهها و تجمعهای انسانی و مسائل آنها آشنایی نداشتند. میتوان اینگونه برداشت کرد که به دلایل مختلف، ازجمله تغییر در مدیریتها، گردانندگان تهران یا سایر شهرهای بزرگ تکلیفشان با خودشان هم روشن نیست و خودشان هم نمیدانند از شهر چه میخواهند؟ تهران در این سالها چرخههای ناقص و اشتباهات مدیریتی زیادی داشته که البته بخشی از آنها اجتنابناپذیر بوده است، اما به طور کلی میتوان گفت درباره شهرهای بزرگ، ازجمله تهران سیاست عمومی و یکسانی بین افراد اجرائی و تصمیمگیر وجود ندارد؛ برای نمونه پس از سالها تلاش برای ساخت پارکها، هنوز سیاست درست و مشخصی برای آنها نداریم؛ مثلا مشخص نیست پارکها به جز فضای سبز چه کاربرد دیگری باید داشته باشند؟ از چه ساعت تا چه ساعتی مردم امکان بهرهبرداری دارند؟ یا تا چه ساعتی چراغهای پارکها روشن است؟ مثال دیگر درباره این بلاتکلیفی شهر شبنبودن تهران و سایر شهرهای بزرگ است؛ در دورانی مثل جنگ تحمیلی از ترس بمباران نمیتوانستیم در شب چراغها را روشن بگذاریم و این روند تاریکی در شب منطقی بود، اما چرا باید همچنان این منطق ادامه پیدا کند. مسئولان میگویند تهران شهر شب نیست، اما در واقع شب تهران در اختيار گروههای خاص است که از این شرایط آرام و تاریکی استفادههای خودشان را میبرند. بسیاری از اقدامات ممکن است نتیجه خوبی نداشته باشد، اما با هدف کارکردهای مطلوب و اهداف دلسوزانه بوده است. مشکل در کدامیک از اجزای این مثلث برنامه، مدیر و اجرا قرار میگیرد؟ عاقلانه این است که در یک شهر چندمیلیونی، شهروندان را بلاتکلیف و چشمبهدهان سایر شهروندان نگذارید. نمیتوان 10 میلیون انسان را دور هم جمع کرد، اما برای تفریح و اوقات فراغت آنها برنامهای نداشت و درعینحال به خود مردم و گروههای مردمی هم اجازه هر اقدامی را نداد. جمعیت شهری و بهویژه طبقه متوسط و پایین باید در اولویت دسترسیهای اجتماعی و فرهنگی و تفریحی با صرفه اقتصادی و با توزیع مناسب باشند تا مجبور نشوند برای نیازهای خود از جنوب تهران به شمال آن بیایند. ما در تهران با انبوهی از خدمات کجکارکرد مواجه هستیم؛ مراکز تجاری شمال تهران عمدتا با هدف شستوشوی پول و سوداگری ایجاد شده که قشر محدودی از مردم شهر را به خود جلب میکند و آخرین کارکرد آن را میتوان مجموعه فروشگاهی دانست. شاید کسی تا به حال به مسئله ترافیک از این منظر نگاه نکرده باشد، اما یکی از دلایل ترافیک در تهران اجتماعیشدن خانمها و اشتباه در سیاست اشتغالزایی برای آنها در سه دهه گذشته بوده است. نرخ اشتغال زنان در دهه 50 حدود 13 درصد بوده و همین الان هم 13درصد است، اما مسئله اینجاست که آن زمان این 13 درصد زن شاغل تحصیلات دانشگاهی نداشتند، اما امروز با تعداد بیشماری از زنان تحصیلکرده، متوقع و آشنا به حقوقشان در جامعه مواجه هستیم که دنبال کار هستند. این زنان به دنبال شغل در شهر میچرخند و اگر هم کاری نداشته باشند، دیگر در خانه نمیمانند و به هر دلیلی، ازجمله خرید یا گشت و گذار بیرون از خانه میآیند و برای خودشان کار ایجاد میکنند. نمیتوان این مسئله را فقط به زنان نسبت داد؛ چراکه به مردان و به طور کلی همه گروههای سنی فعال هم تعمیمپذیر است! این مسئله را قبول دارم، اما درباره خانمها مشهودتر است. مقایسه تهران و سایر شهرهای بزرگ در دنیا نشان میدهد تهران بر عکس شهرهای دیگر ساعت اوج ترافیک ندارد و وضعیت ترافیک شهر تقریبا در همه ساعتها یکسان است. علت هم این است که تردد بسیاری از افراد در شهر ربطی به ساعت کار ندارد و این افراد بیشتر وقتشان بیرون از خانه هستند. از آنجایی که مدیران شهر هم جزئی از همین افراد ساکن در شهر هستند، در همین بازی میافتند و بهاینترتیب مدیریت شهری هم به جای راهحلهای بومی و ابتکاری، به سمت الگوبرداری میرود؛ درحالیکه این کاملا اشتباه است. گویا قصد ندارند از تجربههای اشتباه درس بگیرند. در شهری که میزان آلودگی تا این اندازه بالاست، اگر از افراد بخواهید زباله خود را تفکیک کنند مسخره است و زمانی این را میشود از شهروند خواست که امتیازات مدنی بگیرد و این مدنیت را در شهر خود ببیند. شهروندانی که درباره آنها صحبت میشود، آنقدرها هم بدون تجربه و تعلیمناپذیر نیستند و بسیاری از رفتارها در شهر نشان میدهد میخواهند به سمت رفتارهای مدنی حرکت کنند. شکلگیری گروههای مردمی برای کاهش آلودگی هوا، جمعآوری و تفکیک زبالهها یا آموزش رفتارهای ترافیکی به کودکان میتواند نشانههای خوبی باشد! اینها میتوانند شروع اقدامات بیشتر و مؤثرتری برای بهبود کیفیت زندگی شهری باشند. این تجربه مدنیت در تهران، بسیار محدود است، اما باید توجه کرد تجربههای مدني کوچک با تجربههای بزرگ تلخ یا اشتباه تخریب میشوند. مثال این مسئله فرهنگ رانندگی در تهران است که اگر کسی سعی در رانندگی قانونمدار و خوب کند، نابود میشود. خانمها معمولا خوب رانندگی میکنند، اما یا در هر جایی امکان رانندگی ندارند یا پس از مدتی پرخاشگر میشوند یا آمار تصادفشان بالا میرود و عملا نمیتوان با سیستم پرخاشجویانه رانندگی نکرد. رفتارهای مدنی کوچک و محدود، مانند حبابهای کوچک هستند که در این جریان قوی و مستمر نمیتوانند موفق باشند. اگر میخواهیم این حرکتها قوت بگیرند اولا باید خودانگیخته باشند و درعینحال باید حمایت شوند. البته این حرکتهای خُرد نباید در تعارض با برنامههای کلان و گاهی نانوشته باشند؛ برای نمونه در شهری مثل تهران که سیستم کلان نمیتواند به دلایل مختلف فضاهای فراغتی برای 10 میلیون نفر ایجاد کند، نباید سیستمهای بالاسری جلوی حرکتهای خودانگیخته را بگیرد. مثال این کار کتابفروشیهایی بود که در تهران شکل گرفتند و در آنها فضای کوچک و سالنی برای بحث و گفتوگو و خوردن چای ایجاد کرده بودند، اما در دولت نهم و دهم با آنها مقابله شد. اینها ابتکارات مدنی کوچک است که خیلی سریع میتواند رشد کند. اگر هر کتابفروشی حداقل هزار نفر را پوشش دهد، حداقل یک میلیون نفر میتوانند از این فضای فراغتی بهره ببرند، اما نوعی ترس از این کار وجود دارد. دلایل این مخالفتها در دورهای معنی داشت، اما آیا هنوز هم وجود دارد؟ گروههای مردمی و دانشجویی معمولا از شروع حرکتهای مدنی دلخوری دارند و میدانند با احتمال موفقنشدن و مواجهشدن با این نوع مقاومتها روبهرو خواهند شد. مشکل اداری و روند سختِ گرفتن مجوز، بسیاری از شهروندان را مأیوس میکند و ممکن است در ابتدا با کار شما موافقت کنند، اما به محض بزرگ و گستردهشدن، ترس از نفوذ به وجود میآید. فارغ از این موارد نمیتوان یک شهر میلیونی را با ابتکار خُرد و خودانگیخته اداره کرد و این ابتکارات و اقدامات مردمی، به عنوان گزینههای کمکی مطرح هستند. ساختار کلان موظف است اولا با این اقدامات مقابله نکند و دوم اینکه تا جایی که میتواند حمایت خود را دریغ نکند تا این ساختارهای خُرد شکل بگیرند. مردم شهرهای بزرگ درگیر بسیاری از مسائل شدهاند و در هجوم بیکیفیتی زندگی، آسایش و دلِ خوش ندارند. بخشی از این شرایط به انتخاب و نوع زندگی آنها برمیگردد و آنها امکان تصمیمگیریهای کلان ندارند. این شرایط را چطور میتوان اصلاح کرد؟ ذهنیتِ پیداکردن مقصر و تفکیک خوب و بد، از اساس اشتباه است. یکی از اصلیترین این قضاوتها مقصردانستن مسئولان از سوی مردم و بالعکس است و این سادهترین الگوست که کسی از خودش گلایه نمیکند. ضمن اینکه مسئولان جزئی از مردم هستند و تفکیکی بین آنها نیست. فارغ از این مسائل، شما چند انسانشناس، جامعهشناس یا کارشناس سراغ دارید که در موضوعات مختلف شهری میتوانید سراغ آنها بروید یا افرادی باشند که بدانید مسئولان آنها را در تصمیمگیریها دخیل کردهاند؟ چرا در بسیاری از موارد فقط سراغ من میآیید؟ دلیلش این نیست که فقط من میتوانم صحبت کنم و دیگران این حق را ندارند، بلکه گویا توافق نانوشتهای به وجود آمده تا به استاد و کارشناس این حوزه القا کند نباید در این حوزهها دخالت کند و فقط باید سرش در مقاله و تدريس خودش باشد و در جامعه هر چه گذشت، گذشت. بهتر است بپرسید تحقیقات شهری را چه کسانی انجام میدهند؟ و این تحقیقات در کجا به کار گرفته خواهد شد؟ تنها شهرداری تهران دهها مرکز تحقیقات شهری دارد، اما این تحقیقات کجا میروند و چقدر موازیکاری وجود دارد؟ چقدر آنها منتشر میشود و چقدرشان خاك ميخورد؟ آنچه تصویر میکنید، نگرانیهایی است که در این سالها درباره آنها تذکر داده شده، اما تغییری در آنها نداشتهایم و شهر با همان روال قبلی و با ذهنیتی که مشخص نیست کجا پخته میشود، پیش میرود. با این حساب بیشتر از قبل باید نگران بود؟ شرایط زندگی نسبت به 10 سال قبل تغییرات مثبت زیادی داشته، اما مسئله اینجاست که ما دیگر آن افراد 10 سال قبل نیستیم و خواستههایمان هم تفاوت دارد. فشاری که امروز روی یک شهروند برای زندگی عادی وجود دارد با فشار 10 سال قبل متفاوت است، ولی ما هم آن فرد 10 سال قبل نیستیم. آنقدر که امروز جوانان ما نیاز به فضاهای فرهنگی دارند، جوانان یک نسل قبل نداشتند و اصلا از سطح این نیازها خبر نداشتند تا آنها را طلب کنند. شهر همواره در حال تغییر است و در شرایطی که شهری 10میلیونی داریم، دیگر شرایط بسیار سختتر است. فارغ از همه این موارد، باید حداقل تا دو دهه دیگر فاتحه روستاها را به طور کامل بخوانيم و همه آن جمعیت انسانی را جزء جمعیت شهرنشین محسوب کنیم. روستاهای فعلی با تعریف روستا تطبیقی ندارند و به شکل شگفتآوری اصرار به تبدیلشدن به شهر دارند. با این روند شکلگیری شهرهای جدید، به نظر میرسد تعداد شهرهای میلیونی کشورمان به 30 شهر هم برسد و به همین دلیل باید خودمان را برای این شرایط آماده کنیم. راهکار اصلاحی شما برای این شرایط چیست؟ این آسیبها تا چه دورانی ادامه دارد؟ در درجه اول باید جلوی حرکات مهاجرتی آسیبزا را گرفت. برای بسیاری از نخبگانی که مهاجرت به خارج از کشور دارند، حداقل تا مقطع دیپلم سرمایهگذاریهای بلندمدت شده، اما با رفتن آنها همه هزینهها هدر میرود و میتوان این مهاجرت را نوعی غارت هزینه و اندیشه در کشور برشمرد. مدل دیگر مهاجرت روستا - شهری است که افراد با اجبار مستقیم و غیرمستقیم محل زندگی خود را تغییر میدهند و دچار آسیبهای روانی و اجتماعی و مالی میشوند و از همه مهمتر این آسیب را به جامعه منتقل میکنند. در گام بعدی مفهوم توسعه روستایی باید بازبینی شود و ببینیم آیا منظور این است که روستا را توسعه دهیم تا آنها در روستا بمانند؟ تجربیات ما در این سالها میگوید این روند اشتباه است و رفع نیازها باید منطبق با تحولات شهر و روستا باشد و نمیتوان نیازهای شهر را برای جلوگیری از مهاجرت به روستا بُرد. تجربه نشان داده در شرایطی که با پول نفت به کل روستاها برق و تلفن و آب و جاده و... میدهند، آن فضا دیگر یک روستا نمیماند و خیلی زود گرایش به شهرشدن پیدا میکند و به همین نسبت شهرهای کوچک، بزرگ و شهرهای بزرگ هم شهرهای میلیونی میشوند. در شرایطی که مدل آرمانی پذیرفتهشده در دنیا براي یک شهر، جمعیتی صد هزار نفری است، اصرار ما برای بزرگترشدن جمعیت شهری معقولانه نیست و آینده این شهرها دچار بیتعادلی خواهد بود. یکی از راههای تشویق جمعیتهای شهری به ماندن در شهرهای کوچک آن است که با دادن امتیازهایی، تمایل به ماندن در شهر مبدأ را بیشتر کنیم؛ برای نمونه زندگی در شهرهای بزرگ به دلیل قیمت زمین مستلزم زندگی در خانههایی با متراژ کم و آلودگی و ترافیک است، اما در شهری کوچک میتوان با همان مبلغ و شرایط خانهای بزرگ داشت و در رفاه بیشتری زندگی کرد و در این شرایط بسیاری از افراد گزینه دوم را انتخاب میکنند. البته بسیاری هم زندگی در فضای شلوغ و پرهیجان شهر را ترجیح میدهند، اما این دیگر باید انتخاب آن افراد باشد و نه اجبار. تجربه این اجبار در دولت نهم و دهم برای جابهجایی کارمندان هنوز در دسترس است و همه خسارتهای آن را درک کردهاند. البته بر عکس مردم، مسئولان از این تجربیات درس چندانی نمیگیرند. با هر دیدگاهی، اگر به دنبال اصلاح هستیم، ابتدا باید قبول کنیم و بپذیریم اشتباه کردهایم و سپس بررسي كنيم كه از کجا باید اصلاح را شروع کرد؛ درست مثل یک بیمار که ابتدا باید بیماری را قبول کند. مشکل دیگر اینجاست که باید اجماعی برای تشخیص بیماری وجود داشته باشد و هر کسی برای خودش تشخیص و درمانی را پیشنهاد ندهد. باید از ذهنیتهای آرمانشهری بیربط مثل تغییر پایتخت، ذهنیتهای آرمانگرایانه، مثل برگشت به زندگی سنتی و روستایی یا اصرار بر زندگی ابتدایی برای مردمی ثروتمند و اهل تجدد خودداری کنیم؛ چراکه مردم قطعا به شکل تحمیلی در مسیر مورد نظر ما حرکت نمیکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.