رئيس جمهوري تركيه در رؤياي بازگشت اقتدار از دسترفته
عدالت و توسعه به سبک اردوغان
افشین غلامی
رجب طیب اردوغان متولد ۲۶ فوریه ۱۹۵۴ است. او در ۱۴ مارس ۲۰۰۳ بهعنوان بیستوهفتمین نخستوزیر این کشور انتخاب شد و در مرداد ۱۳۹۳ توانست با کسب بیش از ۵۰ درصد از کل آرا در دور اول انتخابات به پیروزی دست یافته و دوازدهمین رئیسجمهور ترکیه شود. اردوغان در اواخر دهه ۱۹۷۰ در شرکت حملونقل استانبول شروع به کار کرد و در آن زمان بود که به حزب «رستگاری ملی» به رهبری «نجمالدین اربکان» پیوست. ترکیه در اواخر دهه ۱۹۷۰ شاهد درگیریهایی بین گروههای چپگرا و راستگرا بود که منجر به کودتای ۱۹۸۰ ترکیه شد. پس از این کودتا احزاب سیاسی ازجمله حزب رستگاری منحل شدند. اردوغان پس از این کودتا از شرکت حملونقل خارج شد و در یک شرکت خصوصی مشغول به کار شد. پس از آنکه سیستم حزبی دوباره در سال ۱۹۸۳ احیا شد، اعضای حزب رستگاری حزب جدیدی به نام حزب «رفاه» ایجاد کردند که اردوغان نیز به این حزب پیوست. اردوغان چندینبار کاندیدای انتخابات پارلمانی در اواخر دهه ۱۹۸۰ شد که تا سال ۱۹۹۱ در هیچکدام آرای کافی را به دست نیاورد. در سال ۱۹۹۱ حزب رفاه با بهدستآوردن 10 درصد آرا توانست حداقل آرا برای عضویت در پارلمان را به دست آورد. اردوغان نیز از منطقه استانبول بهعنوان نماینده انتخاب شد. او در سال ۱۹۹۴ شهردار استانبول شد و در شهرداری به محبوبیت رسید تا اینکه در سال 2001 به همراه «عبدالله گل» حزب «عدالت و توسعه» را بنا نهادند و این حزب در ترکیه از سال ۲۰۰۲ تاکنون حزب حاکم سیاسی است. این حزب خود را جزء احزاب راستگرا و میانه معرفی میکند. رهبر فعلی حزب «احمد داووداغلو» نخستوزیر ترکیه و رهبر سابق آن رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور این کشور است.
عدالت و توسعه از هنگام تأسیس، خود را بهعنوان یک حزب طرفدار غرب و طرفدار آمریکا در فضای سیاسی ترکیه مطرح کرده که از اقتصاد بازار آزاد لیبرالی و عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا حمایت میکند. بدنه اجتماعی این حزب طیف وسیعی از گرایشهای راستگرا شامل اسلامگراها، اصلاحطلبان اسلامگرا، محافظهکاران، ملیگراها، راستهای میانه و طرفداران تجارت را دربر میگیرد. مؤسسین و اعضای ارشد کنونی این حزب از شاگردان نجمالدین اربکان، رهبر حزبهای اسلامگرای رفاه، فضیلت و سعادت بودند که در سال ۲۰۰۱ از آن منشعب شده ولی همچنان عنوان اسلامگرایی را با خود دارند. ورود حزب عدالت و توسعه به فضای سیاسی ترکیه در حالی اتفاق افتاد که بسته حاکمیت سیاسی-اسلامی سالها از این کشور رخت بربسته بود. تقارن ورود اسلام سیاسی به ترکیه با تحرکات بنیادگرایانه نخستین سالهای قرن 21 در عرصه سیاست جهانی مصادف شد با شکلگیری سیاق تازهای از سیاستورزی اسلامی توسط گروههایی که سالها در فضای سکولاریستی ترکیه پساآتاتورک به حاشیه رفته بودند. در ترکیه بعد از عثمانی بستهبندی نسبتا تازهای از دین اتفاق افتاد. بعد از جنگ جهانی در پسزمینه عثمانی، عنصر ملی «ترک» مطرح شد. در مواجهه با لائیسیته کمال آتاتورک نیز یک بحران اسلامی به وجود میآید و احیاگری دینی شکل میگیرد. اما کنشگران دینی فکر ملی و ترک را با فکر دینی بهصورت متوازن دنبال میکنند. ازسویدیگر، در متن جامعه ترکیه، «طریقت باطنی» نمایان است که عنصر نفوذ خود را در قلبها میبیند و مانع تفوق گفتمان فقه یا حداقل عامل تعدیل فقه شده است. وجود سنتهای اصلاحطلبی در ترکیه مانند سیدجمال، عبده و نامق کمال و مهمتر از همه سنت مجاورت با اروپا همگی سبب بستهبندی اجتماعی و فرهنگی و حتی سیاسی متفاوتی از دین در ترکیه شد. در این نگاه دیندارانی چون «سعید نورسی» بهعنوان اصلاحگران دینی با تأکید بر این مسئله که حاکم نباید فقط به مناسک دینی بسنده کند به مبحث رفاه اجتماعی بهعنوان زیرساخت اصلاحگری دینی توجه کرد و نهایتا از دل درسخانههای سعید نورسی و مجموعه تعالیمش، «فتحاله گولن» به عرصه میآید که عرف را میپذیرد. عنصر باطنی نقشبندیه نیز ازسویدیگر برای این طرز تفکر گولن زمینه ایجاد میکند و به عوض حضور مستقیم متولی دین و کنترلداشتن در جامعه، با حضور غیرمستقیم و اثرگذاری درونی دعوت دینی را دنبال میکند. دراینمیان حزب عدالت و توسعه با ترسیم این سیاست راهبردی، اسلام را بهعنوان باور انسجامدهنده سیاست خود به کار برده و توانسته است، هژمونی گستردهای را در 14 سال اخیر در حوزه سیاست داخلی و خارجی خود نسبت به رقبایش در منطقه رقم بزند. این هژمونی که بنیانهای آن از زمان مصطفی کمال بنا نهاده شده، بر پایه شش اصل، دکترین خود را اجرائی میکند: - جمهوریخواهی - پوپولیسم - ملیگرایی - سکولاریسم -نظامیگری - دولتگرایی 1 جمهوریخواهی در ترکیه، شاید فقط در تغییر شکل از سلطنت-خلافت به جمهوری، نمود خود را به نمایش در میآورد و تودهگرایی با ایجاد رابطه عاطفی میان مردم و رهبر، ارتش و دولت را در ید قدرت مصطفی کمال گذارد. سکولاریسم نیز هرگز بهصورت جدایی دین از دولت تحقق نیافت و فقط به سلطه نهاد دولت بر نهاد دین انجامید. اما ملیگرایی چه در قالب «ملت ترک»، چه در قالب «حزب جمهوریخواه خلق» و چه در قالب ارتش، ارتش بهعنوان نگهبان دولت ترکیه، در کنار نهاد دولت، جمهوری ترکیه را در چارچوب «جمهوری ترک» تحقق بخشید. 2 پس از مصطفی کمال و در یک روند بلندمدت، ماهیت توسعهگرای دولت، بر صورت اقتدارگرای آن غلبه پیدا کرد و حزب بهعنوان نهادی مستقل و اجماعی از نخبگان، روشنفکران و نظریهپردازان سیاسی، دولت را به کارگزار حزب تبدیل کرد. 3 نفس پذیرش نظام حزبی در ترکیه، در یک پروسه طولانی به پذیرش نظام حزبی در ترکیه انجامید و به مسیری گام گذارد که همان نخبگان و نظریهسازان بتوانند درباره روشهای اداره نظام و همچنین ارزشهای دموکراتیک، احزاب تازهای ایجاد کنند. 4 جدایی سیاست از دولت، به شکلگیری تکنوکراتها در این کشور هم منجر شد و شاید بیشترین تغییرات سیاسی در ترکیه، به دلیل ظهور و نقشآفرینی تکنوکراتها در این کشور بوده است. مهار قدرت ارتش با اقتصاد، تقویت بخش خصوصی، نزدیککردن بیشازپیش ترکیه به غرب، لیبرالیزهکردن اقتصاد ترکیه و تقویت بورژوازی در کشور، از مهمترین اقدامات تکنوکراتها است. 5 رجب طیب اردوغان، روند ناقص سکولاریسم در ترکیه را که هرگز به جدایی دین از دولت نینجامید و فقط منجر به تسلط نهاد دولت بر دین شد به سوی نوعی توازن نهاد دولت- نهاد دین جهت داد و با بهرهگیری از تودهگرایی، اکنون بیش از هر زمان دیگری در تاریخ ترکیه، به سوی یک دین دولتی مقتدر حرکت کرده است. حزب عدالت و توسعه نیز با بهرهگیری از تمامی ترفندهای انتخاباتی و مفرهای قانونی، تمایل خود را به يك نوع مطلقگرایی حزبی پنهان نکرده و تلاشهای ملیگرایانه حزب، اکنون بیش از هر زمان مشهودتر است. کنترل بیسابقه حکومت بر نهاد نظامی ارتش و پوپولیسم که به بخشی از برنامههای روزانه حکومت و حزب تبدیل شده است، اکنون بسیار روشنتر از هر زمان، نشان میدهد که اردوغان و حزب متبوع او همان راهی را برگزیدهاند که مصطفی کمال و حزب جمهوریخواه خلق، در ابتدای تأسیس جمهوری ترکیه برگزیدند. 6 اما دراینمیان، مهمترین چالش برای اردوغان و حزب عدالت و توسعه در رؤیای بازگشت به اقتدار، مسئله کردها در این کشور است. حکومت ترکیه بهخوبی دریافته است که نهتنها رؤیای «جمهوری ترک» از دست رفته بلکه امروز حتی «جمهوری ترکیه» نیز درصورت ایجاد دولتی براساس حقوق شهروندی برابر، شاید نوشداروی پس مرگ سهراب برای نجات تمامیت ارضی این کشور باشد. شاید عاقلانهترین سیاست و شاید اصلیترین استراتژی که حزب عدالت و توسعه را بر اریکه قدرت نشاند، استفاده از عاملیت کردها بود. مبارزه سالهای دور و دراز گروههای کرد با دولتهای نظامی و باورمند به تک ملیت ترک در جمهوری ترکیه در آغاز قرن جدید میلادی منجر به سنتزی در فضای سیاسی ترکیه به سود گروههای میانهرویی همچون عدالت و توسعه شد و این موجب شد گروهای ملیگرای ترک در ترکیه به حاشیه بروند. تأکید بر دیالوگ و تشویق در آغازگری گفتمان صلح و آشتی با گروههای مبارز کرد، اقشار مختلف کرد را از درِ آشتی با این حزب وارد کرد و دراینبین جذابیت دینی و اسلامی و همچنین رویه آشتیگرایانه این حزب، حامیان مسلمان و غیرمسلمان کرد را تحریک کرد و درنهایت رأیهای بیشماری را نصیب حزب عدالت و توسعه کرد. جذابیت عنصر مذهبی و فعالسازی احساسات اسلامی به پستو رفته در ترکیه مخصوصا در بین مردمان کرد این کشور، موج عظیمی از هواداران را به سمت این حزب متمایل کرد و موجب فشار بر ناسیونالیستها و آتاتورکیستها شد و عرصه را بر وجود آنها تنگ کرد. ازسویدیگر، بهکارگیری «روانشناسی رأی» در بهدستآوری رأی اسلامگراها در مناطق کردنشین ترکیه، نهتنها عدالت و توسعه را در ترکیه به حزبی بلامنازع تبدیل کرد بلکه وسیلهای شد تا از فرصت بهدستآمده کردها برای اولینبار استفاده کرده و سیاست واقعی و تحزب نهادینهشده در فضای سیاسی ترکیه را بهصورت جدی تجربه کنند و تارهای جنبش سیاسی و مدنی خود را در تاروپود ترکیه آتاتورکی بتنند. حرکت آرام و پیوسته گروههای سیاسی کرد متمایل به حزب کارگران کردستان (پکک) در فضای تلطیفشده سیاسی ترکیه، از شهرداریها آغاز و امروز به رهبری حزب دموکراتیک خلقها به مجلس رسیده است. 14 سال گفتوگو و مذاکره بر سر قبول عنصریت کرد بهعنوان یکی از ملیتهای ساکن در ترکیه در ائتلاف سه شقی اوجالان-کوه قندیل-احزاب قانونی و بازیگر کرد در پروسه سیاسی آشتی در ترکیه، نگاه به موضوع کردها در ترکیه و جایگاه ترکیه در نظام بینالملل را قدری تغییر داد و این کشور تا حدی به مقبولیت در عرصه فراملی رسید. در بدو امر و تا پیش از جنگ سوریه، شاید مهمترین عاملی که اردوغان و دولت اسلامگرای عدالت و توسعهاش را از نخستوزیران سابق این کشور متمایز میکرد، استفادهکردن از دو گفتمان بهحاشیهرفته و فراموششدهای مانند «اسلامیت و ملیتها» بود. بهکارگیری دووجهی این گفتمانها در شعارهای این حزب، شیفت پارادایمی از ناسیونالیسم آتاتورکی به سمت ناسیونالیسمی مدنی بود که اتفاقات اخیر داخلی این کشور، این خوشبینی را با اما و اگر روبهرو کرد و این حزب را از آن چهره آشتیخواه ترسیمشده در مذاکرات صلح به حالتی تهاجمی و خشن در ورطه عمل تبدیل کرد. روشدن آرامآرام تصویر سیاسی این حزب بعد از قدرتگیری احزاب وابسته به «پکک» و نهادینهشدن جنبشهای مدنی کرد ضدفاشیسم دولتی، بهصورت جدی زنگ خطرها را برای اردوغان به صدا درآورد و نقشپذیری و حضور جدی کردها در بازی سیاسی ترکیه منجر به ترسی نهادیشده برای موجودیت حزب عدالت و توسعه شد. از طرفی در چند سال اخیر کردها به رهبری حزب دموکراتیک خلقها و «پکک» در ترکیه و اتحاد دموکراتیک در سوریه که در واقعیت رویهای یک سکهاند، هم در سوریه و هم در ترکیه به منشأ اثر قدرتمندی تبدیل شدهاند. درطرفدیگر، جنگ سوریه و بازیگران جهانی حضوریافته در این نبرد نهتنها در یارگیری بلکه در شیوه اداره جنگ نیز نظرات متفاوتی در ماهیت جنگ دارند. قسمتی از ائتلاف خارجی ضد «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه که ریاست آن را اردوغان بر عهده گرفت، با خیال اینکه پایههای حکومت دولت کنونی سوریه در کوتاهمدت فرو خواهد ریخت، تاریخ جنگ را در کمایی پنجساله فرو برده و منجر به بدهبستان و سوءاستفاده و بهرهبرداری طرفهای دیگر ائتلاف ضداسد برای مقاصد راهبردیشان در جنگ سوریه شدهاند. سربرآوردن پدیده بنیادگرایی اسلامی که وارد سومین دهه از فعالیتهای تندروانهشان در خاورمیانه میشوند با قدرتگیری گروههایی مانند «النصره» و «احرار الشام» و درنهایت نسخه درنده آن، «داعش»، در سوریه و عراق، فاز راهبردی و عملیاتی به خود گرفته و منجر به تغییر معادله و جغرافیای خاورمیانه شده است. نقش اردوغان در بهکارگیری ورژن متخاصم و ضدبشری سلفیت نوین در قیاس با راهبردهای سیاسی سردمداران ترکیه پیش از جنگ سرد و پس از جنگ سرد آنقدر برجسته است که در تاریخ مدرن این کشور کسی نتوانسته است پس از آتاتورک، رکورد ماجراجوییهای ملی و بینالمللی را تا این حد در این کشور رقم بزند. جنگ سوریه و مطرحشدن کردهای سوری بهعنوان بخشی از واقعیت میدانی نبرد سوریه در نوار مرزی ترکیه به یکی از فوبیاهای ترکیه مبدل شده و سردمداران ترک، چه ملیگرا و چه اسلامی را با مشکل مواجه کرده است. قرارگرفتن کردها در سه ضلع مثلث اقلیم خودمختار کردستان عراق -کانتونهای سهگانه (روژاوا) در امتداد مرزهای سوریه و ترکیه و کمپلکت حزب دموکراتیک خلقها در داخل و حزب کارگران کردستان در کوهها علاوه بر تهدیدها، فرصتهای متنوع سیاسی و اقتصادی را نیز برای این حزب فراهم کرده است. وحشت حزب عدالت و توسعه از قدرتگیری این جناحها در سوریه و ترکیه تا ردهای ملموس و واضح است که هرازچندگاهی ارتش ترکیه تحرکات نظامی علیه گروهای همپیمان کرد در سوریه و ترکیه انجام داده یا مرزهای خود را به روی گروههای تندرو باز گذاشته تا در مناطق تحت نفوذ گروههای کرد تحرکاتی انجام دهند که با ورود روسیه به معادلات سوریه، این تحرکات با نوسان مواجه شده است. ازسویدیگر، انتخابات اخیر پارلمان ترکیه تبدیل به نقطه عطفی در تاریخ چند دهه گذشته این کشور شده؛ همچنین پس از درگیریهای دهه 90 میلادی، حاکمیت ترک با کردهای ناراضی، چند ماه اخیر صحنه بالاگرفتن درگیریها در ترکیه شده و این تفاوت نگاه اردوغان با رؤسایجمهور و نخستوزیران دیگر ترکیه را در برخورد با واقعیت کردها روشن میکند که در عمل هیچگونه تغییری در سیاست آنها به وجود نیامده است. اما گذر از نگاه منجیگرایانهای که اردوغان در اوایل شکلگرفتن حزب عدالت و توسعه آن را ترسیم میکرد، به چهره جنگطلب اخیر، ناشی از جوهر توسعهطلبانه عقلانیت عثمانیگرایی است که همچنان بقایای فکری آن در سردمداران ترکیه نوین تهنشین نشده است. شکست عدالت و توسعه در انتخابات اخیر پارلمان ترکیه در دوره اول، مکانیسم سیاسی و استراتژی این حزب را در تعریف امر سیاسی تغییر داد و دگردیسی سیاسی پیریزیکرده آنها را برای بنای ترکیه مترقی و دموکراتیک به یکباره از هم پاشاند. استفاده از سیاست چماق و هویج به یکباره تبدیل به سیاست جنگ برهنه شده و عرصه شهرهای کردنشین ترکیه صحنه مبارزه ارتش و گروهها و مردم ناراضی شده است. شکست اردوغان در کنترل اوضاع و نیافتن راهحلی برای پایان درگیریها در فضای بایکوت خبری و سکوت قدرتهای جهانی حاکی از سردرگمی حزب عدالت و توسعه و شخص رجب طیب اردوغان در پایاندادن به درگیریهاست و این بزرگترین ماجرای سیاسی و امنیتی 30 سال اخیر را برای این کشور به وجود آورده است. آغاز و ادامه درگیریها در ترکیه این مشروعیت را برای مردم شرق و جنوب شرق به وجود آورده تا با دنبالکردن خواسته «خودمختاری» اساس و بنیان دولت ترکیه را با چالش روبهرو کنند. اکنون کردها چه در عرصه سیاست داخلی، چه در رویارویی و تقابل ملی، چه در بستر منطقهای (در عراق و سوریه) و چه در گستره بینالملل، در مدار نوینی از مشروعیت و اعتبار قرار گرفتهاند که سیاستهای بازگشت به عصر شکوه جمهوری ترک حزب عدالت و توسعه را با چالش جدی مواجه ساختهاند؛ چالشی که بهتدریج جامعه سیاسی ترکیه را به این نتیجه نزدیک خواهد کرد که عدالت و توسعه دیگر نخواهد توانست در عرصه سیاست و اقدام، از کارایی بهینه برخوردار باشد و تداوم وجود آن، شیب سقوط جمهوری ترکیه را به سوی فروپاشی تندتر خواهد کرد و بههمیندلیل است که سرکوبهای اخیر ترکیه در مناطق کردنشین، نهفقط فوران یک دیوانگی بیخردانه از هراس و کابوس شکست است، بلکه یک خشونت سیاسی سازمانیافته بهعنوان واپسین تلاشها برای جلوگیری از «ورود به پایان» حکومت ترکیه نیز میتواند باشد. منابع: 1- مقاله بنیادگرایی اسلامی؛ دکتر مقصود فراستخواه 2- ترکیه و وضعیت کنونی؛ بهزاد خوشحالی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.