پوتین و عبور از «گورباچف» مبتکر و «یلتسین» لیبرال
سمیرا فرخمنش
«ولادیمیر پوتین» رئیسجمهوری روسیه هم پیانو مینوازد و هم در بوکس و جودو مهارت دارد. هم یک افسر حرفهای امنیتی «کاگب» بوده و هم در خلبانی و شکار، تبحر ویژهای دارد. روی بدن پلنگها و نهنگها ردیابهای فوقمدرن نصب میکند و یک ساعت شنا و تمرین غواصی از برنامه روزانهاش حذف نمیشود.
ولادیمیر پوتین یک رهبر سیاسی با تواناییهای درخور تأمل است که با وجود انتقادات گسترده نمیتوان منکر قدرت سیاسی و خصلتهای فردی او شد. پوتین، زمانی به قدرت رسید که وضعیت روسیه وضعیت خوشایندی نبود و انتخابش در راستای امید به بهبودی اوضاع بغرنج پایان دهه 90 صورت گرفت؛ اما این موضوع فقط به پوتین اختصاص نداشت، به عبارتی هم پوتین و هم دو رئیسجمهور پیش از او نیز در شرایطی از دروازههای کرملین عبور کردند که کشورشان نیازمند تحولی شگرف و بازکردن دریچههای روشن برای آینده بود. «میخائیل گورباچف» و «بوریس یلتسین» نیز مانند پوتین در شرایط نرمالیزه سیاسی فرمان هدایت روسیه را در دست نگرفتند اما با وجود این وجه اشتراک، تفاوت میان این سه رئیسجمهوری کم نیست. به زبان سادهتر آنچه امروز بر روسیه کنونی میگذرد، به شکل آشکاری محصول تفکر و خطمشی شخص پوتین است؛ بنابراین میتوان اینطور نتیجهگیری کرد که اگر فرد دیگری همانند رؤسای جمهوری پیشین روسیه، بهجای پوتین قرار داشتند اوضاع روسیه رنگ دیگری به خود میگرفت. آشفتگیهای روسیه پیش از پوتین دو مرحله پیش از پوتین، گورباچف در جای او قرار داشت؛ مردی که جایزه صلح نوبل در 1990 را به واسطه تلاشهایش برای پایان جنگ سرد گرفت. او که آخرین رئیسجمهوری اتحاد جماهیر شوروی بود، با طرحهای مشهور خود به نامهای «پروستویکا» (اصلاحات اقتصادی) و «گلاسنوست» (اصلاحات فضای سیاسی) موجب شد سلطه کمونیسم در شوروی بهسرعت رنگ باخته و مناسبات پرتنش با غرب، رو به آرامشی نسبی گرایش پیدا کند؛ البته موفقیتی که گورباچف در سیاست خارجی و برقراری ملایمت دیپلماتیک بر فضای روابط شوروی و غرب داشت، در حوزه اقتصادی داخلی نصیبش نشد. اصلاحات گستردهای که او سودای اجرای آن را در سر میپروراند، یا به دلیل نگاه تند و زودهنگامبودن یا آمادهنبودن بستر اجرائی آن محقق نشد. تاجاییکه در اواخر دهه 1980 کشور به سمت جیرهبندی مواد غذایی رفت و بدهیهای خارجی بهسرعت افزایش یافت؛ اما در کنار اصلاحات اقتصادیاش، آزادیهای سیاسی که به فضای بسته شوروی آن زمان تزریق کرد باعث شد مطبوعات پس از سالیان سال، هوایی برای تنفس پیدا کنند و تلویزیون به انتقاد از حکومت و اقدامات استالین بپردازد و صدها زندانی سیاسی آزاد شوند. این اتفاق، نقطه عطفی برای مردمان آن زمان شوروی به حساب میآمد و باعث شد محبوبیت گورباچف در بیرون مرزهای کشورش افزایش یابد. درحالیکه اوضاع داخلی که در میان نخبگان قدرت شوروی در جریان بود، مسیر پیشرویهای گورباچف را مسدود کرد. گورباچف در دوران زمامداریاش به علت اختلاف، یکی از نیروهای حزبی به نام بوریس یلتسین را در 1987 از حزب اخراج کرد اما زمانی که گورباچف در راستای دموکراتیزهکردن کشور، پارلمان انتخابی را تشکیل داد، یلتسین با رأی بالا وارد این پارلمان شد و براساس اختیارات آن، توانست رئیسجمهوری انتخابی کشوری شود که تا آن زمان رؤسای جمهورش را انتصابی منصوب میکرد. یلتسین تفاوتهای ساختاری جدی با گورباچف داشت. او که تعلق خاطری به کمونیسم در خود احساس نمیکرد، میبایست هم آشفتگیهای اقتصادی بهجامانده از گورباچف را برطرف میکرد و هم به عنوان نخستین رئیسجمهوری روسیه جدید، باید غبار کمونیسم را که در سالیان، بر پیشانی کشور نشسته بود، از چهره روسیه ميزدود. بازسازی یک چهره متعادل برابر غرب -از کشور پهناوری که به 15 تکه مجزا تجزیه شده- نیاز جدی آن ایام روسیه بود؛ نیازی که یلتسین را در موقعیتی پارادوکسیکال قرار میداد. ازیکسو، روسیه جدید تمایل به بازکردن دروازههایی داشت که تا آن زمان در اسارت تنگناهای کمونیستی گرفتار آمده بود، ازسویدیگر تودههای مردمی این کشور هنوز از فکر «قدرت یکهتازبودن» در جهان بیرون نیامده و خواهان ادامه ایفای نقش برجسته اوراسیایی خود بودند؛ بنابراین طبیعی بود که نوعی واگرایی و تفرقه میان نیروهای کمونیستی، ملیگرا و لیبرال در حوزه تصمیمگیریها بهویژه در حیطه روابط بینالمللی ایجاد شود. با وجود همه این تلاشها به نظر بسیاری از تحلیلگران، تلاش یلتسین در بسیاری از حوزههای مدیریتی جواب داد و روسیه نوین، بهخوبی توانست وجهه درخور توجهی از خود به چشمان بیرون مرزها که به او دوخته شده بود، نشان دهد. گرچه عدهای یلتسین را خائنی بیعلاقه به ملیت و وطن خویش لقب میدهند اما با توجه به شرایط بحرانزای آن ایام روسیه نوپا، هدایت یک کشور آشوبزده کار سادهای نبود. در دومین مرحله انتخابات رئیسجمهوری روسیه، مردم نیز به چنین روندی مجددا رأی مثبت دادند و انتخاب دوباره یلتسین در 1996 نشانگر تمایل طبقات اجتماعی روسها به ادامه برنامههای لیبرالیستی، پیشرفت دموکراسی و پشتکردن به آموزههای کمونیسم بود. با همه اینها یلتسین نتوانست آنطور که لازمه پیشبرد اهدافش بود، چالشهای اقتصادی موجود را رفع کند و همین موضوع موجب راهیابی تدریجی ملیگرایان به دومای روسیه شد که این موضوع در کنار بیماری قلبی او، رهبری یلتسین بر روسیه را پایان داد. پس از یلتسین نوبت به پوتینی رسید که به گفته بسیاری نه شبیه به گورباچف مبتکر و امیدوار بود و نه اندیشههایی نزدیک به یلتسین غربگرا و لیبرال داشت. به نظر تحلیلگران، ملیگرایی پوتین از ابتدا تاکنون ابزار مناسبی برای پیشبرد برنامههایش بوده است؛ گرچه از این ناسیونالیسم روسی در بسیاری از مواقع فقط به عنوان یک پوشش استفاده شده اما آنچه تردیدی در آن نیست، تفاوت روش و منش این افسر اطلاعاتی روس، در رهبری روسیه پهناور است. پوتین و جراحی سیاست روسیه جدا از آغاز یک دوره جدید برای پوتین، روسیه نیز دوباره با شرایط ویژهای روبهرو بود. برای مقایسه وضعیت روسیه زمان پوتین و پیش از آن کافی است نگاهی سطحی به گستره بینالملل بیندازیم. روسیه در زمان اتحاد جماهیر شوروی با تکیه بر مؤلفههای ژئوپلیتیکی، مبدل به یکی از دو قدرت راهبر در جامعه جهانی شده بود؛ رژیمی که با تابلوی دفاع از سوسیالیسم و جوامع کارگری، یک جایگاه ژئواستراتژیک در معادلات بینالمللی برای خود فراهم کرده بود. پس از فروپاشی و فاصله روسیه از این جایگاه و تنگناهای اقتصادی زمان گورباچف و یلتسین، پوتین آشکارا در رفتار و گفتار، تمایل خود را به کسب دوباره جایگاه پیشین اعلام کرد. به عبارتی وجود یک پیشینه قدرتمند پشت سر روسیه ازیکسو و چالشهای اقتصادی موجود ازسویدیگر، پوتین را ملزم میکرد در هر دو حوزه جلوهای متفاوت با قبل و حتی زمخت از خود نشان دهد. بر همین اساس بود که او یک راهبرد ترکیبی را انتخاب کرد و از این طریق، قدرت خود را به رخ کشید تا نه به انزواطلبی متهم شود و نه به وادادگی غربی. راهبرد او تلفیقی از نگاه همزمان به شرق و غرب بود. به عبارتی، پوتین نمیخواست غربگرایی مفرط یلتسین و شرقگرایی نخبگان کمونیست جماهیر شوروی را در پیش گیرد. برایناساس روسیه میبایست هم دریچههای تعامل را با غرب بگشاید و هم با تأکید بر رهبری کشورهای اطراف، متغیرهای سازنده ژئوپلیتیک خود را بازیابد. پوتین که قصد تبدیلشدن به یک مهره فعال در صفحه شطرنج سیاست جهانی را داشته و دارد، بهخوبی دریافته برای ایفای این نقش به چند متغیر همیشگی نیاز دارد که یلتسین و گورباچف توان تحقق آن را پیدا نکردند: ثبات اقتصادی در کشور، تقویت توان نظامی، آشکارا تقابلنکردن در عین ایجاد مانع برای تحقق اهداف غرب در اوراسیا، بهادادن به چندجانبهگرایی در جهان و طرد نظام تکقطبی و جایگزینی مفهوم «رقیب» بهجای «دشمن» در کنشهای سیاسی. تبدیل یک قدرت متوسط به یک قدرت جهانی با توجه به این متغیرها میتوان دیپلماسی پوتین را در منطقه و جهان بهسادگی ارزیابی کرد. درحالحاضر با وجود معضلی مانند داعش، مناقشه با ترکیه، رابطه تنشزا با اوکراین، تحریمهای آمریکایی و همسایگی با ایرانی که جایگاه قدرتمند خود را مجددا به دست آورده، نگرش فردی او نقش بسزایی در برپایی دیپلماسی پوتینی دارد؛ بهطوریکه پوتین در راستای نقش بینالمللی خود که رگههای آن را نمیتوان در امثال گورباچف دید، همیشه میل به حل مشکلات و مناقشات جهانی دارد؛ برای مثال بخشی از پروسه پرواز در آسمان سوریه و دخالت در معضل داعش، گرچه به نگرانی از نفوذ این گروه میان مسلمانان و تجزیهطلبان روس بازمیگردد اما مهمتر از آن به تمایل پوتین به اجرای نقش یک بازیگر تأثیرگذار در منطقه مربوط است. همچنین موضعی که روسیه در جریان هستهای ایران داشت نیز به همین دیدگاه بازمیگردد؛ چراکه او نمیخواهد مانند زمان گورباچف و یلتسین یک روسیه متوسط را اداره کند البته در واقع پوتین چارهای جز این ندارد. به قول «پاولفسکی» استراتژیست روسی، «پوتین مانند دوچرخهسواری است که برای ماندن در قدرت، چارهای جز یکسرهرکابزدن ندارد». درعینحال که بسیاری از تحلیلگران، پوتین را مردی از جنس استالین میدانند و تردیدی در بیاعتناییاش به مقوله دموکراسی نیست اما ورزشکارترین رهبر سیاسی جهان همچنان قصد دارد مشارکت فعال روسیه را در مناسبات و معادلات مهم نشان دهد و داعیهدار نوسازی و پیوستن به نظم جهانی است؛ کشوری که در خاورمیانه نقش یک قوامدهنده را دارد و همگرایی محتاطانهای با اروپا و آمریکا در پیش گرفته است.اگر گورباچف قصد داشت روسیه را کشوری ضدجنگ نشان دهد و یلتسین میخواست اخم چندین ساله کمونیستهای تنگنظر روسی را به لبخند مورد قبول غرب، تبدیل کند، پوتین پا را بسیار فراتر گذاشت و ساختار جدیدی را برای روسیه پساشوروی شکل داد؛ ساختاری که چهره لطیفی ندارد و یادآور قاطعیت لنینی، استبداد استالینی و قدرتطلبی دوران جنگ سرد است که بیتردید احیای دوباره اقتدار شوروی مقصود اصلی آن به شمار میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.