اوباما و بوش؛ ۲ روی متفاوت یک سکه
ویلسونیهای نرم، نومحافظهکاران سخت
سمیرا فرخمنش
یکی از تأثیرگذارترین چهرههای پشتپرده تصمیمگیریها در زمان ریاستجمهوری «جورج بوش» پسر، شخصی به نام «پل ولفویتز» بود که از مشاوران اصلی بوش در حوزههای امنیتی به شمار میرفت. در سال 1992 از دفتر شخصی ولفویتز اسناد محرمانهای بیرون آمد که سوژه داغی برای رسانهها و سرزبانانداختن نام او شد. در این اسناد 46صفحهای طرح کلانی برای ایجاد و حفظ برنامههای امنیتی آمریکا طراحی شده بود که پس از جنگ سرد این کشور باید به منظور برقراری هژمونی گسترده در جهان و برتری نظامی خود با همه کشورهای رقیب اروپایی، شوروی سابق و قدرتهای نوظهور آسیایی و منطقهای، سیاست مقابلهجویانهای را در پیش گیرد. معاون بوش در سیاستگذاریهای خارجی، در سال 1997 در مقالهای به نام «سرنگونش کنید» که با همراهی «زلمای خلیلزاد» نوشته بود، با حمله به سیاست خارجی «بیل کلینتون» سلف بوش، تأکید کرده بود «دولت پیشین اشتباهات فاحشی در مقابله با رقبا و دشمنان آمریکا داشت؛ چون تنها راه نابودی تروریستها مقابله مستقیم است. دولت کلینتون و دیگر دولتهایی که به این اقدام دست نزدند، بدانند چنین رویکردی دیر یا زود باید از سوی آمریکا صورت گیرد؛ چون ما با آنها تفاوت داریم».
تأکید بر متفاوتبودن دولت بوش و دیگر دولتها در آمریکا که از زبان معاون او و دیگران بارها مطرح شد، از نظر بسیاری از تحلیلگران یک خطای فاحش است؛ اشتباهی که یا ناآشنایان به سیاست خارجی آمریکا مرتکب آن میشوند یا مسئولان آمریکایی که نسبت به پیشینیان توهم خودبرتربینی دارند. از منظر این دسته تحلیلگران خط مشی کلان سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا، مانند تنه درختی است که شاید هر سال شاخههای تازه و متفاوتی داشته باشد، اما ریشه و جنس تنه تنومند درخت همچنان مانند گذشته باقی است. اما دستهای دیگر معتقدند تصمیمگیرندگان این حوزه، نقش بسیاری در پیشبرد اهداف خرد و کلان آمریکا دارند؛ به این معنا که با عوضشدن هر رئیسجمهوری در آمریکا، رویکردی جدید در مقابل جهانیان قرار میگیرد. به عبارتی سیاست خارجی آمریکا یک ساختار کلان تقریبا بدون تغییر دارد، اما این ساختار درون خود کارگزارانی دارد که میتوانند از روشها و ابزارهاي متفاوت با کارگزار قبل و بعد خود، اهداف، نحوه رسیدن به آنها و مسیرهای انتخابی را تعیین کنند. به عبارت دیگر، این ساختار دایرهای شکل، بدون تعامل با کارگزاران موجود نمیتواند رهیافتهای خود را محقق کند؛ اینکه کدام دسته نگاه دقیقتری به ماجرا دارند، با ارزیابی تصمیمات و اقدامات سیاسی هرکدام از دولتها امکان نتیجهگیری مییابد. ادامه راه «ویلسون» در اندیشه اوباما به نظر میرسد کسانی که هویت سیاست خارجی دوران «باراک اوباما» رئیسجمهوری کنونی آمریکا را لقب «ویلسونی» دادهاند، نگاه نسبتا درستی به این مقوله دارند. هویت ویلسونی بازگوکننده رویکردهایی است که «وودرو ویلسون»، بیستوهشتمین رئیسجمهور آمریکا بر آن تأکید کرده است؛ رویکردهایی که ردپای خود را در مسیر سیاست خارجی اوباما نیز گذاشته است؛ رویکردهایی مانند محوریت صلح باثبات و پیشرفت راهبردهای لیبرالدموکراسی و همچنین تأکید بر نهادها و سازمانهای بینالمللی به منظور دفع خطر جنگ و گسترش آرامش بینالمللی. در همین راستا میتوان سیاست خارجی اوباما و تا اندازهای بیل کلینتون را نیز مرتبط با تأکیدات ویلسون دانست. اوباما، پس از رئیسجمهوری به روی کار آمد که اندیشه نومحافظهکارانه مشهودی از خود به نمایش گذاشته بود. رویکرد بوشِ پسر تا جایی نقد و شکایت به دنبال داشت که صدای محافظهکاران پیش از خود را نیز درآورده بود. مطلقگرایی که در سیاست خارجی بوش نهادینه شده بود، نوعی نگاه مداخلهجویانه را در لابهلای تصمیمات او وارد کرده بود که گستراندن هژمونی آمریکا و جاانداختن ارزشهای این کشور از محورهای اصلی آن به شمار میرفت. همچنین دولت محافظهکار بوش، نوعی یکجانبهگرایی را در دستور کار خود داشت که براساس آن، قدرت، لازمه هر پیشرفتی به شمار میرفت. اما اوباما پس از رویکارآمدن، رویکردی کاملا متفاوت در پیش گرفت؛ رویکردی که نسبیگرایی را جایگزین مطلقگرایی بوش کرد و نگاه احترامآمیز به نهادها و برقراری صلح به قیمت حفظ جایگاه بازیگران بینالمللی، به دایره راهبردهای خارجی آمریکا بازگشت. نگاهی مشابه رویکرد اوباما را در دوران کلینتون نیز میتوان بازیافت، اما اوباما درک به مراتب بیشتری از ضرورتهای جامعه بینالملل داشت؛ درکی که با تأکید بر «تغییر» همراه شد و همین امر باعث شد او بيشترين درصد آراي رؤسای جمهور دموكرات از زمان «لیندون جانسون» در 1964 را به دست آورد. همچنین اوباما نخستین رئيسجمهوری بعد از «جیمی کارتر» بود که بیش از 50.1 درصد آرا را در انتخابات به خود اختصاص داد. همه اینها باعش شد باراک اوباما گفتمان سیاست خارجی آمریکا را به سمت دوری از دخالتهای سریع نظامی، کنارگذاشتن نگاه یکسویه به نظم بینالملل، ظرفیتسازیهای جدید منطقهای و درپیشگرفتن رویکرد آشتیجویانه به جای قهرهای دیپلماتیک هدایت کند. تمامی اینها رفتارهای سلبی و ایجابی بود که اوباما در جهت کاهش چالشهای بینالمللی مرتبط با آمریکا انجام میداد؛ چالشهایی که از دریچه نومحافظهکاران رئالیست آمریکایی، امری بدیهی، لازم و مثبت به شمار میرفت. چندجانبهگرایی اوباما و یکجانبهگرایی بوش با توجه به وجود تفاوتهای آشکار در گفتمانهای ویلسونی و نومحافظهکاری چند سال اخیر آمریکا، مصداق این تفاوتها را میتوان در وقایع جاری جامعه بینالملل نیز مشاهده کرد. همانطور که اوباما نخستین رئیسجمهوری بود که از رئیسجمهور پیشین جنگ در کشورش را به ارث برده بود، بیل کلینتون نیز معضلات عراق و خاورمیانه را میراث بهجامانده از جورج بوشِ پدر میدانست. درعینحال ارزش «دیپلماسی» هیچگاه از سوی کلینتون رد نشد؛ تا جایی که زمانی درباره عراق گفته بود: «اگر انسانی هدایت شود، ما با او دست میدهیم؛ چون انسان میتواند هدایت شود، حتی اگر در بستر مرگ باشد». با اینکه در زمان ریاستجمهوری کلینتون در کنار تأکید بر مناسبات داخلی اقتصادی و اجتماعی، او رگههایی از ویلسونیسم را در چارچوب استراتژیهای خود ترسیم کرده بود (مانند تأکید بر بازار آزاد و دولتی که با ایجاد نظم، صلح همهگیر را تنظیم میکند)، اما در کنار اینها مداخلات بینالمللی را نیز باید افزود. مداخلاتی که ذات تهاجمگونه بوش پدر را نداشت، اما در آن خبری از انعطاف لیبرالگونه رئیسجمهور کنونی آمریکا هم نبود. گسترش دکترین مهار دوجانبه در خاورمیانه از مصداقهای روشن دیپلماسی کلینتون بود که صلح را نه به شکل مطلق، بلکه در راستای تخریب رقبای آمریکا در منطقه طلب میکرد. اما انتخاب استراتژیهای کلان خارجی از سوی بوشِ پسر، تفاوتهای فاحشتری با اوباما داشت. تا جایی که میتوان خاورمیانه امروز را به شکلی کاملا متفاوت تصور کرد، اگر که بوشِ پسر در جایگاه هدایتگر سیاست خارجی آمریکای کنونی قرار داشت. به عبارت دیگر، اگر آنچه در چند سال اخیر در منطقه پرالتهاب خاورمیانه رخ داد، در زمان جورج بوش اتفاق میافتاد، بیتردید پاسخهای دیگری از این معادله ناموزون منطقهای به دست میآمد؛ چراکه دریچههای تفسیر و تحلیل بوش و اوباما نسبت به پدیده تروریسم، امنیت، جنگ و منافع موجود در خاورمیانه، فاصلههای آشکار و پنهان زیادی با یکدیگر دارد. از یک سو، اوباما حل معضل تروریسم را به یاری کشورهای دیگر و کمک سازمانهای مدنی- بینالمللی ممکن میدانست، اما بوش نهتنها به رأی نهادهای صلحمحور جهانی اهمیتی نمیداد، بلکه مقابله رودررو و حذف فیزیکی مستقیم را چاره کار تلقی میکرد.تأکید اوباما بر حاکمیت قانون در برخورد ژئواستراتژیکی با تروریسم و برهمزنندگان نظم بینالمللی و حمایت از جامعه ضدجنگ است؛ درحالیکه گوانتانامو یکی از بازوهای یاریدهنده برای بوش به حساب میآمد و با دیگر بازیگران (غیر از چند دولت انگشتشمار) سر سازش نداشت. استراتژی صریح کسی که معتقد بود «هرکه با ما نیست، علیه ماست»، درپیشگرفتن جنگ پیشدستانه برای جلوگیری از تضعیف آمریکا بود، اما استراتژی اوباما از روز نخست تضعیف مالی- ایدئولوژیک دولتی بود که از نگاه آمریکا موجب ایجاد وضعیت آنارشیک در محیط بینالمللی شده بود. 2 گونه متفاوت از دیپلماسی منطقهای با این اوصاف، آیا میتوان نگاه بوش به چالش سوریه را که تقریبا ژئوپلیتیکترین بحران چندینساله اخیر منطقه بوده، مشابه واکنش اوباما دانست؟ یا سرکاربودن کسانی که درگیری نظامی را راهحل مناسبی برای رفع تروریسم میدانند، با توجه به پراکندهبودن گروهی مانند «داعش»، چه سرانجامی را برای کشورهای خاورمیانه رقم میزد؟ به عبارت دیگر، اگر به جای رویکرد نرم اوباما، نگاه سختافزارانه بوش را در نظر بگیریم، احتمال قریب به یقین، آنچه تا به امروز در سوریه و عراق به نام مقابله با داعش و دیگر گروههای تروریستی رخ داده بود، با وضعیت کنونی، مقایسهکردنی نبود. بنابراین اگر گفته «مورگنتا»، نظریهپرداز مشهور روابط بینالملل را بپذیریم که «تصمیمات رئیسجمهوری آمریکا نهتنها بر زندگى ساکنان آن کشور، بلکه بر میلیونها انسان در سراسر جهان تأثیر میگذارد»، با تأکید بر اینکه شرایط امروز منطقه آشوبزدهتر از هر زمان دیگری است، آنچه در چند سال اخیر از دیپلماسی اوباما به دست آمد، نوعی اصلاحات ساختاری و منازعات نظامی با شدتی پایینتر از علاقهمندیهای بوش و یاران نومحافظهکارش بود. اصلاحاتی که جلوه عملی آن، آشتی با کوبا پس از نیمقرن مناقشه، تمایلنداشتن به حمله نظامی به کشورهای رقیب، با وجود تمایل بوش به این اقدام، کاهش تعداد سربازان در کشورهایی که بوش رویارویی سخت نظامی در آنها را آغاز کرده بود، گفتوگوی سازنده با ایران، میل به حل امنیتی معضل تروریسم در جهان، به جای حذف فیزیکی عاملان احتمالی و اجتناب از سرسپردگی مطلق در برابر اسرائیل بود. اینکه اوباما پس از دههها رفاقت دیپلماتیک آمریکا و اسرائیل، موجودیت فلسطین را «خدشهناپذیر» بخواند، بهتنهایی کافی است تا فاصله فاحش معنای دیپلماسی منطقهای میان او و بوش مشخص شود. همین امر هشداردهنده این واقعیت است که درپیشگرفتن رویکرد نومحافظهکاری مانند بوش و علاقه به «عکسالعملهای شدید بینالمللی»، میتوانست بینظمی کنونی در امنیت جهانی را دوچندان کرده و بستر منطقه پرتلاطم خاورمیانه را بحرانیتر از امروز کند. درعینحال باید این واقعیت را پذیرفت که سیاست خارجی امپراتوریطلب آمریکا، همیشه بر پایه قدرت نظامی استوار بوده، اما با دقت بر واقعیات موجود، نتایج حضور افرادی مانند اوباما در کاخ سفید که تاکتیکهای دوسویه و توازندهنده را ترجیح میدهند، به مراتب متفاوتتر خواهد بود با کسانی که تأکید بر واکنشهای یکسویه و رادیکال فراملی دارند؛ مانند بوشِ پدر، بوشِ پسر، بوشِ برادر یا هر نئومحافظهکار دیگری.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.