پوپولیست و دیگر هیچ
مریم جعفری
امروز جهان بهتر از سه یا چهار هزار سال پیش اداره نمیشود؛ تاریخِ بیخردی همچنان ادامه دارد؛ بیخردی زمان و مکان نمیشناسد؛ بیزمان و جهانشمول است. اگرچه عقاید و عادات هر زمان و مکان خاص، شکل معینی به آن میدهد؛ اما ارتباطی به نوع نظام ندارد؛ هم سلطنت ممکن است موجد آن باشد و هم حکومت یک اقلیت قدرتطلب (الیگارشی) و هم مردمسالاری (دموکراسی)؛ ویژه ملت یا طبقه خاصی هم نیست. طبقه کارگر و حکومتهای کمونیستی و نماینده آنها، همانگونهکه تاریخ دوران اخیر بهخوبی نشان داده، در مسند قدرت بخردانهتر یا کارسازتر از طبقه متوسط عمل نکردهاند. انقلاب فرانسه نمونه بزرگی از حکومت مردمی بود، اما دیری نپایيد به محض آنکه مدیری توانا پیدا کرد، به خودسالاری بازگشت. ناپلئون هم مأموران دولت را طبق اصل ارتقا بر پایه استعداد برمیگزید؛ اما این سیاست مدتی مؤثر افتاد تا آنکه او هم قربانی کبر و نخوت شد و بر اثر بلندپروازی بیشازحد، خود را نابود کرد. کارنامه پرولتاریا را بر اریکه قدرت در روسیه مشکل بتوان خردمندانه خواند، هرچند پس از چند دهه اقتدار نوعی توفیق وحشیانه باید به آن نسبت داد. اگر روسها اکنون نسبت به گذشته وضع بهتری دارند، بهایی که به صورت خودکامگی در ازای آن پرداختهاند؛ نهتنها کمتر بلکه بیشتر از زمان تزارها بوده است. تاریخ همچنان ادامه دارد؛ روزی هیتلر به روسیه حمله کرد، امروز هممسلکهای او همان مسیر اشتباه را دنبال میکنند. زمانی جورج سوم به جای صلح با مهاجرنشینها، به روی آنان شمشیر کشید؛ امروز پناهندگان بیدفاع در مرزهای اروپایشرقی در مواجهه با راستهای افراطی قرار میگیرند؛ روزی ناپلئون سر جنگ برداشت، اکنون تمام جهان در حال نزاع و درگیری است؛ و تاریخ بیخردی همچنان ادامه دارد. این روزها جهان غرب از معضلهای بسیاری رنج میبرد. بحرانهای اقتصادی آنچنان غرب را به چالش کشیدهاند که غربیها آینده روشنی برای خود نمیبینند. اروپا از معضل سیل مهاجران اهالی خاورمیانه احساس خطر میکند و افزایش تهدیدهای امنیتی و فعالیتهای تروریستی، امنیت آن را به خطر انداخته است. دراینمیان پوپولیسم نیز در حال رشد است. ظهور چهرههای پوپولیستی و دادن شعارهای عوامپسند که در بسیاری مواقع رنگوبوی نژادپرستی به خود میگیرند، سبب شده، بسیاری نگران آینده باشند.اولین چالش علیه هژمونی غرب پس از سقوط کمونیسم، ظهور کشورهایی مانند برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقایجنوبی، در دهه آغازین قرن بیستم بود. رشد فزاینده بریکس و رسیدن جمعیت این چند کشور به نیمی از جمعیت کل جهان، در حال بهچالشکشیدن موازنه قوا به ضرر آمریکا و اروپای غربی بود؛ اما امروزه، بریکس به لحاظ ژئوپلیتیکی تهدیدی جدی علیه غرب محسوب نمیشود. روسیه، برزیل و آفریقایجنوبی درگیر مشکلات اقتصادی عدیدهای هستند و نرخ رشد اقتصادی چین نیز مانند گذشته نیست؛ اما از طرف دیگر، غرب از جنبههای مختلف و در مناطق متفاوت ازجمله در حیات خلوت خود -آمریکای لاتین- تحت فشار قرار گرفته است. اینبار چالش پیشِرو از جنس سیاسی و نه اقتصادی است. این مشکل مربوط به خیزش ليدرهايي میشود که هرچه بیشتر از بهچالشکشیدن حقوق بینالمللی و هنجارهای دموکراتیک استقبال میکنند.
پوپولیستها با ادعاهای جدید آمدهاند. سالها در هر دوسوی آتلانتیک پوپولیستها با این تفکر رشد کردند که نخبگان مغرور نمیتوانند مشکلات مردم عادی را حل کنند. حالا اما پوپولیستها به این ترس دامن میزنند که دولتها نمیتوانند از شهروندان خود محافظت کنند. نمونه بارز از این رهبران «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه، «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری ترکیه یا «ویکتور اوربن»، نخستوزیر مجارستان است. آنان سیاست را به مثابه مدیریت احساسات جمعی برای رسیدن به اهداف بزرگتر مانند رشد اقتصادی، توزیع عادلانه ثروت، افزایش امنیت ملی، قدرت و پرستیژ نمیبینند. در مقابل، این افراد سیاست را عرصه بیپایان دسیسهچینی و حذف سایرین برای حفظ قدرت شخصی میدانند. ممکن است این افراد ناسیونالیست باشند؛ اما دیدگاه آنها در چارچوب اروپای قبل از جنگ جهانی اول میگنجد. مهمترین تفاوت میان دیکتاتورهای قدیمی و رئيسان کنونی، آن است که این افراد باید بارهاوبارها با رأیدهندگان مواجه شوند و همچنین سیاستهای تقابلجویانه آنها عنصر مرکزی استراتژی بقای آنهاست.هیچکس نباید مشقتهایی را که رویکارآمدن پوپولیستها به بار میآورد، دستکم بگیرد. برخی از سیاستمداران با گذاشتن نام فاشیست یا افراطگرا بر آنها عقایدشان را رد میکنند؛ اما آیا راه بهتری هم هست؟ بازارهای آزاد، مرزهای باز، جهانیسازی و حرکت آزادانه افراد. بخشی از راهحل در قدرت ایدههای لیبرال نهفته است. فناوریهای نو، رفاه و تجارت بیش از بیگانههراسی بر بیاعتمادیهای مردم مرهم خواهد گذاشت. راه غلبه بر این نفرتها، رشد اقتصادی است نه دیوارکشیدن بر مرزها. آنچه خطر را بیشتر میکند، احتمال رویکارآمدن افراد دیگری ازایندست در غرب است. نمونههای آن شامل ناسیونالیستهای اسکاتلند، کاتالانهای اسپانیا و رویکارآمدن سیاستمدارانی در انگلیس است که خواهان خروج این کشور از اتحادیه اروپا هستند؛ کسانی که از این سیاستمداران حمایت میکنند، هیچ توجهی به عواقب اقتصادی وخیم آن برای جامعه خود ندارند. بههمینترتیب در دو دموکراسی بزرگ غربی، نامزدهای پستهای مهم، عملکردی مشابه این چهار نفر از خود نشان دادهاند؛ «دونالد ترامپ» نامزد جمهوریخواه انتخابات ریاستجمهوری آمریکا و «مارین لوپن» نفر حزب «جبهه ملی» فرانسه. اگر آنها بتوانند در تلاش خود برای رسیدن به قدرت موفق شوند، میتوان گفت ثبات جهانی در معرض تهدید جدی قرار گرفته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.