حیات، محصول انبساط کیهان
جهان به دقت تنظیم شده است
بابک احمدی
سالهاست دانشمندان میدانند که عالم در حال منبسطشدن است، یعنی کهکشانها، ستارهها و تقریبا همه ماده عالم با سرعتی که دائما در حال افزایش است، از هم دور میشوند. اکنون دانشمندان گمان میکنند شاید این پدیده، نقش مهمی در بهوجودآوردن شرایط مناسب برای شکلگیری حیات داشته است. گروهی از فیزیکدانها با بررسی تأثیر نوعی از انفجارهای عظیم کیهانی به نام «انفجارهای پرتوی گاما» (Gamma Ray Burst) بر سیارهها، به چنین نتیجهای رسیدهاند. آنها متوجه شدند که اگر قرار است حیات در سیارهای شکل بگیرد، بهتر است آن سیاره همسایه نزدیکی نداشته باشد. اتفاقا انبساط کیهان، باعث دور شدن همسایهها از یکدیگر میشود. «رائول خیمنز» (Raul Jimenez)، کیهانشناس و فیزیکدان نظری دانشگاه بارسلونا که این مقاله را نوشته است، میگوید: «در محیطهای متراکم، سیارهها به انفجارهایی که رخ میدهد، بسیار نزدیک هستند، پس بهتر است که در حومه یا منطقهای باشند که در آنجا، جمعیت کهکشانهای کوچک زیاد نیست. این دقیقا جایی است که کهکشان راهشیری قرار گرفته است». «خیمنز» و گروهش قبلا نشان داده بودند که انفجارهای پرتوی گاما ممکن است با بمباران سیارهها با پرتوها و ازبینبردن لایه ازن، باعث انقراض موجودات زنده و غیرقابل سکونتشدن سیارهها شوند. انفجارهای پرتوی گاما چنان قدرتمند هستند که اگر در کهکشانی نزدیک رخ دهند، میتوانند زندگی در سیارههای کهکشان همسایه را نیز از بین ببرند. پژوهشگرانی که روی این موضوع پژوهش کردند، میخواهند دریابند چه نوع جهانی برای شکلگرفتن حیات مناسبتر است. پژوهشهای آنها، تازهترین کاری است که در زمینه «اصل انساننگر» یا «اصل انسانمحور» (Anthropic Principle) انجام شده است. اصل انسانمحوری میگوید عالم بسیار دقیق تنظیم شده است تا «حیات هوشمند» در آن بهوجود آید. پژوهشگران میگویند اگر نیروهای طبیعت قویتر یا ضعیفتر از وضعیت کنونیشان بودند، واحدهای سازنده حیات مثل ذرات بنیادی، اتمها و مولکولهای زنجیرهای بلندی که پدیدآمدن زندگی را ممکن کردند، هیچگاه بهوجود نمیآمدند. به بیان دیگر باورمندان به این نظریه میگویند، جهان ما به دقت تنظیم شده است، یعنی از نظر قوانین ریاضی و احتمالات، جهان ممکن بود در حالتهای بسیار متفاوتی پدید آید، اما فقط حالت بسیار خاصی از این حالات است که پیدایش و ادامه حیات را برای ما انسانها میسر میکند. برای مثال در علوم تجربی نشان داده شده است که اگر برای مثال فاصله خورشید از زمین از حد فعلی کمتر یا بیشتر بود، امکان تشکیل و ادامه حیات در زمین فراهم نمیشد. مثال دیگر اینکه اگر هرکدام از نیروهای اصلی فیزیک (نیروهای هستهای قوی و ضعیف، نیروهای الکترومغناطیس، نیروی گرانش یا برخی از ثابتهای طبیعت مانند بار و جرم الکترون) به مقدار ناچیزی از مقدار فعلیشان متفاوت بودند، جهان نمیتوانست حیات را در خود بپروراند. «خیمنز» و همکارانش مدلی کامپیوتری درست کردند که در آن، عالم میتواند با شتابهای متفاوتی منبسط شود. سپس آنها با استفاده از این مدل کامپیوتری محاسبه کردند که چگونه تغییر ثابت کیهانی و در نتیجه تغییر شتاب انبساط، چگالی عالم را تغییر میدهد و بهاینترتیب توانستند ببینند در چگالیهای مختلف، چه مقدار پرتوی گاما بر سیارههای این جهانها میتابد. گمان میرود عامل ناشناختهای به نام انرژی تاریک باعث شتاب مثبت انبساط عالم شده است. انبساط عالم باعث شده تراکم ماده کم شود و در نتیجه سیارهای مثل زمین بتواند از انفجارهای پرتوی گاما دور بماند. در نتیجه، تابش انفجارهای پرتوی گاما، مانع تشکیل حیات در زمین نشد. مشخص شد که عالم ما با شتابی کاملا بهینه و مناسب برای بهوجودآمدن حیات منبسط میشود. ثابت کیهانی که اکنون وجود دارد، باعث شده چگالی عالم آنقدر کم باشد که بسیاری از سیارهها، از تابش انفجارهای پرتوی گاما در امان بمانند. در ضمن شتاب انبساط عالم آنقدر زیاد نیست که از شکلگیری ستارهها و سیارهها جلوگیری کند. اگر سرعت انبساط عالم بیشتر بود، تشکیل ستارهها در میان سحابیها، بسیار دشوارتر میشد یا به بیان دیگر احتمال تشکیل ستارهها کمتر میشد. «خیمنز» میگوید انبساط عالم بسیار بیشتر از آنچه فکر میکردیم، در بهوجودآمدن حیات نقش داشته است. او میافزاید: «برای خلوتکردن عالم و تبدیل آن به چیزی شبیه حومه شهر، به ثابت کیهانی نیاز داشتیم. این پدیده برای من شگفتانگیز است». فراسوی همه اینها، یک پرسش اساسی وجود دارد. «آلن هیونز» (Alan Heavens)، مدیر مرکز سلطنتی کیهانشناسی امپریال کالج لندن، این پرسش را مطرح میکند که چرا ثابت کیهانی این مقدار است؟ او میگوید به صورت نظری، ممکن بود ثابت کیهانی صفر باشد که در آن صورت عالم شتاب نمیگرفت، یا ممکن بود ثابت کیهانی، چندصدبرابر مقدار کنونیاش باشد. او در ادامه میگوید: «اینکه مقدار ثابت کیهانی، خیلی کم است اما صفر نیست، یکی از معماهای بزرگ و مهم در کیهانشناسی است» و در ضمن میافزاید که پژوهشها نشان میدهند که این عدد با شرایط لازم برای تشکیل حیات هوشمند همخوانی دارد. «لی اسمولین» (Lee Smolin)، فیزیکدان نظری از انستیتوی پریمتر در واترلوی کانادا، میگوید: «استدلال این مقاله منحصربهفرد است و من در مطالعه بار اول آن، هیچ خطایی در آن پیدا نکرده ام». او میافزاید: «من تابهحال، چیزی درباره این موضوع نشنیده بودم. بنابراین باید از آنها برای باز کردن یک بحث جدید قدردانی کرد». بااینحال او میگوید: «بسیاری از استدلالهای انسانگرایانهای که تابهحال ارائه شده، با مغالطه همراه بودهاند. برای مثال بسیاری ترجیح میدهند در یک زمان، به یک متغیر در بهوجودآمدن حیات نگاه کنند. نگاهکردن همزمان به چند متغیر میتواند به نتیجه متفاوتی ختم شود». «خیمنز» میگوید: «گام بعدی این است که بفهمیم آیا آنطور که دیگر دانشمندان میگویند انفجارهای پرتوی گاما برای حیات مخرب هستند یا خیر». گروه او تابهحال فقط نشان دادهاند که قرارگرفتن در معرض این پرتوها میتواند لایه ازن اتمسفر سیاره را که نقش حفاظتی دارد، از بین ببرد. او ادامه میدهد: «آیا وقوع چنین پدیدهای واقعا برای تشکیل و ادامه حیات، فاجعهآفرین است؟ من اینطور فکر میکنم، ولی شاید حیات از چیزی که ما فکر میکنیم، انعطافپذیرتر است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.