زمین در گذر تاریخ داستان پیدایش
فاطمه کاظمی
بیشتر اطلاعاتی که دانشمندان از کیهان دارند، از بررسی منظومه شمسی خودمان حاصل شده است، هرچند اطلاعاتشان از منظومه شمسی هم کامل نیست و در بسیاری از موارد، با اماواگرهای بسیاری همراه است. ساختار منظومه شمسی نیز یکی از بزرگترین معماهای بشر بود. در ابتدا بشر گمان میکرد که زمین در مرکز این منظومه است و خورشید، ماه و سیارههای دیگر نیز بر گرد زمین در چرخشند. این ساختار، زمین مرکزی نام داشت. البته برخلاف آنچه که برخی گمان میکنند، این تنها نظریه موجود درباره ساختار منظومه ما نبود. گروهی دیگر نیز به نظریه خورشید مرکزی باور داشتند که میگفت خورشید در مرکز این منظومه است و زمین و دیگر سیارهها، به دور خورشید میگردند. برخلاف آنچه که بسیاری از ما فکر میکنیم، این نظریه بسیار قدیمی است. در حقیقت «آریستاخوس ساموسی» حدود 250 پیش از میلاد، این نظریه را بیان کرد، اما دیگران، این نظریه را رد میکردند و طرفداران این نظریه هم قدرت اثبات آن را به رقیبان نداشتند تا آنکه دانشمندان این نظریه را در پایان قرن هفدهم میلادی پذیرفتند. هماکنون منظومه شمسی ما، در کهکشان راه شیری سفر میکند و مدارش تقریبا در فاصله 30 هزار سال نوری از مرکز کهکشان قرار دارد. سرعت آن حدود 220 کیلومتر بر ثانیه است. یک سال کهکشانی، یعنی مدتزمان لازم برای آنکه منظومه شمسی یک دور کامل به دور مرکز کهکشان بگردد، حدود 220 تا 250 میلیونسال است. پس به بیان دیگر، منظومه شمسی از زمان تشکیل، حداقل 20 بار به دور کهکشان چرخیده است. اما چگونگی پدیدآمدن منظومه شمسی هم یکی دیگر از معماهای دانش بشری بود. پیش از آنکه علم تجربی گسترش یابد، فرهنگها و اقوام و ملل مختلف، افسانههایی درباره چگونگی تشکیل منظومه شمسی ارائه کرده بودند اما طبق نظریههای پذیرفتهشده کنونی، منظومه خورشیدی ما حدود 4.6 میلیارد (4.6 هزارمیلیون) سال پیش با تجمع یا رمبش گرانشی بخش کوچکی از ابرهای مولکولی آغاز شد. بیشتر این مواد در مرکز جمع شدند و خورشید را پدید آوردند، بقیه آن هم در دیسک یا صفحه پیشسیارهای پخش شد و سیارهها، قمرها، سیارکها و دیگر اجرام کوچک منظومه شمسی را به وجود آورد. چگونگی تشکیل خورشید و توجیه منبع انرژی به ظاهر بیپایان آن نیز یکی دیگر از معماهای جهان بود. هرچند دانشمندان تا پیش از آغاز قرن گذشته منشأ این انرژی را نمیدانستند، اما دستکم این را میدانستند که اگر درون خورشید چیزی همانند زغالسنگ میسوزد، خورشید مدتها پیش از این سوخته و تمام شده بود. پس از آنکه «آلبرت اینشتین»، نظریه نسبیت را عرضه کرد و آزمایشها، همانند رصد خورشیدگرفتگی به سرپرستی «آرتور استنلی ادینگتون»، درستی این نظریه را ثابت کرد، کمکم این فکر پدید آمد که انرژی خورشید از همجوشی هستهای در مرکز آن حاصل میشود. «ادینگتون» در سال 1935 میلادی، از این هم فراتر رفت و گفت احتمالا عناصر دیگری نیز ستارگان را تشکیل دادهاند. قمرها هم یکی دیگر از اجزای منظومه شمسی هستند که چگونگی تشکیل آنها تا مدتها، پرسش مهم بشر بود. قمرها در اطراف اکثر سیارات و دیگر اجرام منظومه شمسی دیده میشوند. هرچند سیاره زمین فقط یک قمر دارد، اما سیارههایی مانند مشتری و کیوان، تعداد زیادی قمر دارند. طبق اطلاعات امروزی ما، قمرها، با یکی از این سه روش، پدید آمدهاند: تشکیلشدن از دیسک دور سیارهای، تشکیلشدن از بقایای برخورد و بهدامافتادن اجرام در حال عبور.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.