استفاده از فناوریهای نوین برای بررسی تاریخ کیهان
حلقه گمشده در داستان تکامل کائنات
حسن احمدیکرویق. استاد بازنشسته دانشگاه تهران
اخترشناسان، نسبت به باستانشناسان از مزیت عمدهای برخوردارند. آنها میتوانند گذشته را رؤیت کنند. بهعلت محدودبودن سرعت حرکت نور، یک شیء کیهانی هرچه از زمین دورتر باشد، زمان بیشتری طول میکشد که نور آن به ما برسد. در نتیجه، تصویر امروزی ضبطشده توسط تلسکوپها، در حقیقت تصویر شیء مربوطه در زمان صدور نوری است که امروزه به زمین رسیده است. برای مثال، تصویری که امروزه تلسکوپها از اجرام واقع در فاصله هفت میلیارد سال نوری از زمین ضبط میکنند، وضعیت و شکل این اجرام در هفت میلیارد سال پیش است. اگر بین این اجرام، سیارهای با موجودات هوشمند در آن باشد و آنها هم امروزه با تلسکوپ خودشان کهکشان راه شیری را رصد کنند، نه شکل امروزی این کهکشان، بلکه وضعیت و شکل کهکشان راه شیری را در هفت میلیارد سال پیش خواهند دید. قطعا منظومه شمسی در تلسکوپ آنها ظاهر نخواهد شد، زیرا این منظومه در هفت میلیارد سال پیش وجود نداشت و عمر آن از حدود پنج میلیارد سال تجاوز نمیکند. امروزه با استفاده از تلسکوپهای قدرتمند زمینی و تلسکوپهای فضایی، میتوانیم ردپای داستان کائنات را از 500 میلیون سال پس از تولد کائنات و سپریشدن عمر 13.7 میلیارد ساله آن پیگیری کنیم. البته، یک تابش که حدود 400 هزار سال بعد از وقوع مِهبانگ، تمامی کائنات آن زمان را فرا گرفت، یک صحنه مجزا در داستان کائنات را توصیف میکند. کائنات تازه تولدیافته، همانند یک نوزاد تازهبهدنیاآمده است، یعنی اگرچه ظاهرا بیشکل و بیهویت به نظر میرسد، اما نطفه تمام مشخصات و ویژگیهای حیات آینده کائنات را در خود دارد. بههرحال، وقتی دوربینهای تلسکوپهای ما داستان کائنات را پیگیری میکنند، در واقع دوران بلوغ آن را مشاهده میکنند، یعنی ستارگان، کهکشانها و خوشه کهکشانها را رؤیت میکنند که از قبل در جایجای کائنات، بهوجود آمده و در آن پخش شده اند. در دوره بین تولد و بلوغ چه چیزی رخ داده است؟ یعنی در دوره رشد و نوجوانی که طی آن کائنات بسیار منقلب ولی سازنده بوده است؛ داستان این دوره نوجوانی از دیرباز موضوع حدس و گمان بوده است اما امروزه به برکت ترکیبی از ادوات جدید و فناوری دقیقتر رصد، تصویر این حلقه گمشده داستان کائنات، در حال روشن شدن است تا حلقه گمشده، در جای خود قرار گیرد. این کشف جدید، بهصورت وِزوِز و هیسهیس امواج رادیویی با طولموج بزرگ در حال وقوع است. البته ما از قبل تصویر کلی و تقریبی از حلقه گمشده رشد و نوجوانی کائنات را داشتیم که علائم آن در ریزموج پسزمینه کیهانی نهفته که در حدود 400 هزارسالگی کائنات ناگهان آزاد شده است. در این برهه زمانی بازترکیب، کیهان تا آن حد سرد شده بود که پروتونها و الکترونها با هم ترکیب شده و اتمهای خنثای هیدروژن را ایجاد کنند. این بازترکیب، نور را تولید و در تمام جهات پراکنده کرد. تغییرات جزئی و مختصر در دمای این ریزموج نشان میدهد اتمهای هیدروژن بهصورت یکنواخت پخش نشده بودند، بلکه تقریبا به صورت تودهها و انباشتهای نامحسوس ظاهر شدند. با گذشت زمان، کشش گرانشی باعث شد تودهها و انباشتههای نزدیک به هم، به یکدیگر پیوسته، تحکیم و قوام یافته و رشد کنند تا درنهایت به صورت ستاره درآمده و شعلهور شوند. ستارگان نزدیک به هم، به نوبه خود، در سایه کشش گرانشی به آرامی جذب یکدیگر شده و در طول چند صدمیلیون سال، کهکشانهایی را بهوجود آوردند که مرتب رشد کرده و بر اندازه آنها افزوده شده است. با وقوع این رویداد، کیهان در معرض تغییر نهایی خود قرار گرفت، تابش پرانرژی ساطعشده از ستارگان باعث شد که اتمهای هیدروژن بهوجودآمده در برهه بازترکیب، شکسته شده و پروتون و الکترون آزاد کنند. تصور میشود که این رویداد، موسوم به برهه بازیونیزهشدن در حدود 700 میلیون سال بعد از وقوع مهبانگ پایان یافته است و با اتمام آن، دورانی از کیهان و کائنات فرارسیده که امروزه شاهدش هستیم. داستان تحول کائنات از مهبانگ تا به امروز، به صورتی که گفته شد، داستانی است که در غیاب شواهد رصدی، شاید زیادی به آن اطمینان میشود. در واقع، بسیاری از جزئیات داستان تکامل کائنات، سادهسازی شده و در بعضی موارد، حتی کاملا نامعلوم هستند. برای ذکر این جزئیات مبهم، از کهکشانها شروع میکنیم. چه چیزی باعث شده که اولین کهکشانها ساخته شوند؟ ساختهشدن اولین ستارهها کاملا معقول و قابل تصور است، اما اولین ستارهها، کرههایی کاملا غیرعادی بودند؛ زیرا برخلاف ستارگان نسلهای بعدی، ستارگان اولیه در محیطی شکل گرفتند که تقریبا منحصرا متشکل از هیدروژن و هلیوم بود، یعنی تنها عناصری که در مِهبانگ بهوفور تولید شده بودند. واکنشهای هستهای در این ستارگان پیشرو، عناصر سنگینتر مانند کربن، اکسیژن و سیلیسیوم را به وجود آورد که درنهایت یعنی بعد از انفجار ستارگان، وارد مخلوط هیدروژن و هلیوم شده و ستارگان نسل بعدی، از این مخلوط ایجاد شدند. تکرار این فرایند، به تولید ستارگانی مثل خورشید ما و سیاره ما منجر شد. از آنچه میدانیم، میتوان گفت که ستارگان اولیه، غولهای بادکردهای بودند که اندازه آنها تا صد برابر اندازه خورشید میرسید. این غولها، خیلی سریع سوختند و پس از چندمیلیون سال، به پایان عمر خود رسیدند. آیا این مدت زمان برای شکلگیری کهکشانهای متشکل از این ستارگان، یا تأثیرگذاری در شکلگیری آنها کافی بود؟ یا اینکه این ستارگان نسل بعدی بودند که از نظر تعداد و پایداری به حد کفایت برای کهکشانسازی رسیدند؟ ابهام دوم مربوط به سیاهچالهها است. به نظر میرسد که در مرکز کهکشان راه شیری و هر کهکشان دیگر مشابه با آن، یک سیاهچاله غولآسا لانه کرده که جرم آن به میلیونها و حتی میلیاردها برابر جرم خورشید میرسد. این سیاهچالهها، چگونه چنین بزرگ شدهاند. یک نظریه آن است که اینها، از سیاهچالههای کوچکتری با اندازه یک ستاره، شروع کردهاند. این سیاهچالههای کوچک با انفجار و مرگ نهایی ستارگان بزرگ ایجاد شده و روی یکدیگر سقوط کردهاند، سپس با جذب گازها و ستارگان مجاور خود، به آرامی رشد کردهاند. اما برای اینکه یک ابرسیاهچاله با مکیدن مواد دوروبر خود، به اجرامی همانند اجرام ذکرشده برسد، بهمدت زمانی بیش از عمر کائنات بعد از مهبانگ نیاز است. نظریه دیگر میگوید که آنها از ابتدا بسیار بزرگ و پُرجرم متولد شدهاند که ناشی از انفجار و انهدام نهایی مقادیر فوقالعاده عظیم گازهای اولیه بوده است. ابهام سوم آن است که آیا برهه بازیونیزهشدن، ناشی از تابش نور ماورای بنفش ستارگان اولیه بود یا در اثر پرتوهای ایکس ساطعشده از این سیاهچالهها هنگام تغذیه آنها ایجاد شده است؟ یادآوری میشود کهکشان راه شیری محصول دوره تاریک کائنات بوده است. یک راه پاسخگویی به این ابهامات و پرسشها، ساختن تلسکوپهای هرچهبزرگتر و حساستر و رصد رویدادهای هرچهدورتر، یعنی قدیمیتر و نزدیکتر به مهبانگ است. اما در آینده قابلپیشبینی، این روش فقط به روشنشدن بخشی از مسائل منتهی میشود. زیرا اشیای موردنظر، به حدی از ما دورند که قدرتمندترین تلسکوپهای قابلتصور نیز میتوانند فقط روشنترین و درخشانترین اشیا را رصد کنند. روش دیگر، بهدامانداختن امواج رادیویی ساطعشده از اتمهای هیدروژن است. گاز هیدروژن خنثی، که مادهای وافر، پخششونده و ویژگی کیهانبین برهههای بازترکیب و بازیونیزهشدن است، علامت یا سیگنال ضعیفی از حضور خود ساطع میکند. در هر اتم هیدروژن، یک پروتون و یک الکترون وجود دارد که مانند یک میله مغناطیسی عمل میکنند، یعنی به صورت چرخشی جابهجا میشوند و انرژی آزاد میکنند تا ممانهای مغناطیسی یا اسپین آنها در خلاف جهت یکدیگر قرار گیرند. وقتی یک اتم هیدروژن با چرخش این میله مغناطیسی جابهجا میشود، یک فوتون با طولموج رادیویی 21 سانتیمتر رها میکند. به طور مشابه، یک اتم هیدروژن میتواند یک فوتون عبوری با همان طولموج را جذب کرده و در جهت دیگر جابهجا شود و در حالت انرژی بالاتر قرار گیرد. هر دو طریق، یعنی صدور یا جذب تابش با طولموج 21 سانتیمتر در هر بخش از آسمان، علامت مطمئنی حاکی از وجود اتمهای هیدروژن در آن بخش است. چون هیدروژن، در معرض تابش پرانرژی ساطعشده از ستارگان سوزان روشن یا از سیاهچالههای ابرجرمدار، یونیزهشده و از حالت خنثی خارج میشود و تابش 21 سانتیمتری ساطع نمیکند، بنابراین نقشههای تهیهشده از محدوده هیدروژن، میتواند تصویر دقیقی را نشان دهد که کجای آسمان، ستارگان و سیاهچالهها وجود ندارند. علامت یا سیگنال اتمهای هیدروژن را یک اخترشناس آلمانی به نام «هندریک وَندر هُلست» در سال 1221 شمسی کشف کرد و آشکارسازی این سیگنال ساطعشده از کهکشان راه شیری، نخستینبار در سال 1330 توسط «هارولد اِوین» و «ادوارد پرسل» صورت گرفت. آنها یک آنتن شاخی را از پنجره دانشکده فیزیک دانشگاه هاروارد رو به آسمان قرار دادند و سیگنال را دریافت کردند. از آن زمان بهبعد، مرسوم شده که وجود گاز هیدروژن داغ در کهکشان ما و کهکشانهای مجاور، شناسایی شود و مثلا جابهجایی دوپلر آن به طرف طولموجهای بالاتر یا پایینتر را اندازه بگیرند تا معلوم شود که چه کهکشانهایی به طرف ما حرکت میکنند و کدامیک از ما دورتر میشوند. از جابهجایی دوپلر مشابهی میتوان استفاده کرد تا تکامل هیدروژن در اوایل عمر کائنات را ثبت کرد. همانطور که با گذشت زمان، کیهان گسترش مییابد، طولموج تابشی در کیهان هم که در حال حرکت است، زیاد میشود. هرچه یک بخش از کیهان از ما دورتر باشد، رویدادهای قدیمیتر در آن قابلرؤیت بوده و طولموج تابش آن نیز کشیدهتر خواهد بود. این پدیده به ما امکان میدهد که نقشه سهبُعدی هیدروژن اولیه را تهیه کنیم که با تنظیم آنتنها برای دریافت طولموجهای کشیدهتر مختلف، به دست میآید. دو بُعد این نقشه، در پهنه آسمان بوده و بعد سوم نیز نشاندهنده فاصله مکانی با ما یا فاصلهزمانی نگرش به گذشته است. نتیجه این نوع بررسی، فیلم سالهای گمشده از داستان کائنات را نشان خواهد داد و درواقع فرضیات کلی و نظری ما از تکامل کائنات را تأیید یا رد کرده و به بسیاری از سؤالات مزاحم و ابهامات پاسخ خواهد داد. جزئیات دقیق در نقشههای سیگنال رادیویی با طولموج 21 سانتیمتر در عمق زمان، آشکار خواهد کرد که آیا ستارگان عظیم و غولآسای نسل اول، اجرام دیرپای مؤثر در شکلگیری کهکشانها بودهاند یا اینکه شمعهایی با عمر کوتاه بودند که یکبار جرقه زده و دیگر هرگز دوباره آنها را نخواهیم دید. انتظار میرود که نقشههای تهیهشده از هیدروژن یونیزهشده ناشی از پرتو فرابنفش یا پرتو ایکس، نیز نشان دهند که آیا ستارگان یا سیاهچالهها عامل اصلی برهه بازیونیزهشدن بودهاند یا خیر. اگر سیاهچالههای قلب کهکشانها، عامل اصلی شناخته شوند، اندازه حبابهای یونیزهشده اطراف آنها نشان خواهد داد که آیا این حفرهها، اساسا ابربزرگ، زاده شدهاند یا اینکه در طول زمان با بلعیدن مواد دور و اطراف خود، ابربزرگ شدهاند. از این نقشههای جدید تهیهشده از هیدروژن، شاید بتوان برای پاسخ تعدادی از سؤالات بنیادی در فیزیک ذرات نیز استفاده کرد. پس چرا تابهحال این بررسی رادیویی هیدروژن صورت نگرفته است؟ به زبان ساده، فناوری لازم برای انجام کار موجود نبوده است. تابشهای ساطع از هیدروژن متعلق به اولینمیلیارد سال بعد از مهبانگ تا حد طولموجهای دومتر کشیده شدهاند که چندینمیلیون مرتبه بزرگتر از طولموج نور مرئی است. هرچه طولموج تابش، بزرگتر باشد، برای آشکارسازی آن با تفکیک لازم، تلسکوپ بزرگتری مورد نیاز است. واژه رادیوتلسکوپ بزرگ، برای هرکسی معمولا یک گیرنده بشقابی بزرگ را تداعی میکند. اما حساسیت بزرگترین رادیوتلسکوپ منفرد جهان، که بشقابی به قطر 305 متر است و در کوهپایه نزدیک آرسیبو در پورتوریکو نصب شده، حتی نزدیک به حساسیت لازم برای دریافت هیدروژن اولیه نیست. به همین دلیل است که در ساخت رادیوتلسکوپهای جدید، از روش متفاوتی استفاده میشود. در یک تلسکوب نوری، معمولا فوتونهای رسیده به تلسکوپ براساسی بسیار فراتر از طولموجهای بسیار کوتاه آنها، از یکدیگر تفکیک میشوند و تلسکوپ درواقع مانند جامی عمل میکند که فوتونهای مختلف رسیده به آن را شمارش میکند. برعکس در یک تلسکوپ رادیویی، فوتونهای رسیده از یک منبع دوردست، همپوشان شده و بهعنوان یک موج پیوسته منفرد ثبت میشوند. این موج را میتوان توسط تعداد کثیری از رادیوتلسکوپهای کوچکتر که در ارائه خاصی گسترده هستند، دریافت کرد و لزوما نباید با یک آنتن آنالوگ منفرد در طول زمان دریافت شود. نمونههای دریافتشده با ارائه تلسکوپها، توسط یک نرمافزار کامپیوتری با هم ترکیب شده و سیگنال اصلی ظاهر میشود. یکی از این ارائههای رادیوتلسکوپی، ارائه رادیوتلسکوپی طولموج بزرگ هندوستان، متشکل از 30 آنتن است که کارش را از سال 1375 آغاز کرده است البته بعدها معلوم شد که این ارائه، خیلی کوچک است. این ارائه را در دوره کمبود دادهها، طراحی و ساخته بودند و آن زمان، هیدروژن کائنات را بسیار بیشتر از مقدار واقعی آن ارزیابی کردند. بههرحال، هرچه تعداد آنتنها در یک ارائه یا یک مساحت خاص بیشتر باشد، حساسیت تلسکوپ بیشتر خواهد بود. از طرف دیگر هرچه طول خط پایه یک ارائه رادیوتلسکوپی بیشتر باشد، اشیای کوچکتر قابلتشخیصتر خواهند بود. منظور از طول خط پایه، طولانیترین فاصله افقی در سطح زمین است که توسط آنتنها پوشش داده میشود. تصور کنید که چندینهزار آنتن تلویزیون توسط یک ابررایانه به همدیگر متصل شوند، آنوقت شما یک ارائه دقیق و عظیم رادیوتلسکوپ با طولموج بالا دارید که میتواند روشنگر دیدگاه ما نسبت به دورههای اولیه و مبهم در گذشته کائنات باشد. البته کار این ارائههای عظیم رادیوتلسکوپ، ساده و آسان نیست، اول آنکه لایه جو زمین موسوم به یونسفر، در ضمن عبور امواج رادیویی با آن تداخل میکند و موقعیت و شکل شیء دوردست فرستنده امواج را کجومعوج میسازد و تأثیری ایجاد میکند که همانند تأثیر روی شکل اشیای فرستنده نور با تلسکوپ نوری مستقر در کف یک استخر است. طبعا این تأثیر، باید تصحیح و برطرف شود. این کار با استناد به مختصات اختروَش (پالسارها) بهعنوان مرجع، صورت میگیرد. اختروَشها ستارگان نوترونی با دوران بسیار سریع هستند که علائم تابشی منظم و متمرکزی به سمت ما گسیل میکنند. دوم آنکه، منابع منفرد رادیویی قوی که از درون کهکشان خود ما نیز تابشهای رادیویی، حدود 10هزارمرتبه قویتر و روشنتر از علائم باستانی کیهان، گسیل میدارند، باید مجزا و حذف شوند. به این علائم مزاحم، امواج رادیویی ارسالی از فرستندههای ایستگاههای رادیویی زمین را هم باید اضافه کرد که باید تفکیک و حذف شوند. فناوری نظری و ابزار محاسباتی برای غلبه بر موانع فوق، امروزه به میزان زیادی در دسترس است، انتظار میرود که اولین آشکارسازی قطعی هیدروژن مربوط به زمان وقوع بازیونیزهشدن، تا حدود ششسال دیگر صورت گیرد. البته این اولین تصاویر، تا حدودی تار و مبهم خواهند بود. برای نیل به تصاویر روشنتر، تمامی چشمها به ارائه رادیوتلسکوپ کیلومترمربع (SKA) دوخته شده که ساخت آن در آفریقایجنوبی و استرالیایغربی در سال 1395 آغاز خواهد شد (به شکلهای یک تا سه دقت کنید) و انتظار میرود که در سال 1399 به بهرهبرداری برسد. این ارائه، متشکل از حدود یک میلیون آنتن رادیویی است که مجموعه آن، امواج را در مساحتی معادل یک کیلومترمربع جمع میکنند. این ارائه، به یکی از سریعترین ابررایانههای جهان وصل خواهد شد. این رادیوتلسکوپ، از راز و طبیعت اولین کهکشانهای تشکیلشده در کائنات، در چندصدمیلیون سال اولیه بعد از وقوع مهبانگ، پرده بر خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.