|

استفاده از فناوری‌های نوین‌ برای بررسی تاریخ کیهان

حلقه گمشده در داستان تکامل کائنات

حسن احمدی‌کرویق. استاد بازنشسته دانشگاه تهران

اخترشناسان، نسبت به باستان‏شناسان از مزیت عمده‏ای برخوردارند. آنها می‌توانند گذشته را رؤیت کنند. به‏علت محدودبودن سرعت حرکت نور، یک شیء کیهانی هرچه از زمین دورتر باشد، زمان بیشتری طول می‏کشد که نور آن به ما برسد. در نتیجه، تصویر امروزی ضبط‌شده توسط تلسکوپ‏ها، در حقیقت تصویر شیء مربوطه در زمان صدور نوری است که امروزه به زمین رسیده است. برای مثال، تصویری که امروزه تلسکوپ‏ها از اجرام واقع در فاصله هفت ‌میلیارد سال نوری از زمین ضبط می‌کنند، وضعیت و شکل این اجرام در هفت ‌میلیارد سال پیش است. اگر بین این اجرام، سیاره‌ای با موجودات هوشمند در آن باشد و آنها هم امروزه با تلسکوپ خودشان کهکشان راه شیری را رصد کنند، نه شکل امروزی این کهکشان، بلکه وضعیت و شکل کهکشان راه شیری را در هفت ‌میلیارد سال پیش خواهند دید. قطعا منظومه شمسی در تلسکوپ آنها ظاهر نخواهد شد، زیرا این منظومه در هفت ‌میلیارد سال پیش وجود نداشت و عمر آن از حدود پنج ‌میلیارد سال تجاوز نمی‌کند. امروزه با استفاده از تلسکوپ‏های قدرتمند زمینی و تلسکوپ‏های فضایی، می‌توانیم ردپای داستان کائنات را از 500 ‌میلیون سال پس از تولد کائنات و سپری‌شدن عمر 13.7‌ میلیارد ساله آن پیگیری کنیم. البته، یک تابش که حدود 400 ‌هزار سال بعد از وقوع مِهبانگ، تمامی کائنات آن زمان را فرا گرفت، یک صحنه مجزا در داستان کائنات را توصیف می‌کند. کائنات تازه تولدیافته، همانند یک نوزاد تازه‌به‏دنیا‌آمده است، یعنی اگرچه ظاهرا بی‏شکل و بی‏هویت به نظر می‌رسد، اما نطفه تمام مشخصات و ویژگی‌های حیات آینده کائنات را در خود دارد. به‏هرحال، وقتی دوربین‏های تلسکوپ‏های ما داستان کائنات را پیگیری می‌کنند، در واقع دوران بلوغ آن را مشاهده می‌کنند، یعنی ستارگان، کهکشان‏ها و خوشه کهکشان‏ها را رؤیت می‌کنند که از قبل در جای‏جای کائنات، به‏وجود آمده و در آن پخش شده‏ اند. در دوره بین تولد و بلوغ چه چیزی رخ داده است؟ یعنی در دوره رشد و نوجوانی که طی آن کائنات بسیار منقلب ولی سازنده بوده است؛ داستان این دوره نوجوانی از دیرباز موضوع حدس و گمان بوده است اما امروزه به برکت ترکیبی از ادوات جدید و فناوری دقیق‌تر رصد، تصویر این حلقه گمشده داستان کائنات، در حال روشن شدن است تا حلقه گمشده، در جای خود قرار گیرد. این کشف جدید، به‏صورت وِزوِز و هیس‏هیس امواج رادیویی با طول‌موج بزرگ در حال وقوع است. البته ما از قبل تصویر کلی و تقریبی از حلقه گمشده رشد و نوجوانی کائنات را داشتیم که علائم آن در ریزموج پس‏زمینه کیهانی نهفته که در حدود 400 ‌هزارسالگی کائنات ناگهان آزاد شده است. در این برهه زمانی بازترکیب، کیهان تا آن حد سرد شده بود که پروتون‏ها و الکترون‏ها با هم ترکیب شده و اتم‏های خنثای هیدروژن را ایجاد کنند. این بازترکیب، نور را تولید و در تمام جهات پراکنده کرد. تغییرات جزئی و مختصر در دمای این ریزموج نشان می‌دهد اتم‏های هیدروژن به‏صورت یکنواخت پخش نشده بودند، بلکه تقریبا به صورت توده‌ها و انباشته‏ای نامحسوس ظاهر شدند. با گذشت زمان، کشش گرانشی باعث شد توده‌ها و انباشته‌های نزدیک به هم، به یکدیگر پیوسته، تحکیم و قوام یافته و رشد کنند تا درنهایت به صورت ستاره درآمده و شعله‏ور شوند. ستارگان نزدیک به هم، به نوبه خود، در سایه کشش گرانشی به آرامی جذب یکدیگر شده و در طول چند صد‌میلیون سال، کهکشان‏هایی را به‏وجود آوردند که مرتب رشد کرده و بر اندازه آنها افزوده شده است. با وقوع این رویداد، کیهان در معرض تغییر نهایی خود قرار گرفت، تابش پرانرژی ساطع‌شده از ستارگان باعث شد که اتم‏های هیدروژن به‏وجودآمده در برهه بازترکیب، شکسته ‌شده و پروتون و الکترون آزاد کنند. تصور می‌شود که این رویداد، موسوم به برهه بازیونیزه‌شدن در حدود 700‌ میلیون سال بعد از وقوع مهبانگ پایان یافته است و با اتمام آن، دورانی از کیهان و کائنات فرارسیده که امروزه شاهدش هستیم. داستان تحول کائنات از مهبانگ تا به امروز، به صورتی که گفته شد، داستانی است که در غیاب شواهد رصدی، شاید زیادی به آن اطمینان می‌شود. در واقع، بسیاری از جزئیات داستان تکامل کائنات، ساده‏سازی شده و در بعضی موارد، حتی کاملا نامعلوم هستند. برای ذکر این جزئیات مبهم، از کهکشان‏ها شروع می‌کنیم. چه چیزی باعث شده که اولین کهکشان‏ها ساخته شوند؟ ساخته‌شدن اولین ستاره‌ها کاملا معقول و قابل تصور است، اما اولین ستاره‌ها، کره‌هایی کاملا غیرعادی بودند؛ زیرا برخلاف ستارگان نسل‏های بعدی، ستارگان اولیه در محیطی شکل گرفتند که تقریبا منحصرا متشکل از هیدروژن و هلیوم بود، یعنی تنها عناصری که در مِهبانگ به‏وفور تولید شده بودند. واکنش‏های هسته‏ای در این ستارگان پیشرو، عناصر سنگین‏تر مانند کربن، اکسیژن و سیلیسیوم را به وجود آورد که درنهایت یعنی بعد از انفجار ستارگان، وارد مخلوط هیدروژن و هلیوم شده و ستارگان نسل بعدی، از این مخلوط ایجاد شدند. تکرار این فرایند، به تولید ستارگانی مثل خورشید ما و سیاره ما منجر شد. از آنچه می‏دانیم، می‌توان گفت که ستارگان اولیه، غول‏های بادکرده‏ای بودند که اندازه آنها تا صد برابر اندازه خورشید می‌رسید. این غول‏ها، خیلی سریع سوختند و پس از چند‌میلیون سال، به پایان عمر خود رسیدند. آیا این مدت زمان برای شکل‏گیری کهکشان‏های متشکل از این ستارگان، یا تأثیرگذاری در شکل‏گیری آنها کافی بود؟ یا اینکه این ستارگان نسل بعدی بودند که از نظر تعداد و پایداری به حد کفایت برای کهکشان‏سازی رسیدند؟ ابهام دوم مربوط به سیاه‌چاله‌ها است. به نظر می‌رسد که در مرکز کهکشان راه شیری و هر کهکشان دیگر مشابه با آن، یک سیاه‌چاله غول‏آسا لانه کرده که جرم آن به ‌میلیون‌ها و حتی ‌میلیاردها برابر جرم خورشید می‌رسد. این سیاه‌چاله‌ها، چگونه چنین بزرگ شده‏اند. یک نظریه آن است که اینها، از سیاه‌چاله‌های کوچک‌تری با اندازه یک ستاره، شروع کرده‏اند. این سیاه‌چاله‌های کوچک با انفجار و مرگ نهایی ستارگان بزرگ ایجاد ‏شده و روی یکدیگر سقوط ‏کرده‏اند، سپس با جذب گازها و ستارگان مجاور خود، به آرامی رشد کرده‌اند. اما برای اینکه یک ابرسیاه‌چاله با مکیدن مواد دوروبر خود، به اجرامی همانند اجرام ذکرشده برسد، به‌مدت زمانی بیش از عمر کائنات بعد از مهبانگ نیاز است. نظریه دیگر می‏گوید که آنها از ابتدا بسیار بزرگ و پُرجرم متولد شده‏اند که ناشی از انفجار و انهدام نهایی مقادیر فوق‏العاده عظیم گازهای اولیه بوده است. ابهام سوم آن است که آیا برهه بازیونیزه‌شدن، ناشی از تابش نور ماورای بنفش ستارگان اولیه بود یا در اثر پرتوهای ایکس ساطع‌شده از این سیاه‌چاله‌ها هنگام تغذیه آنها ایجاد شده است؟ یادآوری می‌شود کهکشان راه شیری محصول دوره تاریک کائنات بوده است. یک راه پاسخ‌گویی به این ابهامات و پرسش‌ها، ساختن تلسکوپ‏های هرچه‌بزرگ‌تر و حساس‏تر و رصد رویدادهای هرچه‌دورتر، یعنی قدیمی‏تر و نزدیک‏تر به مهبانگ است. اما در آینده قابل‌پیش‏بینی، این روش فقط به روشن‌شدن بخشی از مسائل منتهی می‌شود. زیرا اشیای موردنظر، به حدی از ما دورند که قدرتمندترین تلسکوپ‏های قابل‌تصور نیز می‌توانند فقط روشن‏ترین و درخشان‏ترین اشیا را رصد کنند. روش دیگر، به‌دام‌انداختن امواج رادیویی ساطع‌شده از اتم‏های هیدروژن است. گاز هیدروژن خنثی، که ماده‏ای وافر، پخش‌شونده و ویژگی کیهان‌بین برهه‌های بازترکیب و بازیونیزه‌شدن است، علامت یا سیگنال ضعیفی از حضور خود ساطع می‌کند. در هر اتم هیدروژن، یک پروتون و یک الکترون وجود دارد که مانند یک میله مغناطیسی عمل می‌کنند، یعنی به صورت چرخشی جابه‏جا می‌شوند و انرژی آزاد می‌کنند تا ممان‏های مغناطیسی یا اسپین آنها در خلاف جهت یکدیگر قرار گیرند. وقتی یک اتم هیدروژن با چرخش این میله مغناطیسی جابه‏جا می‌شود، یک فوتون با طول‌موج رادیویی 21 سانتی‌متر رها می‏کند. به طور مشابه، یک اتم هیدروژن می‌تواند یک فوتون عبوری با همان طول‌موج را جذب کرده و در جهت دیگر جابه‏جا شود و در حالت انرژی بالاتر قرار گیرد. هر دو طریق، یعنی صدور یا جذب تابش با طول‌موج 21 سانتی‌متر در هر بخش از آسمان، علامت مطمئنی حاکی از وجود اتم‏های هیدروژن در آن بخش است. چون هیدروژن، در معرض تابش پرانرژی ساطع‌شده از ستارگان سوزان روشن یا از سیاه‌چاله‌های ابرجرم‎دار، یونیزه‌شده و از حالت خنثی خارج می‌شود و تابش 21‏ سانتی‌متری ساطع نمی‌کند، بنابراین نقشه‌های تهیه‌شده از محدوده هیدروژن، می‌تواند تصویر دقیقی را نشان دهد که کجای آسمان، ستارگان و سیاه‌چاله‌ها وجود ندارند. علامت یا سیگنال اتم‏های هیدروژن را یک اخترشناس آلمانی به نام «هندریک وَن‏در هُلست» در سال 1221 شمسی کشف کرد و آشکارسازی این سیگنال ساطع‌شده از کهکشان راه شیری، نخستین‏بار در سال 1330 توسط «هارولد اِوین» و «ادوارد پرسل» صورت گرفت. آنها یک آنتن شاخی را از پنجره دانشکده فیزیک دانشگاه هاروارد رو به آسمان قرار دادند و سیگنال را دریافت کردند. از آن زمان به‌بعد، مرسوم شده که وجود گاز هیدروژن داغ در کهکشان ما و کهکشان‏های مجاور، شناسایی شود و مثلا جابه‏جایی دوپلر آن به طرف طول‌موج‏های بالاتر یا پایین‏تر را اندازه بگیرند تا معلوم شود که چه کهکشان‏هایی به طرف ما حرکت می‌کنند و کدام‌یک از ما دورتر می‌شوند. از جابه‏جایی دوپلر مشابهی می‌توان استفاده کرد تا تکامل هیدروژن در اوایل عمر کائنات را ثبت کرد. همان‌طور که با گذشت زمان، کیهان گسترش می‏یابد، طول‌موج تابشی در کیهان هم که در حال حرکت است، زیاد می‌شود. هرچه یک بخش از کیهان از ما دورتر باشد، رویدادهای قدیمی‏تر در آن قابل‌رؤیت بوده و طول‌موج تابش آن نیز کشیده‏تر خواهد بود. این پدیده به ما امکان می‌دهد که نقشه سه‌بُعدی هیدروژن اولیه را تهیه کنیم که با تنظیم آنتن‏ها برای دریافت طول‌موج‏های کشیده‏تر مختلف، به ‏دست می‏آید. دو بُعد این نقشه، در پهنه آسمان بوده و بعد سوم نیز نشان‌دهنده فاصله مکانی با ما یا فاصله‌زمانی نگرش به گذشته ‏است. نتیجه این نوع بررسی، فیلم سال‌های گمشده از داستان کائنات را نشان خواهد داد و درواقع فرضیات کلی و نظری ما از تکامل کائنات را تأیید یا رد کرده و به بسیاری از سؤالات مزاحم و ابهامات پاسخ خواهد داد. جزئیات دقیق در نقشه‌های سیگنال رادیویی با طول‌موج 21 سانتی‌متر در عمق زمان، آشکار خواهد کرد که آیا ستارگان عظیم و غول‏آسای نسل اول، اجرام دیرپای مؤثر در شکل‏گیری کهکشان‏ها بوده‏اند یا اینکه شمع‏هایی با عمر کوتاه بودند که یک‌بار جرقه زده و دیگر هرگز دوباره آنها را نخواهیم دید. انتظار می‌رود که نقشه‌های تهیه‌شده از هیدروژن یونیزه‌شده ناشی از پرتو فرابنفش یا پرتو ایکس، نیز نشان دهند که آیا ستارگان یا سیاه‌چاله‌ها عامل اصلی برهه بازیونیزه‌شدن بوده‏اند یا خیر. اگر سیاه‌چاله‌های قلب کهکشان‏ها، عامل اصلی شناخته شوند، اندازه حباب‏های یونیزه‌شده اطراف آنها نشان خواهد داد که آیا این حفره‌ها، اساسا ابربزرگ، زاده شده‏اند یا اینکه در طول زمان با بلعیدن مواد دور و اطراف خود، ابربزرگ شده‏اند. از این نقشه‌های جدید تهیه‌شده از هیدروژن، شاید بتوان برای پاسخ تعدادی از سؤالات بنیادی در فیزیک ذرات نیز استفاده کرد. پس چرا تابه‌‏حال این بررسی رادیویی هیدروژن صورت نگرفته است؟ به زبان ساده، فناوری لازم برای انجام کار موجود نبوده است. تابش‏های ساطع از هیدروژن متعلق به اولین‌میلیارد سال بعد از مهبانگ تا حد طول‌موج‏های دومتر کشیده شده‏اند که چندین‌میلیون مرتبه بزرگ‏تر از طول‌موج نور مرئی است. هرچه طول‌موج تابش، بزرگ‌تر باشد، برای آشکارسازی آن با تفکیک لازم، تلسکوپ بزرگ‌تری مورد نیاز است. واژه رادیوتلسکوپ بزرگ، برای هرکسی معمولا یک گیرنده بشقابی بزرگ را تداعی می‌کند. اما حساسیت بزرگ‌ترین رادیوتلسکوپ منفرد جهان، که بشقابی به قطر 305 متر است و در کوه‏پایه نزدیک آرسیبو در پورتوریکو نصب شده، حتی نزدیک به حساسیت لازم برای دریافت هیدروژن اولیه نیست. به‌ همین ‌دلیل است که در ساخت رادیوتلسکوپ‏های جدید، از روش متفاوتی استفاده می‌شود. در یک تلسکوب نوری، معمولا فوتون‏های رسیده به تلسکوپ براساسی بسیار فراتر از طول‌موج‏های بسیار کوتاه آنها، از یکدیگر تفکیک می‌شوند و تلسکوپ درواقع مانند جامی عمل می‌کند که فوتون‏های مختلف رسیده به آن را شمارش می‌کند. برعکس در یک تلسکوپ رادیویی، فوتون‏های رسیده از یک منبع دوردست، همپوشان شده و به‌عنوان یک موج پیوسته منفرد ثبت می‌شوند. این موج را می‌توان توسط تعداد کثیری از رادیوتلسکوپ‏های کوچک‌تر که در ارائه خاصی گسترده هستند، دریافت کرد و لزوما نباید با یک آنتن آنالوگ منفرد در طول زمان دریافت شود. نمونه‌های دریافت‌شده با ارائه تلسکوپ‏ها، توسط یک نرم‏افزار کامپیوتری با هم ترکیب شده و سیگنال اصلی ظاهر می‌شود. یکی از این ارائه‌های رادیوتلسکوپی، ارائه رادیوتلسکوپی طول‌موج بزرگ هندوستان، متشکل از 30 آنتن است که کارش را از سال 1375 آغاز کرده است البته بعدها معلوم شد که این ارائه، خیلی کوچک است. این ارائه را در دوره کمبود داده‌ها، طراحی و ساخته بودند و آن زمان، هیدروژن کائنات را بسیار بیشتر از مقدار واقعی آن ارزیابی کردند. به‌‌هرحال، هرچه تعداد آنتن‏ها در یک ارائه یا یک مساحت خاص بیشتر باشد، حساسیت تلسکوپ بیشتر خواهد بود. از طرف دیگر هرچه طول خط پایه یک ارائه رادیوتلسکوپی بیشتر باشد، اشیای کوچک‌تر قابل‌تشخیص‏تر خواهند بود. منظور از طول خط پایه، طولانی‏ترین فاصله افقی در سطح زمین است که توسط آنتن‏ها پوشش داده می‌شود. تصور کنید که چندین‌هزار آنتن تلویزیون توسط یک ابررایانه به همدیگر متصل شوند، آن‏وقت شما یک ارائه دقیق و عظیم رادیوتلسکوپ با طول‌موج بالا دارید که می‌تواند روشنگر دیدگاه ما نسبت به دوره‌های اولیه و مبهم در گذشته کائنات باشد. البته کار این ارائه‌های عظیم رادیوتلسکوپ، ساده و آسان نیست، اول آنکه لایه جو زمین موسوم به یونسفر، در ضمن عبور امواج رادیویی با آن تداخل می‌کند و موقعیت و شکل شیء دوردست فرستنده امواج را کج‌ومعوج می‏سازد و تأثیری ایجاد می‌کند که همانند تأثیر روی شکل اشیای فرستنده نور با تلسکوپ نوری مستقر در کف یک استخر است. طبعا این تأثیر، باید تصحیح و برطرف شود. این ‏کار با استناد به مختصات اختروَش (پالسارها) به‌عنوان مرجع، صورت می‏گیرد. اختروَش‏ها ستارگان نوترونی با دوران بسیار سریع هستند که علائم تابشی منظم و متمرکزی به سمت ما گسیل می‌کنند. دوم آنکه، منابع منفرد رادیویی قوی که از درون کهکشان خود ما نیز تابش‏های رادیویی، حدود 10‌هزارمرتبه قوی‏تر و روشن‏تر از علائم باستانی کیهان، گسیل می‏دارند، باید مجزا و حذف شوند. به این علائم مزاحم، امواج رادیویی ارسالی از فرستنده‌های ایستگاه‌های رادیویی زمین را هم باید اضافه کرد که باید تفکیک و حذف شوند. فناوری نظری و ابزار محاسباتی برای غلبه بر موانع فوق، امروزه به میزان زیادی در دسترس است، انتظار می‌رود که اولین آشکارسازی قطعی هیدروژن مربوط به زمان وقوع بازیونیزه‌شدن، تا حدود شش‌سال دیگر صورت گیرد. البته این اولین تصاویر، تا حدودی تار و مبهم خواهند بود. برای نیل به تصاویر روشن‏تر، تمامی چشم‏ها به ارائه رادیوتلسکوپ کیلومترمربع (SKA) دوخته شده که ساخت آن در آفریقای‌جنوبی و استرالیای‌غربی در سال 1395 آغاز خواهد شد (به شکل‌های یک تا سه دقت کنید) و انتظار می‌رود که در سال 1399 به بهره‏برداری برسد. این ارائه، متشکل از حدود یک‌ میلیون آنتن رادیویی است که مجموعه آن، امواج را در مساحتی معادل یک کیلومترمربع جمع می‌کنند. این ارائه، به یکی از سریع‌ترین ابررایانه‌های جهان وصل خواهد شد. این رادیوتلسکوپ، از راز و طبیعت اولین کهکشان‏های تشکیل‌شده در کائنات، در چندصد‌میلیون سال اولیه بعد از وقوع مهبانگ، پرده بر خواهد داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.