|

نگاهی به نمایش‌های پایان سال ۹۴

جادوی صحنه

رضا آشفته

با آنکه زمستان رو به پایان است و بوی بهار مست و مدهوشمان می‌کند، انگار تئاتر نیز از این حال‌وهوا متأثر است و دارد تماشاگرانش را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. جلال تهرانی در مکتب تهران دو نمایش «80 روز دور دنیا» و «نقره‌ای‌ها» را کار کرده است. او که یکی از آوانگاردهای سال‌های اخیر است، این‌بار هم بدون تبلیغ و هیاهو در مکتب خود دارد نمایش‌های متفاوت و درخور تأملی را کار می‌کند که شاید همچنان در جاهای دیگر اجراهایشان کامل‌تر و شکیل‌تر ارائه شود. نادر برهانی‌مرند هم در تالار شمس اکو دارد «در خواب دیگران» را کار می‌کند که به‌نوعی هنجارشکنی نگاه خودش به مقوله رئالیسم است و درواقع رئالیسم روبه‌پیشی که امضا و سبک ویژه‌اش را رخ‌نمایی می‌کند. در تالار باران نیز حسین رحیمی با نمایش «صندلی‌ها» خوش درخشیده و او به یک پدیده نوظهور تبدیل شده است چون بنا بر مشخصه‌های متعارف کار نمی‌کند و تئاتر را در فضاهای نامتعارف کشف و ارائه می‌کند. بنابراین او را نیز باید جدی بگیریم. 80 روز دور دنیا 80 روز دور دنیا با آنکه نامی برگرفته از رمانی به همین نام از ژول ورن فرانسوی است و در آن سفر و جست‌وجوگری ملاک و معیاری برای مکاشفه است، اما برخلاف آن رمان، در آن رویدادها و ماجراجویی‌ها حذف و جای خود را به ارتباط کلامی و مباحث فلسفی داده است. جلال تهرانی در یک مسیر دایره‌ای‌شکل و با وجود یک ضدپیرنگ، بر آن است برخورد دو آدم را که یکی حامل کیف (حمیدرضا بداغی) و دیگر برخورنده (شاهین؟) است، نشان دهد. این دو کیفی را با شک‌وتردید ردوبدل می‌کنند که در یک تنه دونفره معلوم نیست از آنِ کدام‌یک بوده است؟! در کیف خرت‌وپرت‌هایی مانند کتاب نیمه‌تمام یحتمل عاشقانه، قلم خودنویس، کارت‌پستال با یک نشانی که درواقع مربوط به همان نویسنده است و تقویم قرار دارد! این دو بنابر آن نشانی روی کارت‌پستال باید بروند آدم دارنده این کیف را بیابند و سفری در پیش است که آنها را به نقطه دوری خواهد برد. فضا خالی است و یک فرغون و همان کیف و محتویاتش هست و دو بازیگر که با لباس تمرین دارند اجرا- تمرینی را برای تماشاگران انگشت‌شمار تالار مکتب تهران بازی می‌کنند. این اولین اثر از جلال تهرانی است که با کمتر از 10 نفر دارد اجرا می‌شود؛ نمایشی آماتوری که هدف غایی این مکتب است که چندان هم بودن تماشاگر را ملاک برخورداری از یک اجرای سالم نمی‌داند. هدف، ارائه درست است که متن و اجرا، گویای مطلب درخور تأمل و شاید هم فلسفی باشد؛ اینکه سلوکی در پیش و مکاشفه‌ای است که تهی و توخالی می‌نماید و نتیجه‌ای که از این تکرار و دور باطل گرفته نخواهد شد. دو بازیگر باید نقش‌هایشان را براساس همان متد معمول جلال تهرانی که دیالوگ‌ها مقطع‌مقطع است، ابراز کنند؛ شیوه‌ای که مثل تیک‌تاک ساعت است و کاملا تهی از احساس و ادراک منطقی که ذهن را به تکاپویی دگرگونه می‌خواند و داوری‌کردن را ناممکن می‌کند و اگر اتفاقی هست، از طریق شهود و کشف ممکن خواهد شد. این همان شیوه شهودی جلال تهرانی است که برخورد و بازتاب غیرمنتظره‌ای را به‌همراه دارد. البته بازیگر نقش جوان‌تر (شاهین؟) قدرت بیانی و دلالت‌های ضدحس را مانند حمید بداغی که مسلط‌تر و آگاه‌تر می‌نماید، ندارد. شاید بازیگران در جریان بازی، دو، سه جا به‌ناچار دچار افت ضرباهنگ می‌شوند و از حوصله تماشاگر بیرون می‌روند چون فضا سنگین می‌شود اما درکل نمایش لذت‌بخش است برای آنکه هم جریان بازی فانتزی به‌درستی پیش می‌رود و هم جست‌وجوگری مفهوم می‌یابد و اگر این بحث کلان به نتایج کلامی هم می‌رسید، می‌شد به‌گونه‌ای با تکرارش بیشتر موافقت کرد اما در شکل فعلی درواقع نبودن صاحب و دارنده حقیقی کیف ما را بلاتکلیف و سرگردان می‌کند. به‌هرروی 80 روز دور دنیا مبنای فلسفی دارد و نگره درخور تأملی، ما را وامی‌دارد در بطالت انسان برای کشف امور بیهوده همراه و هماهنگ شویم. نقره‌ای‌ها نقره‌ای‌ها درباره یک روز برفی است که در آن پدرومادری حسرت‌به‌دل بودن دختری به نام سیمین هستند که در بین‌شان حضور ندارد؛ وهمی از یک رویدادی که می‌تواند این دو را نسبت به نداشته‌ای بزرگ در حد یک رؤیای از بین‌رفته تحریک کند؛ وصف حال پدرومادری که فرزندشان را از دست داده‌اند اما هر روز با خاطره این حضور، بر بودنش تأکید می‌کنند؛ خاطره‌ای که نمی‌خواهد پاک شود و حس‌وحالی که بسیار زنده و تأثیرگذار می‌نماید بی‌آنکه بخواهد بافتی سانتی‌مانتال بیابد. این دو با یک میز آرایش، یک میز کوچک ناهارخوری و یک جالباسی با لباس‌های متعدد در یک فضای باز مینی‌مالیستی، دارند فضاسازی می‌کنند. این دو هم همان دو بازیگری هستند که باید نقش‌هایشان را با اشاره‌ها و نشانه‌های کمتر اما پررنگ بازی کنند. حبیب دانش در نقش بیژن که کارگر خدماتی یک بیمارستان است و ملیحه (مرجان کیانی) که خانه‌دار است، درباره این برف می‌گویند که حس‌وحال تازه‌ای برایشان دارد با آنکه این روز برفی و پرمنتظره، رانندگی را پرمخاطره کرده و همه به‌دنبال ساختن آدم‌برفی با دماغ هویجی هستند بی‌آنکه بدانند بعد از آب‌شدن آدم‌برفی، این هویج‌ها چه می‌شوند. در پایان هم چند دست لباس گرم می‌پوشند که با خود، سیمینِ نداشته را به برف‌بازی ببرند. این نمایش رفتار واقع‌گرا و حسی به دنبال دارد اما حس‌ها محدود و مینی‌مال است. نقره‌ای‌ها اشاراتی به نمایش «به صدای زمین گوش ‌کن» دارد که چند سال پیش در مولوی اجرا شد. در آنجا هم این نوع برخورد فلسفی نسبت به دسته‌بندی آدم‌ها می‌شد که ایرانی‌ها دو دسته‌اند. یا کانادا می‌روند یا اینکه کار بلدند، اما کار دیگری می‌کنند. در آنجا هم مرد، خدمات بیمارستان را انجام می‌داد و زن سازنده برنامه رادیویی بود که با شعرای مختلف مصاحبه کرده و شعرخوانی‌هایشان را از رادیو پخش می‌کرد اما در اینجا شغلی ندارد و خانه‌دار است. در اینجا هدف رابطه مادر و فرزندی پررنگ است و ما باید با یک مبحث توخالی و به‌ظاهر بیهوده، بتوانیم دنیایی مجازی برایشان قائل شویم که رؤیاهای این زن‌ومرد فرزندمُرده همچنان پابرجاست و این دلالتی آشکار بر اندوهی شیرین است که با رؤیاپردازی ابعاد تازه و زندگی قابل درکی به خود می‌گیرد؛ نوعی بازی توخالی است که راه به جایی نمی‌برد اما ربطش به جهان دیگر و متافیزیک است و این باوری توانمند است که کمتر آدمی از آن آگاه است و این هم در زندگی برای آنان که سختی‌ها و فشارها را درک کرده‌اند و به عبارت بهتر، دردمندند ممکن خواهد شد. در خواب دیگران در خواب دیگران نمایشی اجتماعی است و به‌اعتباری تاریخی و سیاسی که می‌خواهد چشم‌انتظاری برای یک عزیز را در سه مقطع تاریخی در یک خانواده ابراز کند؛ اینکه در بیرون به چه دلیلی آشوب و هیاهو هست، مهم گرفته نشده است، بلکه مهم حضور عزیزان در آن بیرون هستند که با آسیب جانی همرا‌ه‌اند. در سه مقطع کودتای 32، انقلاب 57 و انتخابات 88 در بیرون شلوغی است و یک پنجره و پرده ضخیم مخملی حائل است بین افراد خانواده و آنچه در بیرون روی می‌دهد. در تابلوی اول رضا یا پدر، در تابلوی دوم مهیار یا پسر و در تابلوی سوم عصمت یا مادر در خانه حضور ندارند و افراد خانواده که در هر سه مورد یک پیرمرد آلزایمری (پدر رضا) هم هست، نگران این بازگشت دوباره‌اند و حالا دیالوگ‌ها و اتفاقاتی در حال شدن است که درواقع بیانگر این لحظات و دلواپسی‌های ناشی از آن است. نادر برهانی‌مرند که همواره برایش نوعی رئالیسم دغدغه بوده این‌بار هم بسترساز رئالیسم است و هم در شکستن آن به لحاظ تکنیکی، کوشش می‌کند. رئالیسم او در ارجاع به مستندات تاریخی شکل می‌گیرد و شکستن این رئالیسم در تکرار موقعیت بنا بر حضور نام‌های آشنا و مثل هم هست؛ اینکه یک خانواده چهارنفره از سال 32 تا 88 خورشیدی که 56 سال را دربر می‌گیرد، تکرار می‌شوند؛ این تکرار منطقی نیست اما از‌ پذیرندگی بالایی برخوردار است چون این افراد مثل هم زیر یک پرچم و به نام ملت ایران دارند زندگی می‌کنند و هر سه ماجرا از وجه مشترک ملی برخوردار است که باید از این نگرانی‌ها بیرون آمد. به هر تقدیر، هدف از ادبیات نیز هم‌اندیشی آدمیان در پیکره‌های اجتماعی متفاوت است که هرچه پررنگ‌تر حضورشان تثبیت شده باشد، از دامنه اختلاف به‌مرور زمان خواهد کاست چنانچه در جوامع پیشرفته، بخش عمده‌ای از پیشرفت در ارکان اجتماعی به واسطه حضور مؤثر ادبیات و هنر است. نادر برهانی‌مرند کنش اجتماعی دارد چون از قضاوت و سمت‌وسوگرفتن سیاسی پرهیز می‌کند با آنکه از آن مبرا نیست. به هر تقدیر، انسان ایرانی، حتی اگر نخواهد، بازهم آلوده به سیاست خواهد شد و هنوز هم باید افکار سیاسی رودرروی هم قرار گیرد تا فکر و ایده‌ای مطلوب‌تر، تراز و تعادل عمومی را ایجاد کند. در این مسیر، مشترکاتی مانند طراحی صحنه، لباس با تغییرات جزئی و بازی و موسیقی وجود دارد که وضعیتی مینی‌مالیستی را تعریف می‌کند که بشود فضاسازی‌ای درخور تأمل ایجاد کرد. هدف همان مشترکات اجتماعی است که فکر ما را معطوف به بازاندیشی در کنشی مشترک خواهد کرد. باید همه این عزیزان با وجود همه اختلافات، سالم به خانه‌هایشان بازگردند. به هر تقدیر، یک ملت، یک خانواده بزرگ است که باید بتواند از بحران‌ها و اختلافاتش به‌درستی عبور کند. هم‌اندیشی در اکنون نیز به دلیل رویکردی روبه‌پیش است که ما را به جایی دیگر خواهد برد که در آن برابری‌ها و برادری‌های بیشتری ما را به‌هم متصل خواهد کرد. این چشم‌اندازی است که در هر سه تابلو موج می‌زند و این امید و آرزویی است که به‌یقین ممکن خواهد شد، چون جامعه باز و استقلال‌یافته ما نیز چنین سمت‌وسویی را همواره دنبال کرده است و اگر مانع و سدی هم بوده،‌ به‌تدریج از پیش پایمان برداشته است و هنوزهم دست‌اندازهایی هست که به‌یقین در درازمدت برداشته خواهد شد و این هنوز ما را نگران این پیش‌برندگی‌های پیروزمندانه خواهد کرد. بازیگران هم حضور فعالی دارند با آنکه بهتر از این را پیش از این بازی کرده‌اند. برای مثال، حمیدرضا آذرنگ در نقش ویلی لومان به کارگردانی نادر برهانی مرند در نمایش «مرگ فروشنده» چنین پیرمردی را بازی کرده است. با آنکه این پیرمرد سن‌وسال بیشتری دارد و آلزایمری است، اما ویلی لومان پیچیدگی بیشتری دارد و همین بازی آذرنگ را سخت‌تر می‌کرد یا علی سرابی و پانته‌آ بهرام هم بهتر از اینها را بازی کرده‌اند شاید فریدون محرابی است که حضور تأثیرگذاری دارد و می‌تواند نقشی را بازی کند که پیش از این بازی نکرده است و برای همین بهتر از بقیه به نظر می‌رسد. یعنی فرصتی پیش آمده که او خود را هم‌تراز با بازیگران مطرح آشکار کند. صندلی‌ها معجزه تئاتر را با دیدن صندلی‌ها در تالار «باران» تجربه کردم؛ نمایشی که ناممکن را به شکل ممکن ابراز می‌کرد. اینکه معلول ذهنی بتواند تئاتر بازی کند و بسیار هم درست و تأثیرگذار، نکته‌ای است که برایمان تئاتر را با شکلی متعارف برای رودررویی با واقعیت‌های تلخ بشری مطرح می‌کند. صندلی‌ها که یک دراماتورژی براساس متن اوژن یونسکو است، به‌گونه‌ای اجرا شده که منطق و تحلیل کارآمد خود را یافته است چون این نمایش با حضور سه بازیگر معلول ذهنی و جسمی انجام شده است و به‌همین‌دلیل هم حضور اینها می‌تواند نوعی اعتراض به هستی باشد. اینها حال‌وروز معمولی ندارند و نقص بدنی و روانی‌شان موجب شده در زندگی با دشواری‌ها و بی‌توجه‌ای‌هایی روبه‌رو شوند بنابراین این نوع رویکرد طغیان و اعتراض است به آنکه باید بیاید و مسیر زندگی‌شان را تغییر دهد و به‌اصطلاح نجات‌دهنده است. اما آمدن یک معلول ناشنوا نه‌تنها این نجات و رستگاری را رقم نخواهد زد که خود دلیلی بر نقص حیات از منظر اینان است که شاید تحت هیچ شرایطی چیزی تکان نخورد و چیزی هم درست نشود مگر مرگ که بتواند اینها را از این دایره لبریز از رنج و تنهایی بگریزاند. حسین رحیمی متنی را انتخاب کرده که بشود رمزورازش را به چگونگی شرایطی زندگی بازیگرانش ربط دهد و اگر یک هوش معمولی هم بتواند این رابطه را درک کند، از دو منظر تحت‌تأثیر این اجرا قرار خواهد گرفت. اول؛ مدل بازی بازیگران است که بازی در تئاتر را برجسته می‌کند چون هرکسی به‌راحتی نمی‌تواند بازی کند و اگر اینان که شرایط نرمال ندارند بازی کرده‌اند، بنابراین حضورشان معجزه‌آساست و این خود دلالت بر ارزشمندی تئاتر می‌کند که می‌تواند آدم‌ها را در هر شرایطی ترغیب کند که خود را بیابند و با اعتمادبه‌نفس و اطمینان‌خاطر بر داشته‌های درونی‌شان تأکید ورزند. اینان هم با آنکه از معلولیت و کاستی رنج می‌برند، اما طوری در صحنه حضور دارند که هوشمندترین بازیگران چنین توان و قابلیتی را دارند. یعنی بر نقص خود چیره شده و ما را متوجه مرزهای ناشناخته وجود انسان می‌کند که هیچ چیزی چون تئاتر نمی‌تواند این همه رمزها و نشانه‌های انسانی را آشکار کند. در این نمایش انگار عرشه کشتی برای یک دیدار رسمی و سخنرانی آماده شده است. یک پیرمرد (مهران قندهاری) و پیرزن (رؤیا حاجی‌حسین‌لو) چشم‌انتظار میهمان‌هایی هستند که باید در این مراسم شرکت کنند. اینها برایشان صندلی می‌گذارند و برای وقت‌گذرانی با هم شوخی می‌کنند اما باجدیت دارند صندلی می‌چینند که این میهمانان سر جایشان بنشینند. اما سرانجام مردی باید بیاید که آنها را دعوت به رستگاری کند. در متن یونسکو کسی نمی‌آید اما در اینجا مردی سوار بر ویلچر (امین جهانگیری) می‌آید که ناتوان است. این نمایش دو وجه تراژدی و کمدی را همراه با هم دارد؛ یعنی متنی مدرن که در آن پدیده‌ای بشری و معنوی مورد انتقاد قرار می‌گیرد. هدف از این اجرا خروج انسان از حالت اضمحلال و انتظار است که بتواند با اطمینان خاطر و به‌دور از وابستگی، راه رستگاری را بپیماید. تراژدی است چون در آن انسان به آرزوها و رؤیاهایش دست نمی‌یابد و این ناکامی، اندوهبار و کمدی است چون ما را نسبت به کنش و واکنش‌های از حالت معمول خارج ‌شده می‌خنداند و چشم‌انتظاری آنان و فانتزی مواجهه‌اشان لبخندبرانگیز است. مهران قندهاری چنان بر متن مسلط است که نه‌فقط کلمه‌ای را جا نمی‌اندازد که بر ویرگول و نقطه‌اش هم آگاه است. او رمزوراز شوخی را می‌شناسد و در مقابل رؤیا حاجی حسین‌لو کم نمی‌آورد. این زن هم حضورش پررنگ است با آنکه نقص پا دارد اما لحظه‌ای در ارائه حرکت کم نمی‌آورد و به‌درستی این خطوط را طی طریق می‌کند و از حرکت درست آگاه است که حضورش را بر ما اثبات خواهد کرد و این به‌گونه‌ای بلندمرتبگی انسان را در مقاومت و صبوری و شکیبایی در برابر سختی‌ها نمایان خواهد کرد. امین جهانگیری نیز با آنکه صدای آهسته‌ای دارد و ناشنواست، اما باز هم با بدن نحیف می‌آید و به‌درستی با نوشتن نامه‌هایی در باد تلاش می‌کند زبان گویای اعتراض باشد. حتی می‌جنگد و بر زمین می‌افتد اما همچنان با بازی در سکوت، اصرار بر مقاومت و اعتراض می‌کند و این‌گونه بازی‌اش القاگر اتفاق ناب‌تری است. به هر تقدیر، درکل اینان بازی‌هایشان در مرکز ثقل کارگردانی هدایت ویژه‌ای یافته است که متبلور‌کننده فریادی خاموش است و همین به لحاظ هستی‌شناسی، بسیار ما را ملتهب خواهد کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.