مروری بر کتاب «نبودنت» محمدرضا فرزاد
همنشینی شعر و عکس
دو شیوه متفاوت از بیان هنری وقتی کنار هم خوش بنشینند در عین استقلال از هم میتوانند یگانهای پدید آورند که یکی بدون دیگری ناقص بنماید. در همنشینی متن و عکس نیز میتواند چنین اتفاقی بیفتد. تصور سادهانگارانه از این نوع همنشینی این است که عکس بیآنکه مخاطب را به دردسر و کلنجار ذهنی برای کشف پیوند پنهان میان متن و عکس بیندازد، خیلی مستقیم و آشکار رابطه این دو را بیان کند. در نگاه هنریتر اما عکس از همان آغاز بیانگر این رابطه نیست و پیوندش با متن پیوندی پنهانتر، پیچیدهتر، محکمتر و عمیقتر است. کتاب «نبودنت» که اخیرا از طرف نشر چشمه به چاپ رسیده حاصل پیوندی معنایی و زیباییشناختی میان متن و عکس است. «نبودنت»، کتابی است حاصل همنشینی شعر و عکس. شعرهایی به انتخاب و ترجمه محمدرضا فرزاد و عکسهایی از عکاسان مختلف جهان که کار پردازش و ویرایش اغلب این عکسها را چنانکه محمدرضا فرزاد در مقدمه کتاب اشاره کرده، عباس کوثری انجام داده است. محمدرضا فرزاد پیش از این نیز کتاب «تو مشغول مردنت بودی» را با همین ایده و به همین شیوه تدارک دیده و از طرف نشر حرفه هنرمند منتشر کرده بوده و کتاب «نبودنت» را میتوان بهنوعی ادامه همان ایدهای دانست که در «تو مشغول مردنت بودی» به اجرا درآمده بود. «نبودنت» ظاهرا قرار است جلد دومی هم داشته باشد. جلد اول این کتاب شامل چهل شعر است و هر شعر با عکسی همنشین شده است. مارینا تسوِتائوِا، آنخل گونزالس، تادئوش رُژویچ، رمون کنو، آدریان هنری، کارلوس دروموند آندراده، کنستانتین کاوافی، آنا آخماتووا و پل سلان از جمله شاعرانی هستند که شعرهاشان در این مجموعه آمده است. همچنین از جمله عکاسانی که عکسی از آنها همنشین شعرها شده میتوان به این نامها اشاره کرد: مارک ریبو، گلی دیس، جیم کمبل، فرانک دیتوری، مارتی فیلیپ لورکا دی کورسیا، جان سامورا، جوئل پیتر ویتکین و سارا مون. در پایان کتاب نیز شرححالی مختصر از هر یک از شاعرانی که شعری از آنها در این مجموعه آمده چاپ شده است. عنوان شعرهای مجموعه عبارتند از: «از اشعاری برای الکساندر بلوک»، «هرچه خواست دلت»، «چه بختی»، «خیال کنی اگر»، «باشکوهترین عشق»، «اتوبیوگرافی»، «شباهنگام»، «بازی»، «ترانهای برای آلبوم آن دختر جوان»، «روانکاوی: یک مرثیه»، «سبکی»، «خاطره فرانسه»، «در پاریس با تو»، «عشق امروزی»، «آنچه هر زنی باید با خود حمل کند»، «عشق یعنی»، «نومید و شاد»، «زندگی»، «رابطه»، «غمی هست»، «پاک کردن عدس»، «مرز شرقی- غربی»، «در باب عقبعقب رفتن»، «نامه»، «دوردستِ درون ما»، «دوردست درون ما (4)»، «کهنهپارههایم را پس بده»، «دنیای قدیم»، «افسون»، «نفس»، «دور از اقلیمها»، «خستگی»، «بعد از اتمام»، «م- دوشنبه سیاه»، «یک خیال»، «آفتاب عصر»، «وداع نمیدانیم»، «افسوس چه موجودات خوبی بودیم»، «طرحِ مسئله» و «جدایی». در بخشی از توضیحی که محمدرضا فرزاد بهعنوان مقدمه در آغاز کتاب نوشته است میخوانیم: «امیدوارم این همنشینی شعر و عکس، بابی شود برای همنشینی همیشه بوسه و لبخند بر لبهای شما. غرض از ابتدا همین بود، از همان صبحِ آفتابی که با دوست همدل و خوشذوقم شهریار توکلی طرح چنین کتابی را ریختیم که اولینش شد تو مشغول مردنت بودی. هنوز هردو از استقبال گرم شما در شگفتیم. در این آخرین کتاب، از لطف همراهی شهریار محروم بودم که گرفتار مشغلهای بود. شهریار! جای تو اینجا سخت خالی است. اگر نقص و ضعفی در انتخاب عکسها میبینید، بر گردن مترجمی است که پا توی کفش عکاس چیرهدستی کرده است. نبودنت در دو مجلد پیشکش حضورتان میشود که اگر اولی مقبول افتاد دومی را از دست ندهید». مترجم، در ادامه این مقدمه از عباس کوثری که ویرایش عکسها را برعهده داشته، از سیفالله صمدیان که مجموعه کتاب عکسهایش را برای استفاده در این مجموعه در اختیار او گذاشته و همچنین از پیمان هوشمندزاده، سهیلا گلستانی، مریم ملک، سارا جمالآبادی و شهپر آرمات که هر یک به شکلی در تدوین این کتاب او را یاری کردهاند و از احمدرضا احمدی، ایرج کریمی، محمد چرمشیر، ژیلا دستمالچی، حمیدرضا گرشاسبی، احمد پوری، رضا ثروتی که از تشویق و دلگرمیشان در حین تدارک این کتاب بهرهمند بوده و همچنین از کاوه و بهرنگ کیائیان که محمدرضا فرزاد این کتاب را حاصل «اعتماد و مهماننوازی آنها» دانسته تشکر کرده و در پایان مقدمه نوشته است: «این کتاب، دورِ چشمهای مادرم بگردد و پیشانی پدرم که از رنجِ ما، بارها اشک و خطی بر آنها نشست». گرچه شاید آوردن نمونههایی از شعرها بدون آوردن عکسی که در کنار آنهاست ارتباط با این مجموعه را که از کنار هم نشستن شعر و عکس شکل گرفته و اساسش بر همین همنشینی است، بهطور کامل برقرار نکند اما خواندن چند شعر از این مجموعه محض نمونه خالی از لطف نیست. نخست، شعرِ «چه بختی» از تادئوش رُژویچ: «چه بختی/ میتوانم در جنگل توت بچینم/ فکر میکردم/ نه جنگلی هست نه توتی. / چه بختی/ میتوانم دراز بکشم/ زیر سایه درخت/ فکر میکردم/ درخت دیگر سایه نمیافکند. / چه بختی در کنار تواَم/ دلم هم میتپد/ فکر میکردم/ آدمی دل ندارد». و شعر بعدی شعری است با عنوان «خستگی» از سعدی یوسف: «همچون دو اسب/ تا سرحداتِ زمین تاختیم/ بعد فروافتادیم/ بیکه خود بدانیم/ به همانسان که سایه آفتاب/ در کنج اتاق». و در پایان، پارهای از شعر «روانکاوی: یک مرثیه» از جک اسپایسر: «به چه فکر میکنی؟ / به اوایل تابستان فکر میکنم/ به تپههای خیس زیرِ شُرشُر باران فکر میکنم/ به بارانی که مزارع خالی زالزالک و بلوط را سیراب میکند و/ بوتهزاران سبز اما پیرِ گوریده در آفتاب را و / گلهای عروس و بنفشه و مریم گلی را/ یا به باد گرمی فکر میکنم که از سانتا آنا سرازیر میشود و / تپهها را کلافه میکند/ تندبادی غبارآلود / که بر هرچه زخم میزند و کام بذرها را شیرین میکند و/ میریزد در شهر که در آن هلوبُنان/ چون اسبهای جوان، بیقوارهاند/ و بادبادکها/ بر فراز چراغهای خیابان/ دربند سیمهایند و/ گلوی سیلابهها از شاخههای پژمرده مسدود. / به این فکر میکنم که شعری بنویسم/ که چون تابستان کُندرو باشد و/ سنگینپا/ که چون چهارم ژوئیه باشد در جایی حوالی اواسط بیتِ دوم/ بعد از سیلِ بارانِ ناگهان/ کالیفرنیا در تابستان طولانیتر مینماید. / دوست دارم شعری بنویسم به طول کالیفرنیا و/ به کندی تابستان. / میفهمی چه میگویم دکتر؟ / باید به کُندی چله تابستان باشد. / همانسان کُند بنماید که تابستان/ وقتی به روزی داغ بیرون از ریورساید، لبی تر میکند/ یا در میان جادهای سفید و تفزده/ بین جهنم و بِیکرسفیلد/ به انتظار پاپانوئل میایستد...»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.