نگاهی به نمایشنامه «بیرون از مولینگار» جان پاتریک شنلی
ما همگی، دست به دست، راهی کوه
پیام حیدرقزوینی
مرگ، اولین تصویر «بیرون از مولینگار» جان پاتریک شنلی است. نمایشنامهای که اگرچه در جایی از جهان مدرن فعلی اتفاق میافتد، اما چندان نسبتی با ویژگیهای سازنده این جهان ندارد و مضامینی را به یاد میآورد که روزی مهمترین مضامین سازنده آثار رمانتیکها به شمار میرفت. صحنه اول نمایشنامه در دسامبر سال 2008 اتفاق میافتد و اولین صدایی که مخاطب میشنود، صدای گاو و کبوتر و باد است از خانهای در یک مزرعه گاو و گوسفند در دهکده کیلوکان. دهکدهای در نزدیکی شهرک مولینگار؛ جایی در شصت کیلومتری دوبلین ایرلند. خانهای که انگار در دوردستترین جای جهان قرار گرفته، در ته جادهای همواره خلوت و متروک. و در کنار این خانه، خانهای دیگر هست که آن نیز شکلوشمایل همان اولی را دارد. خانههایی قدیمی با کفپوشهای زهواردررفته و اسباب و وسایلی کهنه و ازکارافتاده: «تلویزیونی قدیمی روی قفسهای در بالای ظرفشویی قرار دارد. کفپوش کهنهای زمین را پوشانده و یک بخاری زغالی در گوشهای قرار دارد. میزی کوچک، انباشته از ظرفهای کثیف کنار پنجره است. مبل یک نفره چرمنمایی نیز که دل و رودهاش بیرون زده در فضای زیر پلههاست...». آدمهای این دو خانه، کل آدمهای نمایش و جهان تصویرشده در آن هستند: پیرمردی هفتادوپنجساله بههمراه پسر چهلودوسالهاش ساکنان یک خانهاند و در خانه دیگر، زنی هفتادساله با دختر سیوششسالهاش زندگی میکند. ماجرا با مرگ شوهر ایفا، زن هفتادساله، شروع میشود. مرگی که البته در دیالوگهای متن با طنز و شوخی درآمیخته و در صحبتهای تونی و آنتونی، پدر و پسر داستان، به تمسخر گرفته میشود. مرگ اما نهفقط در ابتدای داستان بلکه در کل روایت حضور دارد و تونی و ایفا هر دو آدمهایی در آستانه مرگاند و این چیزی است که در دیالوگهایشان مدام تکرار میشود. حس مرگ نهفقط برای این دو بلکه در فرزندانشان هم وجود دارد و آنها نیز اگرچه هنوز به پیری نرسیدهاند اما به خودکشی و مرگ فکر میکنند. تونی، پیرمردی است که سخت به زمین زراعیاش دل بسته و تمام فکرش درگیر آینده زمین و اتفاقی است که قرار است بعد از مرگش برای این زمین بیفتد. او پسرش را اهل زمین و مزرعهداری نمیداند و میخواهد بعد از مرگش او را از زمین محروم کند و ارثش را به کسی دیگر ببخشد. آدمهای «بیرون از مولینگار»، آدمهایی از دو نسل مختلفاند که گرچه در زمینهایی مشترک زندگی میکنند اما اختلافاتی ریشهدار آنها را از هم جدا کرده. هرچند «بیرون از مولینگار» ارتباط زیادی با وضعیت فعلی ایرلند ندارد اما یکی از ریشههای اختلافات آدمهای نمایشنامه به ایرلند کنونی برمیگردد: تونی: «تو طبیعتت نیست که وایستی رو زمین و ازش قدرت بگیری. اونطور که من میگرفتم؛ تا وقتی مادرت مرد.» ایفا: «ناراحت نشو. کریس مولدون هم اهل مزرعهداری نبود. بارها بهم گفته بود. فقط موقعی زندگیشو دوست داشت که تو رختخواب بود یا گوشت میخورد. اما مزرعه رسشو کشید.» آنتونی: «هر جفت شما، هر دوتون خوب میدونین که نسل شما این کشور رو با منفیبافیاش نابود کرده.» تونی: «ما نبودیم که اقتصاد الاکلنگی درست کردیم.» آنتونی: «نه، شما رفتین پایین و همونجا موندین.» آنتونی اگرچه همه روزهای عمرش را در زمین پدری کار کرده، اما حالا قرار است بعد از مرگ پدرش از زمین و خانه پدری به بیرون پرتاب شود. نقش محوری زمین و خانه پدری در «بیرون از مولینگار»، یادآور پاسخی است که نوالیس به پرسش «به کجا میروی؟» داده بود. نوالیس در مواجهه با این پرسش پاسخ داده بود «به خانه پدریام». برای نوالیس و رمانتیکها، خانه پدری جایی بود که در آن میشد از تیرگیهای جهان مدرن در امان بود و به آرامش و آزادی بدوی رسید. برای آنتونی نیز، انگار جایی بیرون از زمین و خانه پدری وجود ندارد و او حسی توامان از دلزدگی و عشق به این زمین و خانه دارد: «به من خرده نگیر بابا. بعضی آدمها مثل من اهل لذتبردن نیستن، اما کاری که باید رو انجام میدن. حالا آدمی که کارشو انجام میده ولی لذت نمیبره از آدمی که لذت میبره چیزی کم داره؟ حالا به مجلههام ایراد میگیری بیرحم؟ آخه من بدبخت تو اینجا چه زندگیای دارم غیر از بارون و سرما؟...خب آره به چیزهای برقی نگاه میکنم حواسم بره جای دیگه. بذار یه چیزی بهت بگم. این اواخر بعضی وقتها حتی نمیتونم نفس بکشم تو این خونه. مزرعه رو نمیدی به من، هان؟ ماتم از دستت! ماتم از دستت!». آنتونی از زندگی در این جهان دورافتاده دلزده است اما چیزی او را به این زمین چسبانده. چیزی که در آخر معلوم میشود عشق پرشوری است که همیشه به رزمری، دختر ساکن در خانه کناری، داشته است. عشقی که به گذشتهای دور برمیگردد و در همه این سالها هیچوقت علنی نشده است. عشق فروخورده آنتونی به رزمری و عمری تنهابودن و کارکردن در مزرعه، او را به ملالی دچار کرده که حالا تنها کار خود را ادامهدادن چیزها همانطور که بودهاند میداند. او با پناهبردن به آرامش و بدویت طبیعت، به مخالفت با جهان مدرن میپردازد: «مشکل اینجاست که برای من تو دنیا به اندازه کافی هوا وجود نداره، هیچوقت نداشته. همینه. مدرنشدن دنیا هم که فضای بین چیزها رو از بین برده. ستارهها تو آسمون دارن خفه میشن، خاک زمین هم نمیتونه نفس بکشه». در «بیرون از مولینگار»، مثل آثار رمانتیکها؛ مرگ، عشق، زیبایی، طبیعت و جنون حلقههایی درهمتنیده و جداییناپذیرند. گرچه این نمایشنامه در کلیتاش تمثیلی نیست، اما در اواخر نمایشنامه، جایی که عشق مشترک آنتونی و رزمری عیان میشود، عشق و جنون به شکلی تمثیلی به تصویر کشیده میشوند. آنتونی همیشه خود را گرفتار جنون و دیوانگی میدانسته و به این خاطر هرگز نخواسته حرفی از علاقهاش به رزمری پیش بکشد. در مقابل اما رزمری هم از کودکی دچار عشق آنتونی بوده و تمام عمرش را در انتظار او بهسر برده است: «... من اینجا تو این خونه نشستهام، بیشتر از تمام سالهای عمر مادربزرگم، منتظر که تو متوجه قلب من بشی که چطوری کوچه منتهی به تو رو روشن میکنه. بهم بگو چرا تا حالا نیومدی». در صحنه پایانی نمایش، تونی و ایفا هردو مردهاند و آنتونی و رزمری در دو خانه کنار هم تنها ماندهاند: آنتونی: «میدونی، اخیرا خوابهایی میبینم! راجع به همه آدمهایی که تا حالا وجود داشتن.» رزمری: «خیلی میشن که.» آنتونی: «جد و آباد همه. کل نظرات، تاریخ بشریت. من هم جلوی همه، مثل سردسته ارکستر مارش تو رژه. عجیب بود، نشستم تو تختم و فکری بودم که معنیاش چیه. من اینجا، تنها، رانده و مانده، اونوقت شبهام پر از آدمهاست. ما دو تا هم که دیگه الان خیلی وقته همدیگهرو میشناسیم.» رزمری: «آره درسته.» آنتونی: «حالا دیگه ما جلوی دستهایم. فکر کردی به چیزی که بهت گفتم؟» رزمری: «چی گفتی؟ ما که هیچوقت با هم حرف نمیزنیم. الان یکسال شده. من تو خونه تنهام، کاری ندارم اگه میخوای بیا سر بزن». آنتونی اما در تنهاییاش قرار ندارد و با جنونی عجیب تمام روز در مزرعه میچرخد و به دیوانهای تمامعیار شبیه شده که بهجز گشتن در مزرعه هیچ کاری برای انجامدادن ندارد. او با دستگاه فلزیاب در زمین میچرخد از دور به کسی شبیه است که بهدنبال گنجی در زیر زمین است. در آخر، وقتی بالاخره حرف عشق میان رزمری و آنتونی پیش میآید، آنتونی از رازی حرف میزند که در همه این سالها مانع ابراز علاقهاش میشده. او میگوید دیوانه و غیرعادی است و شباهتی به آدمهای دیگر ندارد این دلیل سرکوب عشقش بوده است. آنتونی بهقدری در طبیعت حل شده که خود را زنبوری میداند که در محیط خانه نمیتواند زندگی کند: «من فکر میکنم زنبورم! حتی همین الان دارم خفه میشم تو اتاق. من فقط تو مزرعه خوشحالم و کنار پنجره که باد رو حس کنم و تصور کنم دارم توی هوای باز بال میزنم.» رزمری اما ترسی از جنون آنتونی ندارد و عشق او را میپذیرد و گرچه این دو سالهای زیادی را از دست دادهاند اما هنوز هم فکر میکنند آیندهای پیشرویشان قرار دارد تا در خانههای پدری به زندگی با هم بپردازند. آنتونی بعد از مرگ پدرش، در زمین بهدنبال گنج نبوده بلکه در پی یافتن حلقه ازدواج مادرش بوده که سالها پیش در مزرعه گمش کرده بود. او تمام روز در مزرعه با دستگاه فلزیاب بهدنبال این حلقه میگشته تا آن را به رزمری بدهد و نیافتن آن را نشانهای برای عدم ابراز علاقهاش میدانسته. اما این حلقه از همان روز گمشدنش در دست رزمری بوده. «بیرون از مولینگار» اولینبار در ژانویه 2014 در برادوی به روی صحنه رفت و متن آن در تابستان همان سال به چاپ رسید. این نمایشنامه نامزد بهترین نمایشنامه سال 2014 از طرف تونی، مجمع منتقدین تئاتر نیویورک و مجمع منتقدین خارج از نیویورک شد و خود شنلی در حال ساختن فیلمی بر اساس داستان آن است. از جان پاتریک شنلی، پیش از این نمایشنامههای «شک: یک حکایت» و «بیا بریم تو دل شب پرستاره» به فارسی منتشر شده بود. اولی با دو ترجمه مختلف توسط محمد منعم در نشر نیلا و آزاده شاهمیری در نشر قطره به چاپ رسیده و دومی را هم بهرنگ رجبی در نشر نیلا منتشر کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.