|

خلق فضا با یک دیوار

محمدرسول موسی‌پور.کارشناس ارشد معماری دانشگاه هنر تهران

«از وضعیت کالبدی و شواهد شهر می‌توان به مردم آن شهر و ویژگی‌های آن جامعه پی برد» یا «شهر آیینه تمام‌نمای جامعه است»؛ اینها شاید جملاتی بود که مدت‌ها با شنیدنشان به خاطر وضعیت شهرهایمان، قبل از هر چیز خجالت می‌کشیدیم و کمی عصبانی می‌شدیم، اما شاید بعد از انتشار گسترده و بین‌المللی تصاویر و اخبار مربوط به «دیوار‌های مهربانی» شهرهای ایران، از شنیدن این جملات احساسات خوشایندی را تجربه می‌کنیم، این شاید بهترین مقدمه برای شروع مطلب پیش‌رو و اهمیت دیوارهای مهربانی باشد. دیوار مهربانی به‌عنوان ایده‌ای اخلاقی جهت کمک به نیازمندان در فصل سرما از طریق اهدای لباس به آنها با شعار «نیاز نداری بذار، نیاز داری بردار» مدتی است که در ایران و در شهرهای مختلف کشور به همت مردم و به صورت خودجوش با کمترین امکانات شکل گرفته و هرروز نیز به طول این دیوار‌ها افزوده می‌شود، اما در عین توجه رسانه‌های حوزه‌های مختلف، نشانه‌ای از توجه جامعه معماری و شهرسازی به این اتفاق دیده نمی‌شود، شاید از این باب که اثر و ردپایی از معمار یا طراح شهری مشخصی در رابطه با این ایده شهری در کار نیست، اما درواقع این اتفاق پیش از هرچیز و البته به‌شدت، «شهری» است، به‌عبارتی رخداد مذکور از جنس کالبد و معماری شهر و «اتفاق شهری» است و موضوع پیش از هر چیز به شهر و ظرفیت‌های آن به عنوان ظرف این اتفاق انسان‌دوستانه مرتبط است، بنابراین این اتفاق همچون هر اتفاق شهری دیگری واجد ابعاد بسیار عمیق و قابل‌تأملی در حوزه‌های مختلف است. جدای از اینکه این شکل از حضور در شهر و برخورد و مشارکت فعالانه در فضاهای عمومی و شهری، نشانی از احساس تعلق اجتماعی به شهر و به‌رسمیت‌شناختن شهر به‌عنوان فضای مشترک و نقطه اشتراک جامعه با یکدیگر است که خود بسیار ارزشمند و بااهمیت جلوه می‌کند. ضمن اینکه، «دیوار مهربانی» برخلاف ساختار‌های کلی کالبد شهرها و تمایزات طبقاتی موجود و مشهود در آن، مناسبات جدیدی را بین «دارا» و «ندار» ارائه می‌دهد و این پیشاپیش نمودی از این نکته است که حتی بی‌خانمان‌ها در شهر دیده شده و به رسمیت شناخته می‌شوند و بنابراین جزئی از معادلات شکل‌گیری فضاها و کالبد شهرند، اما آنچه این اتفاق را واجد تأمل دوچندان می‌کند، مسئله ظرفیت جدیدی است که شهر به‌واسطه این اتفاق به‌ظاهرساده، به جامعه ارائه کرده است به این معنا که این ظرفیت جدید امکان بروز و نمود جامعه در شکلی کامل‌تر و نهایتا ارائه تصویری «متمدن»، «اخلاقی»، «ایرانی» و به‌شدت «معاصر» از جامعه ایرانی را فراهم کرده است. حال آنکه وظیفه معمار و شهرساز اساسا همین «بالفعل»کردن ظرفیت‌های بالقوه مثبت فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است و آنچه امروزه معماری و شهرسازی ما را ایرانی و اسلامی خواهد کرد، تأمین شرایط بروز و ظهور مناسب و حساب‌شده خصلت‌های عمیق فرهنگی جامعه در کالبد و فضای زیسته شهر و بناهاست. با این نگاه که شهر به‌عنوان «کالبد زندگی جامعه»، شاید به اندازه خود زندگی، یک مفهوم «پویا» است نه یک مجموعه از اتفاقات کالبدی محدود، کلیشه‌ای و ازپیش‌تعیین‌شده و اینکه اساسا آنچه همواره وجود معماران را برای جامعه حیاتی کرده و می‌کند همین تولید قالب‌ها و شرایط جدید و مختلف زیست جوامع بشری در طول زمان بوده و خواهد بود، می‌توان این نکته را بهتر فهمید که باوجود اینکه شهرها نهایتا محصول وضعیت جوامع خواهند بود، معمار و طراح شهری به‌عنوان کسی که با کالبد شهر سروکار دارد و با نگاهی حکیمانه در آن دخل‌وتصرف و «خلق فضا» می‌کند، می‌تواند در تغییر وضعیت یا حداقل ارائه تصویری دقیق‌تر و کامل‌تر از جامعه در لایه‌های مختلف آن مؤثر باشد، حتی با یک دیوار، سطل رنگ و چند جالباسی! در پایان باید به این نکته نیز اشاره کرد که اجرای این ایده با مشکلات و نواقصی هم در طرح و اجرا (مثل عدم طراحی جزئیات اجرائی مناسب و پاسخ‌گوی حجم لباس‌ها) همراه بوده که کمک و همراهی جامعه رسمی و آکادمیک معماری و شهرسازی را طلب می‌کند تا در جهت تداوم و ارتقای این اتفاق، بیش از پیش در این اتفاق شهری سهیم شوند، شاید در قابل‌تأمل‌ترین اتفاق معمارانه/ شهری/ فرهنگی/ اجتماعی دهه‌های اخیر ایران.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.